Дондан янги бозорларгача: Қозоғистон Евроосиёнинг озиқ-овқат хабига айланиб бормоқда

Мақолада таъкидланишича, Қозоғистон қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқариши ҳажмини ошириб, экспорт географиясини кенгайтирмоқда, маҳсулотларни қайта ишлашга инвестициялар киритмоқда ва суғориш инфратузилмасини модернизация қилмоқда. Натижада қишлоқ хўжалиги дастлабки ишлаб чиқариш ва хомашё олишдан тортиб, чуқур қайта ишлаш ҳамда жадал ривожланаётган бозорларга чиқишгача бўлган бутун қиймат яратиш занжирини қамраб олган мураккаб агроозиқ-овқат тизимига аста-секин айланиб бормоқда. Бу ўзгариш жаҳон озиқ-овқат тизимининг кенг кўламли қайта шаклланиши билан бир вақтда кечмоқда. Шунинг учун Қозоғистоннинг глобал озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлашдаги роли ички бозор доирасидан ташқарига чиқиб, анча кенгайиши мумкин.

Озиқ-овқат жаҳон барқарорлик масаласига айланмоқда

Бугунги кунда жаҳон озиқ-овқат тизими бир вақтнинг ўзида бир нечта қийинчиликларга дуч келмоқда. Аҳоли сони ва одамларнинг даромад даражаси ошиб бормоқда. Айниқса, аҳолининг даромадлари ўртача бўлган мамлакатларда истеъмол таркиби ўзгариб, гўшт, сут маҳсулотлари ва оқсилнинг бошқа манбаларига бўлган талаб ортиб бормоқда. Шу билан бирга, қишлоқ хўжалиги иқлимий хавфлар, сув танқислиги, ресурслар нархининг ошиши ҳамда геосиёсий кескинлик туфайли таъминот занжирларида юзага келаётган узилишларнинг таъсирини ҳис қилмоқда.

2025–2034 йилларга мўлжалланган қишлоқ хўжалигини ривожлантириш бўйича OECD ва FAO прогнозларига кўра, келгуси ўн йилликда қишлоқ хўжалиги ва балиқчилик маҳсулотларининг жаҳон миқёсидаги ишлаб чиқариши қарийб 14 фоизга ўсади. Ушбу ўсишнинг салмоқли қисми, айниқса аҳоли даромадлари ўртача даражада бўлган мамлакатларда, маҳсулдорликнинг ошиши ҳисобига таъминланиши кутилмоқда.

Бироқ яна бир омилнинг аҳамияти кам эмас — бу халқаро савдо. OECD ва FAO баҳолашларига кўра, 2034 йилга бориб дунёда истеъмол қилинадиган барча калорияларнинг тахминан 22 фоизи халқаро чегаралар орқали ўтади. Бошқача айтганда, глобал озиқ-овқат хавфсизлиги маҳсулот ортиқча ишлаб чиқариладиган мамлакатлар ва минтақалардан танқислик юзага келадиган ҳудудларга озиқ-овқат етказиб бериш имкониятига тобора кўпроқ боғлиқ бўлиб бормоқда.

Шу нуқтаи назардан, Марказий Осиёдаги энг йирик иқтисодиёт — Қозоғистоннинг роли алоҳида аҳамиятга эга. 2025 йилда мамлакатда қишлоқ хўжалигининг ялпи маҳсулоти 18,2 миллиард доллардан ошиб, бир йилда 5,9 фоизга ўсди. 25,9 миллион тонна дон ҳосили йиғиб олинди, шундан 19,3 миллион тоннаси буғдой ҳиссасига тўғри келди.

Шу билан бирга, Қозоғистонда ўсимликчилик таркиби босқичма-босқич диверсификация қилинмоқда.

Сўнгги йилларда буғдой экиладиган майдонлар ҳажми қарийб 900 минг гектарга қисқарган бўлса, мойли экинлар майдони 1 миллион гектардан зиёдга, дуккакли экинлар майдони эса 275 минг гектарга кенгайди. Бу нафақат ишлаб чиқариш ҳажми нуқтаи назаридан муҳим, балки қишлоқ хўжалиги экинлари турларининг кенгайтирилиши озиқ-овқат саноати учун янги хомашё базасини шакллантириш имконини ҳам беради. Бундай қайта йўналиш мойли ва дуккакли экинларнинг экспорт ҳамда қайта ишлаш имкониятларининг ортиши билан ҳам боғлиқ.

