Fast fashion саноатининг & кийимларни қайта ишлаш имкониятлари қандай
ASTANA. Kazinform – Кийим-кечак саноати - дунёдаги энг ифлослантирувчи соҳалардан биридир. Бунинг сабаби, ишлаб чиқариш жараёнида ҳавога катта миқдорда карбонат ангидрид чиқарилади. Шунга қарамай, эски кийимларни қайта ишлаш масаласи янада долзарбдир. Kazinform агентлигининг таҳлилий шарҳловчиси мутахассислар билан биргаликда унинг аҳамиятини, дунёдаги ва Қозоғистондаги вазиятни ҳар томонлама таҳлил қилди.
92 миллион тоннадан ортиқ кийим-кечак исрофга кетади
БМТ маълумотларига кўра, дунёда ҳар йили 92 миллион тоннадан ортиқ кийим-кечак ташлаб юборилади. Уларнинг атиги 12 фоизи қайта ишланади.
Бу шунчаки статистика эмас, балки сўнгги ўн йилликларда ёмонлашиб бораётган глобал инқирознинг аксидир. 2000 ва 2015 йиллар оралиғида кийим-кечак ишлаб чиқариш икки бараварга ошган бўлса-да, унинг ишлаш муддати 36 фоизга қисқарди.
Бу ўзгаришнинг илдизи истеъмол моделининг ўзгариши билан бевосита боғлиқ. Сўнгги йилларда fast fashion саноати тез ривожланди, бозорга арзон ва доимий равишда янгиланиб турадиган кийимларнинг узлуксиз оқимини олиб келди. Хусусан, электрон тижорат платформалари бу тенденцияни кучайтирди, кийимларни узоқ муддатли маҳсулотлар ўрнига қисқа муддатли товарларга айлантирди. Натижада, тўқимачилик чиқиндилари ҳажми ҳар йили ортиб бормоқда ва уларни бошқариш тизими бу суръатга ета олмайди.
Бироқ, муаммо фақат ортиқча истеъмол билан чекланиб қолмайди. Мавжуд қайта ишлаш тизимининг ўзи қанчалик самарали эканлиги масаласи ҳам кун тартибида. Яъни, тўпланган кийимлар аслида қайта ишланишига кафолат ёъқ. Турли тадқиқотлар бу шубҳани тасдиқлайди.
Масалан, Швециянинг SVT телеканали томонидан ўтказилган тажрибада журналистлар кийимларга яширин GPS трекерларини ўрнатдилар ва уларнинг кейинги ҳаракатларини кузатдилар. Натижада, хайрия қилинган кийимларнинг аксарияти Кения, Гана ва Танзания каби мамлакатларга юборилиши ва охир-оқибат чиқиндихоналарга тушиб қолиши аниқланди. Ушбу маълумотлар шуни кўрсатадики, ривожланган мамлакатларда ортиқча истеъмол қилиш оқибатлари аслида бошқа минтақаларга кўчирилмоқда.
Шу каби тажрибалар Бразилия, Сингапур ва Финляндияда ўтказилди, лекин уларнинг натижаларида ҳеч қандай ўзгариш бўлмади. Расман қайта ишлаш ёки хайрия қилиш учун юборилган кийимларнинг катта қисми қисқа вақт ичида иккиламчи бозорга киради ёки охир-оқибат оддий ахлат билан бирга кўмилади. Бунинг сабабларидан бири - тўқимачилик маҳсулотларининг мураккаб таркибидир. Масалан, полиэстер ва пахта аралашмасидан тайёрланган матоларни тўлиқ қайта ишлаш қийин. Шунинг учун кўплаб компаниялар учун бундай чиқиндиларни йўқ қилиш иқтисодий жиҳатдан самаралироқ ечимга айланган.
Шундай қилиб, масала битта босқич билан чекланмаган бутун занжирга айланади. Қайта ишлаш чекланган ва чиқиндихоналар гавжум бўлган ҳолларда, чиқиндиларни бошқаришнинг кейинги босқичи сифатида уларни йўқ қилиш усулларини танлаш керак.
Ушбу альтернативалардан бири - кийим чиқиндиларини ёқишдир. Бу усул жамиятда тортишувларга сабаб бўлган бўлса-да, бир қатор мамлакатларда чиқиндиларни энергияга айлантириш механизми сифатида қарала бошланди.
