ЕОИИда божхона тартиб-таомилларини рақамлаштириш: бизнес учун шароитлар қандай ўзгармоқда
ASTANA. Kazinform - Рақамлаштириш ЕОИИ божхона соҳасини ривожлантиришнинг асосий йўналишларидан бирига айланиб боряпти. Янги электрон хизматлар юкларни расмийлаштириш жараёнини тезлаштириб, бизнес харажатларини камайтирмоқда ҳамда ташиш самарадорлигини ошириш имконини беряпти. Бу ўзгаришлар савдо ва Қозоғистоннинг транзит салоҳиятига қандай таъсир кўрсатаётгани ҳақида Kazinform агентлигининг Москвадаги мухбирининг материалида сўз боради.
Қоғоз ҳужжатлардан рақамли хизматларга
ЕОИИда божхона соҳасини кенг кўламли рақамли трансформация қилиш жараёни 2018 йилда Божхона кодекси кучга кириши билан бошланди. Шу вақтдан ташқи иқтисодий фаолият иштирокчилари ва давлат органлари ўртасидаги ҳужжат айланмаси қоғоз шаклидан рақамли кўринишга ўтказила бошланди.
Евроосиё иқтисодий комиссияси (ЕИК) баҳосига кўра, ўтган йиллар давомида Иттифоқ мамлакатлари бу йўналишда сезиларли натижаларга эришган.
“Қоғоз шаклидан рақамли тизимга ўтишнинг асосий ёндашувлари ЕОИИ Божхона кодексида белгилаб берилган эди. У амал қилган йиллар давомида бизнес ва Иттифоқ давлатларининг божхона хизматлари учун ижобий самара бераётган кўплаб рақамли ечимлар жорий этилди”, — дейилади ЕИКда.
Бугунги кунда ЕОИИ мамлакатларида электрон декларациялаш улуши 90 фоиздан ошган. Бунинг натижасида юкларни расмийлаштириш муддати сезиларли даражада қисқарди. Илгари айрим жараёнлар бир неча кун талаб қилган бўлса, ҳозир кўп ҳолларда улар бир неча дақиқа ичида амалга ошириляпти.
Электрон ҳужжат айланмаси ҳужжатларни тайёрлашни соддалаштиради, декларациялашда хатолар хавфини камайтиради ҳамда компанияларга талаб ва логистика йўналишларидаги ўзгаришларга тезроқ мослашиш имконини беради. Бунинг афзалликлари, айниқса, ташқи бозорларга чиқиш имконияти анча осон ва кам харажатли бўлаётган кичик ва ўрта бизнес учун яққол сезилмоқда.
«Божхона қонунчилигини ривожлантириш истиқболлари: ишонч ва назорат мувозанати» мавзусидаги халқаро илмий-амалий конференцияда сўзга чиққан Евроосиё иқтисодий комиссиясининг божхона ҳамкорлиги бўйича вазири Руслан Давидов рақамлаштириш Евроосиё интеграциясини чуқурлаштиришнинг асосий воситаларидан бири бўлиб қолаётганини таъкидлади.
“Ягона транзит тизимини жорий этиш, электрон навигация пломбалари ёрдамида юк ташувларини кузатиб бориш, шунингдек, ўтказиш пунктларини илғор технологияларни ҳисобга олган ҳолда модернизация қилиш ва жиҳозлаш ЕОИИда божхона соҳасини рақамлаштиришнинг устувор йўналишларидир”, — деди вазир.
Автоматлаштириш одатий амалиётга айланмоқда
Электрон декларациялаш тизимига ўтилгандан кейинги босқич товарларни расмийлаштиришни тезлаштириш ва қўл меҳнати ҳажмини қисқартириш имконини берувчи автоматлаштирилган назорат ҳамда қарор қабул қилиш механизмларини жорий этиш бўлди.
Бу ислоҳотларнинг энг муҳим натижаларидан бири товарларни автоматик чиқариш механизмларининг ривожланишидир. ЕОИИ мамлакатларининг божхона органлари катта маълумотлар таҳлили, сунъий интеллект элементлари, давлат ахборот тизимлари билан автоматик маълумотлар солиштируви ҳамда инспекция-кўрик мажмуаларидан олинган маълумотларни интеллектуал қайта ишлаш технологияларидан тобора кенг фойдаланмоқда.