Қозоғистоннинг экспорт салоҳиятини яна бир муҳим устунлик — унинг географик жойлашуви оширади. Мамлакат Евроосиёдаги энг йирик истеъмол бозорлари ўртасида жойлашган. Агроозиқ-овқат сектори учун бу Марказий Осиё, Хитой, Кавказ, Яқин Шарқ ва ундан ташқари ҳудудлардаги бир нечта талаб бозорларига чиқиш имконини беради.

Шу тариқа, Қозоғистоннинг географик жойлашуви аста-секин анъанавий чекловдан иқтисодий устунликка айланиб бормоқда. Мамлакат нафақат озиқ-овқат маҳсулотларини ишлаб чиқариши, балки ишлаб чиқарувчиларни қўшни минтақаларда жадал ривожланаётган бозорлар билан боғлаши ҳам мумкин.

Президент Қасим-Жомарт Тоқаев бу салоҳиятни бир неча бор таъкидлаган. 2023 йилда БМТ Бош Ассамблеясида сўзлаган нутқида у Қозоғистон жаҳон озиқ-овқат танқислиги муаммосини ҳал этиш учун ўзининг қишлоқ хўжалиги салоҳиятидан фойдаланишга тайёр эканини таъкидлаб, мамлакат дон ва бошқа ижтимоий аҳамиятга эга озиқ-овқат маҳсулотларининг ишончли етказиб берувчиси сифатида ҳаракат қилишга тайёрлигини билдирган.

Хомашё экспортидан қўшилган қиймати юқори маҳсулотлар экспортига

Бироқ энг муҳим ўзгариш экин майдонларида эмас, балки маҳсулот йиғиб олингандан кейинги босқичда юз бермоқда. OECDнинг 2025 йилда Қозоғистон аграр сиёсатига бағишланган шарҳида секторнинг таркибий хусусияти қайд этилган: тарихан мамлакат агроозиқ-овқат экспортининг қарийб 60 фоизини дастлабки, яъни хомашё маҳсулотлари ташкил этган. Шу билан бирга, Қозоғистон дунёдаги энг йирик буғдой экспорт қилувчи мамлакатлардан бири бўлиб қолмоқда. Бу иқтисодиётни ривожлантириш учун сезиларли имкониятлар яратади. Мантиқ оддий. Агар дон асосан хомашё сифатида экспорт қилинса, унинг қийматининг салмоқли қисми мамлакат ташқарисида — крахмал, глютен, макарон маҳсулотлари, чорва учун ем, биоёқилғи ва бошқа маҳсулотлар ишлаб чиқариш жараёнида яратилади. Агар қишлоқ хўжалиги хомашёси мамлакатнинг ўзида қайта ишланса, қўшилган қиймат, инвестициялар ва иш ўринларининг кўпроқ қисми миллий иқтисодиётда қолади. Шунинг учун сўнгги йилларда озиқ-овқат маҳсулотларини қайта ишлаш Қозоғистон аграр сиёсатининг асосий устувор йўналишларидан бирига айланди.

Қозоғистон Ҳукумати маълумотларига кўра, 2025 йилда қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини қайта ишлаш соҳасида умумий қиймати 230 миллион доллар бўлган 53 та инвестиция лойиҳаси ишга туширилди. Озиқ-овқат маҳсулотлари ишлаб чиқариш ҳажми 7,5 миллиард долларга етиб, йиллик ҳисобда 8,1 фоизга ошди. Ўсиш суръати 2026 йил январь-апрель ойларида янада жадаллашди. Озиқ-овқат маҳсулотлари ишлаб чиқариш ҳажми 2,8 миллиард доллардан ошиб, ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 14,4 фоизга ўсди. Соҳанинг асосий капиталига киритилган инвестициялар икки баравардан кўпроқ ошиб, 800 миллион доллардан ошди.

Экспорт динамикаси янада яққол. 2026 йилнинг дастлабки тўрт ойида қайта ишланган агроозиқ-овқат маҳсулотлари экспорти 3,6 миллиард долларга етиб, қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари экспорти умумий ҳажмининг 50 фоизидан кўпини ташкил қилди. Ҳукумат бундан ҳам каттароқ мақсадни белгилаган — қайта ишланган маҳсулотлар улушини 70 фоизга етказиш.

Бошқача айтганда, ривожланишнинг ўзи ҳам ўзгариб бормоқда. Энди вазифа - фақат юқори маҳсулдорлик ҳисобига ишлаб чиқариш ҳажмини ошириш эмас, балки қишлоқ хўжалиги хомашёсининг ҳар бир тоннасида яратиладиган иқтисодий қийматни кўпайтиришдан иборат.

