Gerrymandering: АҚШда республикачилар ва демократлар сайловларга қандай тайёргарлик кўришмоқда

WASHINGTON. Kazinform — АҚШ Вакиллар палатаси ва Сенатига 2026 йил ноябрь ойида бўлиб ўтадиган сайловлар муҳим аҳамиятга эга, чунки улар АҚШдаги Республикачилар ва Демократлар партияси ўртасидаги сиёсий кучлар мувозанатини ўзгартириши мумкин. Бироқ, ҳозирда мисли кўрилмаган gerrymandering тўлқини давом этмоқда, бу АҚШдаги аллақачон муросасиз ички сиёсий курашнинг бир элементидир. Мавзуни Кazinformнинг Вашингтондаги мухбирининг ушбу мақоласида батафсилроқ ўқинг.

Gerrymandering: республикачилар ва демократлар АҚШ сайловларига қандай тайёргарлик кўришмоқда
Фото: Canva

Gerrymandering нима?

Gerrymandering — бу аниқ сайлов натижаларига эришиш учун сайлов округларини манипуляция қилиш жараёни.

Ҳар 10 йилда, аҳолини рўйхатга олиш маълумотлари эълон қилингандан сўнг (охиргиси 2020 йилда бўлган), штатлар сайловчилар кейинги ўн йиллик учун АҚШ Вакиллар палатаси ва штат қонун чиқарувчи органлари аъзоларини сайлайдиган конгресс округлари чегараларини қайта чизадилар.

Gerrymandering: республикачилар ва демократлар АҚШ сайловларига қандай тайёргарлик кўришмоқда
Фото: messengerpapers.com

Бироқ, сўнгги бир йил ичида 17 та штат округларни қайта тақсимлаш бўйича чоралар кўрди. Бундай шиддатлилик 1800 йиллардан бери кузатилмаган.

Gerrymandering атамаси Қўшма Штатларда 1812 йилдан бери мавжуд бўлиб, ўшанда Массачусетс губернатори Элбридж Жерри (Elbridge Gerry) бир қисми саламандрага ўхшаш бўлган округ харитасини қабул қилган эди. Ғоя округ чегараларидан фойдаланиб, бошқа томоннинг вакиллигини минималлаштириш эди. Натижада Gerrymandering қўшма сўзи, Элбридж Жерри ва "саламандра" сўзларининг комбинацияси пайдо бўлди.

Ҳаммаси қандай бошланди

Редистрибутионнинг мисли кўрилмаган тўлқини 2025 йил июль ойининг ўрталарида, АҚШ президенти Дональд Трамп (республикачи) Техасга 2026 йил 3 ноябрда бўлиб ўтадиган АҚШ Вакиллар палатаси сайловлари олдидан қўшимча республикачи округларни қўшиш учун Конгресс округларини қайта чизишни таклиф қилганида бошланди. Бошқа республикачи штатлар ҳам шундай йўл тутдилар.

Трампнинг ташаббусига жавобан Калифорния губернатори Гэвин Ньюсом (демократ)ўз штатида редистрибутионни бошлади, бу эса демократларга АҚШ Вакиллар палатасида қўшимча ўринларни олиб келиши керак эди.

Gerrymandering: республикачилар ва демократлар АҚШ сайловларига қандай тайёргарлик кўришмоқда
Фото: The Boston Globe

Яна бир муҳим омил 2026 йил апрель ойида Олий суднинг Луизиана ва Каллейс иши бўйича қарори бўлиб, унда Овоз бериш ҳуқуқи тўғрисидаги қонуннинг 2-бўлимига биноан иккинчи, кўпчилик қора танлилар округини яратиш тақиқланган, бу эса республикачиларга рақобатдош, кўпчилик озчилик округини йўқ қилишга имкон берган. Бу қарор яна бир нечта штатларни округларни қайта тақсимлашни кўриб чиқиш режаларини эълон қилишга ундади.

Афзаллик излаётган штатларнинг учта тоифаси

Биринчи тоифа — округларни қайта тақсимлашни тугатган 10 та штат.

Техас 2025 йил 29 августда янги округларни қайта тақсимлаш схемасини маъқуллади, унга кўра илгари Демократик бўлган бешта округ 2026 йилги сайловлардан олдин республикачиларга ўтиши мумкин эди. Ҳозирда штатидан 25 республикачи ва 13 демократ вакиллик қилади.

Алабама штатидан беш республикачи ва иккита демократ вакиллик қилади. Янги сайлов хариталари республикачилар учун яна бир ўрин яратиши мумкин. Штат ўзгаришлар суд жараёни натижаси бўлганлиги билан ноёбдир. 2026 йилда харита судларда бир неча бор эътироз билдирилган: 2026 йил 26 майда у камситувчи сифатида блокланган, аммо 2 июнь куни АҚШ Олий суди қуйи суд қарорини бекор қилди ва энди у 2026 йилги сайловларда қўлланилади.

Флорида тўртта округни республикачиларга ўтказадиган янги округ харитасини тасдиқлади. Ҳозирда республикачилар Флорида штатидаги 28 та конгресс округидан 20 тасини, демократлар эса 8 тасини ифодалайди.

Gerrymandering: республикачилар ва демократлар АҚШ сайловларига қандай тайёргарлик кўришмоқда
ото: mississippitoday.org

Луизиана штати қонуний қийинчиликлар фонида округ харитасини ҳам қайта кўриб чиқди, бу эса штатда аллақачон ҳукмронлик қилаётган республикачиларга (тўртта республикачи ва иккита демократ) битта ўринли устунлик бериши керак.

Миссури штатида иккита демократга нисбатан республикачилар вакиллари сонини еттитагача ошириши мумкин.