ЕИК маълумотига кўра, айрим тоифадаги товарлар бўйича чиқариш тўғрисидаги қарорлар эндиликда мансабдор шахс иштирокисиз тўлиқ автоматик тарзда қабул қилиниши мумкин.
Статистика автоматлаштириш Иттифоқнинг барча мамлакатларида божхона маъмурчилигининг муҳим қисмига айланаётганини кўрсатади. Қозоғистонда 2025 йилда экспорт товарларини автоматик чиқариш улуши 80 фоизга, импорт товарлариники эса 48 фоизга етди. Беларусда бу кўрсаткичлар мос равишда 77 ва 10,7 фоизни, Россияда 43 ва 22 фоизни ташкил этди. Арманистонда декларацияларнинг 74 фоизи «яшил йўлак» тизими орқали расмийлаштирилмоқда, шуларнинг 8,4 фоизи автоматик тарзда чиқарилмоқда.
Мамлакатлар ўртасидаги фарқ ташқи савдо тузилмаси, миллий рискларни бошқариш тизимлари хусусиятлари ҳамда рақамли ечимларни жорий этиш суръатлари билан изоҳланади. Бироқ ЕОИИ учун умумий тенденция ўзгармайди — автоматлаштирилган жараёнлар улуши изчил ошиб бормоқда.
Шу билан бирга, юк ва ташқи иқтисодий фаолият иштирокчисининг қаерда жойлашганидан қатъи назар, божхона расмийлаштирувини масофадан туриб амалга ошириш имконини берувчи электрон декларациялаш марказлари тармоғи ҳам кенгаймоқда.
Расмийлаштириш муддатларини олдиндан билиш имконияти бизнесга етказиб беришни аниқроқ режалаштириш, омбор захираларини оптималлаштириш, логистика харажатларини камайтириш ва таъминот занжирларини самарали бошқариш имконини бермоқда.
Қозоғистон транзит афзалликларини кучайтирмоқда
Автоматлаштирилган ечимларнинг амалий қўлланилишига мисол сифатида Қозоғистонни келтириш мумкин. Бу ерда божхона тартиб-таомилларини рақамлаштириш халқаро транзит самарадорлигига бевосита таъсир кўрсатмоқда.
Хитой, Марказий Осиё, Россия ва Европа ўртасидаги муҳим транзит тугунларидан бири бўлган мамлакат юкларнинг чегарадан тезроқ ўтишини таъминлаш ва ўз транспорт йўлакларининг жозибадорлигини оширишдан манфаатдор.
Бунга учинчи мамлакатларга темир йўл контейнер ташувларини автоматик расмийлаштириш лойиҳаси яққол мисол бўлди. Лойиҳа доирасида давлат даромадлари органлари ахборот тизимлари ҳамда миллий темир йўл ташувчиси тизимлари ўртасидаги интеграция янада кенгайтирилди.
“Контейнер поездлари орқали ташилаётган товарларнинг транзитини декларациялаш жараёнини автоматлаштириш қоғоз ҳужжатлардан воз кечишни, шунингдек, транзит декларацияларини автоматик тарзда рўйхатдан ўтказиш ва расмийлаштиришни назарда тутади”, — дея изоҳ беришди ЕИКда.
Бу ечимнинг амалий самараси жуда сезиларли бўлди: бир контейнер поездининг давлат назоратидан ўтиш вақти уч соатдан ўттиз дақиқагача қисқарди.
Лойиҳанинг кўламини статистика ҳам тасдиқлайди. 2025 йилда Қозоғистонда контейнер ташувлари бўйича 137,5 мингдан ортиқ транзит декларацияси расмийлаштирилган бўлса, 2026 йил бошидан буён уларнинг сони 31,9 мингдан ошди.
Тадбиркорлар учун бу етказиб бериш муддатларининг қисқариши ҳамда чегарада кутиш ва ҳужжатларни расмийлаштириш билан боғлиқ харажатларнинг камайишини англатади. Транспорт операторлари учун эса бундай ечимлар логистика занжирларини танлашда Қозоғистон йўналишларининг жозибадорлигини оширади ва мамлакат транспорт йўлакларининг рақобатбардошлигини кучайтиради.