Бу амалда қандай амалга оширилади? Қозоғистонда ҳозирнинг ўзида сезиларли қайта ишлаш базаси мавжуд, давлат сиёсати эса ишлаб чиқариш қувватларини янада кенгайтиришни назарда тутмоқда. 2028 йилгача қишлоқ хўжалигини ривожлантириш режалари доирасида донни чуқур қайта ишлайдиган янги корхоналар ташкил этиш кўзда тутилган.

Бу экспорт моделини ҳам ўзгартиради. Илгариги занжир нисбатан оддий эди: ҳосилдан экспортгача. Энди унга қўшимча босқичлар — қайта ишлаш, тайёр маҳсулот ишлаб чиқариш, қадоқлаш, маркетинг ва логистика қўшилмоқда. Бунинг ҳисобига мамлакат ичида анча кўпроқ қўшилган қиймат яратилади. Ушбу маҳсулдорлик моделининг шаклланиши билан бирга, бу озиқ-овқат ишлаб чиқаришининг ўсишида ҳам намоён бўлмоқда. Қозоғистон минтақанинг озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлашдаги ўз ўрнини тобора мустаҳкамлаб бормоқда.

Минтақавий озиқ-овқат хавфсизлиги

Қозоғистоннинг дон бозоридаги роли яққол намоён бўлмоқда. Ҳукумат маълумотларига кўра, 2025 йил сентябридан 2026 йил 17 июлигача Қозоғистон дон эквиваленти ҳисобида 13,5 миллион тонна дон ва ун экспорт қилди. Бу ўтган мавсумнинг шу даврига нисбатан 12,5 фоизга кўп.

Ўсишнинг асосий қисми қўшни бозорлар ҳисобига тўғри келди. Афғонистонга экспорт 59 фоизга ошиб, 2,2 миллион тоннага етди. Қирғизистонга етказиб бериш ҳажми 504 минг тоннани ташкил этиб, қарийб 40 фоизга ошди. Туркманистонга 210 минг тонна маҳсулот экспорт қилинди, бу ўтган йилга нисбатан 34 фоизга кўп. Ўзбекистонга экспорт эса 37 фоизга ошиб, 5,6 миллион тоннага етди.

Бу кўрсаткичлар Қозоғистон қишлоқ хўжалиги сектори бутун минтақани озиқ-овқат билан таъминлаш тизимига тобора чуқурроқ интеграциялашиб бораётганини кўрсатади. Бу, айниқса, Осиё учун муҳим, чунки бу ерда аҳоли сони кўпайиб, урбанизация жараёни жадаллашмоқда, кўплаб мамлакатларнинг қишлоқ хўжалиги эса ер ва сув ресурслари билан боғлиқ чекловларга дуч келмоқда.

Бугунги кунда Қозоғистон қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари 72 дан ортиқ мамлакатга экспорт қилинмоқда. Асосий йўналишлар қаторига Марказий Осиё ва Афғонистондан ташқари, Европа Иттифоқи, Евроосиё иқтисодий иттифоқи, Туркия ва Хитой ҳам киради. Расмий маълумотларга кўра, сўнгги беш йилда қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари экспорти қарийб икки баравар ошиб, 3,8 миллиард доллардан 7 миллиард долларга етди.

Бу халқаро савдо озиқ-овқат хавфсизлигининг тобора муҳим таркибий қисмига айланиб бораётган кенг кўламли трансформациянинг бир қисми ҳисобланади. OECD ва FAO маҳсулот ортиқча бўлган минтақалардан танқисликка дуч келаётган ҳудудларга озиқ-овқат етказиб бериш бозорларни барқарорлаштириш ва маҳаллий даражада таъминот узилишлари хавфини камайтиришга хизмат қилиши мумкинлигини таъкидлайди. Шу нуқтаи назардан, Қозоғистон ҳозирнинг ўзида минтақага озиқ-овқат етказиб берувчи муҳим манбалардан бирига айланиб бормоқда.

Янги қишлоқ хўжалиги цикли ва янги экспорт модели

Замонавий озиқ-овқат сектори, айниқса уни экспорт салоҳияти нуқтаи назаридан кўриб чиқадиган бўлсак, мураккаб тизим ҳисобланади. Қозоғистон бундай тизимни ҳозирнинг ўзида шакллантириб бормоқда. Унинг мақсади — қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини қайта ишлаш билан чекланиб қолмасдан, глобал озиқ-овқат таъминоти занжирларига янада чуқурроқ интеграциялашиш.