Шимолий Каролина 2025 йил октябрь ойида янги харитани қабул қилди ва унга республикачилар устунлик қиладиган битта округ қўшилди. Қайта округлаштиришдан олдин республикачилар штатнинг 14 та Конгресс округидан 10 тасини, демократлар эса 4 тасини ифодалаган.

Gerrymandering: республикачилар ва демократлар АҚШ сайловларига қандай тайёргарлик кўришмоқда
Фото: ballotpedia.org

Огайо штати республикачилар учун иккита округда сезиларли ўсишни кўриши мумкин. Ҳозирда штатни 10 та республикачи ва 5 та демократ ифодалайди.

Теннесси 2026 йил 7 майда республикачилар учун битта округ устунлиги билан янги харитани қабул қилди. Қайта округлаштиришдан олдин республикачилар 9 та Конгресс округидан 8 тасини, демократлар эса биттасини ифодалаган.

Ўз навбатида, демократлар қарши чоралар кўрмоқда.

Калифорния демократлар учун 5 та қўшимча ўринга эга бўлиши мумкин. Демократлар ҳозирда Калифорниядаги 52 та Конгресс ўрнидан 43 тасини эгаллаб турибди, бу овозларнинг 83 фоизини ташкил қилади. Бироқ, 2024 йил ноябрь ойида бўлиб ўтган сайловларда улар овозларнинг атиги 60 фоизини қўлга киритишди.

Gerrymandering: республикачилар ва демократлар АҚШ сайловларига қандай тайёргарлик кўришмоқда
Фото: Voice of San Diego

Худди шундай, Иллинойс штатида демократлар 2024 йилда халқ овозларининг 53 фоизини қўлга киритгандан сўнг, 17 та Конгресс ўрнидан 14 тасини (82%) эгаллаб турибди.

Демократлар 4 та округда вакиллик қилмаган Юта штати қонуний даъволар натижасида битта ўринга эга бўлиши мумкин эди. Шундай қилиб, 2024 йил июль ойида Юта Олий суди қонун чиқарувчи орган сайловчиларнинг қайта округлаштириш орқали ҳукуматда иштирок этиш конституциявий ҳуқуқини бузганлиги ҳақида қарор чиқарди. 2025 йил август ойида судя амалдаги харитани бекор қилди ва янгисини буюрди. 2025 йил ноябрь ойида суд даъвогарлар томонидан таклиф қилинган харитани танлади, бу 4 та республикачи округдан бирини демократларга айлантирган бўлар эди. Қонун чиқарувчилар қарор устидан шикоят қилишди, аммо 2026 йил 20 февралда Юта Олий суди апелляцияни рад этди ва янги харита 2026 йилги сайловларда қўлланилади.

Иккинчи гуруҳ — округларни қайта тақсимлашда муваффақиятсизликка учраган иккита штат.

Нью-Йорк демократларнинг мавқеини бироз кучайтирмоқчи эди. 2026 йил 21 январда суд 11-Конгресс округини афро-америкалик ва лотин америкалик сайловчилар (демократлар)ни заифлаштиргани сабабли конституцияга зид деб топди ва харитани қайта чизишни буюрди. Бироқ, 2026 йил 2 мартда АҚШ Олий суди қуйи суднинг ушбу қарорини блоклади ва олдинги харитадан 2026 йилги сайловларда фойдаланишга рухсат берди.

Мерилендда қонун чиқарувчилар Демократик партиянинг таъсирини кучайтириш учун цикл ўртасида округларни қайта тақсимламасликка қарор қилишди. Ҳозирда демократлар 8 та Конгресс округидан 7 таси ва республикачилар биттасини ифодалайди.

Учинчи гуруҳга округларни қайта тақсимлаш кўриб чиқилган, аммо ҳал қилинмаган 5 та штат киради: Вашингтон, Индиана, Виржиния, Жанубий Каролина ва Жоржия.

Кўплаб сайлов экспертлари ушбу қайта округлаштириш натижасида республикачилар 16 тагача янги ўринга эга бўлишлари мумкин, демократлар эса АҚШ Конгрессида 6 тагача вакилга эга бўлишлари мумкин, деб ҳисоблашади.

Gerrymandering фақат республикачиларга хос ҳодиса деб ҳисобланмайди

American Enterprise Institute катта илмий ходими Тимоти Карни (Timothy Carney)нинг таъкидлашича, gerrymandering фақат республикачиларнинг амалиёти эмас, балки АҚШда иккала партия томонидан узоқ вақтдан бери қўлланиладиган сиёсий воситадир. Бунга мисоллар сифатида Калифорния, Иллинойс, Мериленд ва Жоржия штатларини келтириш мумкин, бу ерда демократлар ҳам сиёсий манфаатлар учун қайта округлаштиришдан фойдаланганлар.

Gerrymandering: республикачилар ва демократлар АҚШ сайловларига қандай тайёргарлик кўришмоқда
Фото: American Enterprise Institute

Америкалик экспертнинг фикрича, муаммо республикачилар ёки демократлар gerrymanderingдан фойдаланишларида эмас. Муаммо тизимнинг ўзида, бу эса қайта округлаштириш жараёнини назоратга олган ҳар қандай партияга ундан ўзини ҳимоя қилиш ва сиёсий рақобатни чеклаш учун фойдаланиш имконини беради. Бу тартибсизликларга, янада gerrymanderingга ва партиялараро адоватнинг кучайишига олиб келиши мумкин.

Карнининг фикрича, gerrymandering нафақат ҳукмрон партияга адолатсиз устунлик беради, балки штатнинг бир қисмини вакилликсиз қолдиради.