Ягона транзит тизими
Эндиги вазифа — ушбу афзалликларни трансчегаравий ташувларга ҳам татбиқ этишдир. Бу вазифани Иттифоқнинг бутун ҳудуди бўйлаб юкларни рақамли кузатиш ва ягона қоидалар асосида ҳаракатланишини таъминлайдиган ягона божхона транзит тизими ҳал қилиши кўзда тутилган.
ЕИК маълумотига кўра, мазкур тизим амалдаги божхона тартибга солиш механизмларини замонавий рақамли технологиялар билан бирлаштиради. Унинг асосий элементларидан бири электрон навигация пломбаларидан фойдаланиш бўлиб, улар орқали юкларнинг ҳаракатини реал вақт режимида кузатиш ва ташувлар шаффофлигини ошириш мумкин бўлади.
Лойиҳани амалга ошириш аллақачон бошланган. ЕИК маълумотига кўра, 2026 йил февраль ойидан бошлаб тизимнинг биринчи босқичи доирасида 30 мингдан ортиқ автомобиль ва темир йўл ташувлари кузатиб борилган. Шулардан 20 мингдан ортиғи божхона транзити режимида, 8 мингдан зиёди эса ЕОИИ давлатлари ўртасидаги ўзаро савдо доирасида амалга оширилган.
“Манфаатдор мамлакатларни ягона транзит тизимига улаш таъминот занжирларининг барқарорлигини оширади, бизнес харажатларини қисқартиради, ташувларнинг рақобатбардошлигини кучайтиради ҳамда минтақага қўшимча логистика оқимларини жалб этиш имконини беради”, — деб таъкидлади комиссияда.
Лойиҳанинг асосий афзалликлари қаторига ягона электрон ҳужжатдан фойдаланиш, божхона органлари қарорларини ўзаро тан олиш, назорат тартиб-таомиллари сонини қисқартириш ҳамда юклар хавфсизлигини янада ошириш киради.
Шу тариқа, ЕОИИнинг бир нечта бозорларида фаолият юритаётган компаниялар ягона рақамли воситалардан фойдаланиши ва камроқ маъмурий тартиб-таомиллардан ўтиши мумкин бўлади. Бу, айниқса, Иттифоқнинг бир нечта мамлакатлари орқали таъминот занжирларини йўлга қўяётган ишлаб чиқарувчилар, экспортчилар ва логистика операторлари учун муҳим аҳамият касб этади.
Рақамли интеграциянинг янги босқичи
Божхона соҳасини рақамлаштириш ЕОИИ рақобатбардошлигининг асосий омилларидан бирига айланмоқда. Агар интеграциянинг дастлабки босқичида асосий эътибор тариф тўсиқларини бартараф этишга қаратилган бўлса, бугунги кунда маълумотларни қайта ишлаш тезлиги, ахборот тизимларининг ўзаро мослиги ва бизнес учун қулай тартиб-таомиллар биринчи ўринга чиқмоқда.
Электрон декларациялаш, товарларни автоматик чиқариш ва ягона транзит тизимини ривожлантириш рақамли маълумот алмашинуви ҳамда жараёнларни автоматлаштиришга асосланган божхона бошқарувининг янги моделини шакллантирмоқда. Бу юкларнинг ҳаракатини тезлаштириш, маъмурий харажатларни камайтириш ва логистика занжирларининг барқарорлигини ошириш имконини бермоқда.
Қозоғистон учун рақамли трансформация алоҳида аҳамиятга эга. Евроосиёнинг энг йирик транзит марказларидан бири сифатида мамлакат чегарадан ўтиш вақтини қисқартириш ва божхона тартиб-таомиллари самарадорлигини оширишдан манфаатдор. Бу эса транспорт йўналишларининг рақобатбардошлиги ва қўшимча юк оқимларини жалб қилиш имкониятига бевосита таъсир кўрсатади.
Халқаро юк оқимлари учун рақобат кучайиб бораётган шароитда транспорт йўналишларининг жозибадорлигини тобора кўпроқ рақамли самарадорлик белгиламоқда. Шу боис, божхона соҳасини рақамли трансформация қилишдаги муваффақият ЕОИИнинг жаҳон логистикаси ва халқаро савдодаги ўрнига таъсир кўрсатувчи муҳим омиллардан бирига айланиши мумкин.