Бу халқаро савдонинг аҳамияти ортиб бораётган шароитда айниқса долзарб. FAO баҳолашларига кўра, 2026 йилда жаҳон озиқ-овқат импорти ҳажми ўтган йилга нисбатан 7,9 фоизга ошиб, 2,22 триллион долларга етади. Ушбу тизимда Қозоғистоннинг ўрни нафақат ишлаб чиқарилаётган хомашё ҳажми, балки табиий ва ишлаб чиқариш устунликларини барқарор қиймат яратиш занжирларига айлантира олиш қобилияти билан ҳам белгиланади.

Ҳукумат агросаноат мажмуасини ривожлантиришнинг бир нечта йўналиши бўйича иш олиб бормоқда. Биринчиси — фермерларни замонавий техника билан таъминлаш. Илгари дунёнинг етакчи қишлоқ хўжалиги техникаси ишлаб чиқарувчилари ўз маҳсулотларини асосан импорт қилган бўлса, ҳозир уни ишлаб чиқариш Қозоғистонда маҳаллийлаштирилмоқда. Ишлаб чиқарувчилар соҳага инвестиция кирита бошлади. Бу амалдаги корхоналарни модернизация қилиш ва ускуналарни янгилаш, шунингдек, трактор ва комбайнлар ишлаб чиқарадиган янги заводларни барпо этиш имконини берди.

2019 йилдан бошлаб Қозоғистонда ғилдиракли тракторлар, дон ва ем-хашак йиғиш комбайнлари, жаткалар, тупроққа ишлов бериш техникалари, сеялкалар, экиш мажмуалари ва бошқа кўплаб техника турларини ишлаб чиқариш маҳаллийлаштирилди. Масалан, 2025 йил апрель ойида Американинг John Deere компанияси техникасини ишлаб чиқариш бошланди. Компания ва Қозоғистон ўртасида узоқ муддатли саноат ҳамкорлигини мустаҳкамлашга қаратилган қиймати 2,5 миллиард долларлик стратегик келишув имзоланди. 2025 йилда 430 дона техника ишлаб чиқарилди.

2026 йилда Европа, Канада ва Шимолий Американинг яна бир нечта етакчи технология ишлаб чиқарувчилари ўз маҳсулотларини маҳаллийлаштиришни бошлади. Улар қаторида Väderstad, Dewulf, Lindsay Corporation, Amity Technology, Vervaet, Kuhn Group ва Brandt Agricultural Products каби компаниялар бор. Натижада бугунги кунда Қозоғистонда турли қувватдаги тракторлар, дон, ем-хашак ва пахта йиғиш комбайнларини ишлаб чиқарадиган 10 та завод фаолият юритмоқда.

Умуман олганда, Қозоғистонда қишлоқ хўжалиги техникаси ишлаб чиқариш ҳажми 2025 йилда 22 фоизга ошди. Компаниялар эса жорий йилда замонавий техниканинг қарийб 10 минг дона бирлигини ишлаб чиқаришни режалаштирмоқда.

Асосий йўналиш: чуқур қайта ишлаш ва сувни тежаш

Иккинчи муҳим йўналиш — қишлоқ хўжалиги хомашёсини чуқур қайта ишлайдиган корхоналар ташкил этиш. Ҳозирнинг ўзида Қозоғистонда умумий қуввати 510 минг тоннадан зиёд бўлган учта донни қайта ишлаш корхонаси фаолият юритмоқда. Улар крахмал, биоэтанол ва глютен ишлаб чиқаради. 2029 йилгача улар қаторига умумий қиймати 4 миллиард доллар бўлган яна олтита йирик инвестиция лойиҳаси босқичма-босқич қўшилади.

Жумладан, Астанада Tiryaki Agro компаниясининг крахмал, глютен ва глюкоза-фруктоза сиропи ишлаб чиқарадиган корхонасини барпо этиш лойиҳаси амалга оширилмоқда. Лойиҳа қиймати 320 миллион долларга баҳоланмоқда. Яна бир мисол — ҳозирнинг ўзида фаолият юритаётган Fufeng Group Company Limited заводи. У йилига 3 миллион тонна маккажўхори қайта ишлаш қувватига эга. Инвестициялар ҳажми 1,5 миллиард долларни ташкил этади.