Кийимларни ёқишнинг экологик оқибатлари жиддий
Еврокомиссиясининг маълумотларига кўра, Европа Иттифоқида кийимларнинг тахминан 10 фоизи ёқилади. Натижада, ҳар йили атмосферага 5,6 миллион тонна карбонат ангидрид чиқарилади. Яъни, чиқиндиларни йўқ қилишнинг ўзи экологик босимни оширадиган омилга айланиб бормоқда.
Қарама-қаршиликларнинг тўпланиши Европада аниқ қарорга олиб келди. Натижада, Европа Иттифоқи сотилмаган кийимларни йўқ қилишни тақиқлади. Йирик компаниялар бундан буён ушбу талабга риоя қилишлари керак, қолганлари эса 2030 йилга келиб тўлиқ ўтишлари керак. Бу қарор бизнеснинг масъулиятини кенгайтирди.
Мутахассисларнинг фикрига кўра, бундай қадамлар тасодифий эмас, балки узоқ вақтдан бери мавжуд бўлган тизимли сиёсатнинг давоми. Тўқимачилик чиқиндиларини бошқариш модели Европада босқичма-босқич жорий этилмоқда.
“Ўтган йилдан бери тўқимачилик маҳсулотларини алоҳида йиғиш мажбурийдир. Кенгайтирилган ишлаб чиқарувчиларнинг масъулият тизими амал қилмоқда. H&M, Zara каби брендлар экологик тўловни тўлайдилар, унинг маблағлари йиғиш ва қайта ишлашга сарфланади. Экологик дизайн талаблари жорий этилди, яъни кийимлар қайта ишлашга яроқли бўлиши керак. Стратегик ҳужжатларда аниқ мақсадлар белгиланган. Кўпгина мамлакатларда тўқимачилик маҳсулотларининг 50-60 фоизи қайта ишланади. Иккинчи қўл бозор ва таъмирлаш хизматлари ривожланган. Россия ҳам бу йўналишда ҳаракатланмоқда”, - дейди эко-фаоли ва Qazaq Expert Club эксперти Нуржамал Иминова.
Қозоғистон орқада қолмоқда
Қозоғистонда бу йўналишда тўлақонли, барқарор тизим шаклланган деб айтишга ҳали эрта. Шунга қарамай, бу масала кун тартибидаги масалага айланди ва дастлабки қадамлар қўйилди. Улардан бири - Экология вазирлиги томонидан ишлаб чиқилаётган чиқиндиларни бошқариш янги миллий стратегиясидир. Ҳужжатнинг асосий мақсади - алоҳида чиқиндиларни йиғиш улушини ошириш ва қайта ишлаш кўламини кенгайтириш орқали тизимни босқичма-босқич шакллантиришдир.
“Мамлакатнинг 2029 йилгача бўлган миллий ривожланиш режасида саралаш ва қайта ишлаш улушини ошириш кўзда тутилган”, — дейилади вазирлик баёнотида.
Бироқ, масаланинг ҳақиқий кўламини баҳолаш осон эмас. Чунки расмий статистикада чиқиндихоналардаги тўқимачилик чиқиндиларининг улуши алоҳида кўрсатилмаган. Натижада, бу муаммо дарҳол кўзга ташланмайдиган, бироқ ҳажми жиҳатидан барқарор ўсиб бораётган ҳодиса бўлиб қолмоқда. Бу саноат ҳали ҳам бошланғич босқичда эканлигидан далолат беради.
“Мамлакатимизда эски кийимларни йиғиш ва қайта ишлаш ҳали бошланғич босқичда. Бу йўналиш давлат ёки бизнес томонидан қўллаб-қувватланадиган экология соҳасидаги ихтиёрий ташаббуслар ва синов лойиҳалари орқали ривожланмоқда. Тўқимачилик маҳсулотларини қайта ишлаш саноати иқтисодиёти эндигина шакллана бошламоқда. Ҳозирда бу йўналишда тизим йўқ, асосий ҳаракат Алмати ва Астанада жамланган. Бироқ, тенденция мавжуд ва унинг минтақаларга тарқалиши учун асос яратилмоқда”, – дейди Нуржамал Иминова.