Мамлакатда Dalian Hesheng Holdings Group Co., Ltd. ва Hopefull Grain & Oil Group компанияларининг ҳам инвестиция лойиҳалари амалга оширилмоқда. Уларнинг қиймати мос равишда 650 миллион ва 1,5 миллиард долларни ташкил этади. Ушбу корхоналар буғдойни қайта ишлашга ихтисослашади. Бу мисоллар йирик компаниялар Қозоғистонга катта миқдорда маблағ киритаётгани ва мамлакатнинг минтақадаги аграр хабга айланишига ҳисса қўшаётганини кўрсатади.

Қозоғистон фермерларини ўғитлар билан таъминлаш ҳам муҳим масалалардан бири ҳисобланади. Мамлакатда қиймати бир неча миллиард долларга баҳоланадиган замонавий корхоналар барпо этилмоқда. 2027 йилга келиб Qazaq Kalium Ltd. қуввати 1 миллион тонна калий ўғитлари ишлаб чиқаришга мўлжалланган биринчи босқични ишга туширади, 2035 йилга бориб эса ишлаб чиқариш ҳажмини 12 миллион тоннага етказишни режалаштирмоқда. Қозоғистоннинг ушбу турдаги ўғитларга ички талаби тахминан 100 минг тоннани ташкил этгани сабабли, мамлакат йирик жаҳон экспортчисига айланиши мумкин.

Шунингдек, карбамидга бўлган эҳтиёж 2029-2030 йилларда учта йирик мажмуа ишга туширилганидан кейин тўлиқ таъминланади. Улар қаторида қуввати 800 минг тонна бўлган KMG PetroChem, қуввати 700 минг тоннага етадиган Qazesta Fertilizers Ltd., шунингдек, 577 минг тонна карбамид ва 500 минг тонна аммиак селитраси ишлаб чиқарадиган KazAzot PRIME бор.

Бундан ташқари, Kazphosphate SINOPEC ва CNCEC компаниялари билан ҳамкорликда фосфорли ўғитлар ишлаб чиқариш қувватини 5 миллион тоннагача оширишни режалаштирмоқда. Қуввати 1 миллион тонна аммофос ишлаб чиқаришга мўлжалланган биринчи босқични 2029 йилда ишга тушириш режалаштирилган. Шу тариқа, 2030 йилга келиб Қозоғистон нафақат ўғитларнинг асосий турларига бўлган ички талабни тўлиқ таъминлайди, балки экспорт бозорларига ҳам чиқади.

Шу билан бирга, иқлим ўзгаришига мослашиш муҳим йўналишлардан бири бўлиб қолмоқда. Мамлакатдаги сув ресурслари истеъмолининг тахминан 60 фоизи қишлоқ хўжалиги ҳиссасига тўғри келади. Шунинг учун айнан шу соҳада сувни тежайдиган замонавий технологиялар фаол жорий этилмоқда. Бу секторнинг иқлим ўзгаришларига чидамлилигини сезиларли даражада оширади.

Қозоғистон фермерларни сувни тежаш ва шу билан бирга маҳсулдорликни ошириш имконини берадиган замонавий суғориш усулларидан фойдаланишга рағбатлантирадиган комплекс чора-тадбирларни амалга оширмоқда. Жумладан, давлат фермерларнинг зарур инфратузилмани барпо этиш, ёмғирлатиб суғориш машиналари, томчилатиб суғориш тизимлари ва бошқа замонавий ускуналарни харид қилиш ҳамда ўрнатиш учун сарфлайдиган харажатларини қоплайди.

Бу чора-тадбирлар ҳозирнинг ўзида ижобий натижа бермоқда. 2025 йил охирига келиб, сувни тежайдиган технологиялар жорий этилган ер майдони 543 минг гектарга етди. 2026 йилда бундай технологиялар яна 163 минг гектар майдонга жорий этилади. Сувни тежайдиган технологияларни босқичма-босқич жорий этиш натижасида ҳар йили 2,2 миллиард куб метргача сувни тежаш имкони пайдо бўлиши кутилмоқда. Ер ресурсларидан самарали фойдаланиш сувни тежаш ва маҳсулдорликни ошириш имконини беради.

Шу тариқа, Қозоғистон қишлоқ хўжалиги соҳасида ишлаб чиқариш самарадорлигини тизимли равишда ошириб, янги технологияларни жорий этиб ва ишлаб чиқариш ҳажмини кўпайтирган ҳолда жаҳон озиқ-овқат тизимидаги ўз ролини мустаҳкамлаб бормоқда. Мамлакат Евроосиёнинг йирик агроозиқ-овқат хаби сифатида шаклланмоқда ва бундай модель Қозоғистон қишлоқ хўжалигини ривожлантиришнинг кейинги босқичига айланмоқда.