C5+ формати: Марказий Осиё ва Россия ҳамкорлигининг стратегик аҳамияти
ASTANA. Kazinform – Кузги сиёсий тақвимдаги энг муҳим воқеалардан бири бугун ва эртага Душанбе шаҳрида бўлиб ўтадиган “Марказий Осиё-Россия” форматидаги учрашув ва МДҲ давлатлари раҳбарларининг саммитидир. “МО-Россия” - тўлиқ форматдаги учрашув бўлиб, унда минтақа давлатлари раҳбарлари бир стол атрофида тўпланиб, иқтисодий ҳамкорлик ва хавфсизлик масалаларини очиқ муҳокама қиладилар.
Марказий Осиё: янги дипломатик фаолият
Марказий Осиё давлатлари жаҳон сиёсий саҳнасида ўз ўрни ва ролини яққол намоён этмоқда. Бунинг яққол ифодаси “МО+” форматидаги янги мулоқот платформаларининг кўпайишидир. Бу борадаги биринчи муҳим қадам 2004 йил 28 августда қўйилди. Шунда Япония ташқи ишлар вазири Ёрико Кавагути Астанада минтақанинг беш давлати вазирлари билан учрашган эди. Ушбу тарихий учрашув минтақавий барқарорликни таъминлаш, энергетика хавфсизлигини мустаҳкамлаш, инфратузилмани ривожлантириш масалаларини умумий платформада муҳокама қилиш имконини берди.
Шундан бери турли даражадаги муҳим саммитлар мунтазам ўтказиб келинади. Айниқса, сўнгги 2-3 йилда Марказий Осиё давлатлари ва жаҳон давлатлари раҳбарларининг учрашувлари тез-тез бўлиб турибди. 2023 йилда Нью-Йоркда “МО – АҚШ” саммитлари, Сиан шаҳрида “МО – Хитой” саммитлари, 2025 йилда эса Астанада Хитой билан учрашувнинг иккинчи босқичи ташкил этилди. Худди шу даврда “МО – Германия”, “МО – Форс кўрфази давлатлари”, “МО – Ҳиндистон” ва “МО – Италия” саммитлари ўтказилди. Бундан ташқари, Европа Иттифоқи билан учрашувлар Астана ва Чўлпон-Ота шаҳрида бўлиб ўтди.
Ўзаро муносабатлар ташқи шериклар билан чегараланмайди. Марказий Осиё давлатлари раҳбарлари иштирокидаги бешта маслаҳат учрашуви минтақавий ҳамкорликни мисли кўрилмаган даражага кўтарди. 2018 йилда Астанада биринчи учрашувда хавфсизлик масалалари муҳокама этилган, 2019 йилда эса Тошкентда беш томонлама келишув таклиф этилган эди. 2021 йилда Туркманбошида Парламентлараро ва Ёшлар форумини чақириш, Ишбилармонлар кенгашини ташкил этиш ташаббуслари кўтарилди. 2022 йилда Чўлпон-Отада беш томонлама келишув имзоланди ва “Яшил кун тартиби” дастури тасдиқланди. 2023 йилда Душанбе саммитида Миллий мувофиқлаштирувчи кенгаш тузилди.
Келинг, “МО+” саммитига қайтайлик. Жорий йилда бир нечта форумлар ўтказилди. 2025 йил май ойида Италия Бош вазири Жора Мелони Қозоғистонга расмий ташрифи доирасида “Марказий Осиё+Италия” форматидаги биринчи саммит ва Астана халқаро форумида иштирок этди. Мазкур тадбир нафақат икки томонлама муносабатларни мустаҳкамлаш, балки Европа Иттифоқи билан минтақавий ҳамкорликни янги босқичга кўтаришда ҳам муҳим аҳамият касб этди. Шундай қилиб, жаҳон савдо-иқтисодий алоқалари қайта тузилаётган бир пайтда Италия Марказий Осиёда фаол роль ўйнаш ниятида эканлигини кўриш мумкин.
Шунингдек, 2025 йил 17 июнда иккинчи “Марказий Осиё-Хитой” саммити бўлиб ўтди. Қозоғистон Президенти Қасим-Жомарт Тоқаев Хитой раиси Си Цзиньпин ва қардош давлатлар раҳбарларига минтақавий ҳамкорликни қўллаб-қувватлаб келаётгани учун миннатдорлик билдирди.
Худди шундай “Марказий Осиё-Россия” саммити иккинчи бор ўтказилмоқда. Биринчиси 2022 йилда Астана шаҳрида ўтказилган. Шунда Қасим-Жомарт Тоқаев бутун чегарада барқарорликни сақлаш ва хавфсизликни мустаҳкамлаш минтақадаги энг муҳим вазифа эканини таъкидлади. Терроризм, экстремизм, қурол-яроғ ва гиёҳванд моддаларнинг ноқонуний айланишига қарши биргаликда курашиш, турли гибрид таҳдидларга қарши ҳамкорлик қилиш масалалари долзарб эканлигини таъкидлади.
Бу формат Марказий Осиёнинг халқаро майдондаги ролини яққол намоён этди. Энди минтақа нафақат Осиё ва Европани боғловчи кўприк, балки халқаро қарорлар қабул қилинишига бевосита таъсир кўрсата оладиган мустақил ўйинчидир. Иқтисодий салоҳиятнинг юксалиши, энергетика лойиҳаларини ривожлантириш ва инсон капиталига устувор аҳамият берилаётгани минтақа янги дипломатик харитада муҳим тугун эканлигини исботлайди.
Душанбедаги саммит: кун тартиби ва асосий мақсадлар
Аввал айтиб ўтганимиздек, Тожикистон пойтахти Душанбе шаҳрида 9 октябрда олти давлат - Қозоғистон, Ўзбекистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон ва Россия президентлари иштирокида “Марказий Осиё – Россия” форматидаги саммит–бўлиб ўтади. Бу йилги учрашув иқтисодий шерикликни чуқурлаштириш, савдо ва транспорт йўлакларини ривожлантириш, энергия ва сув ресурсларидан самарали фойдаланиш, озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаш, шунингдек, маданий-гуманитар алоқалар ва ёшлар ҳамкорлигини мустаҳкамлашга қаратилган.
Саммитда асосий эътибор учта йўналиш бўйича бўлади:
- Биринчидан, хавфсизлик ва барқарорлик – терроризм ва экстремизмга қарши курашиш, трансчегаравий таҳдидларни камайтириш, ҳарбий ҳамкорликни ривожлантириш.
- Иккинчидан, иқтисодий ҳамкорлик – савдо айланмасини ошириш, транспорт-логистика коридорларини ривожлантириш, энергия ва сув ресурсларидан самарали фойдаланиш.
- Учинчидан, ижтимоий-иқтисодий ривожланиш – озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаш, инвестиция лойиҳаларини рағбатлантириш, рақамли иқтисодиёт ва инновацион технологияларни жорий этиш. Бундан ташқари, таълим, маданият, ёшлар соҳасидаги ҳамкорлик ҳам кун тартибидан ўрин олган.
Эслатиб ўтамиз, Душанбедаги саммит Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлиги (МДҲ) саммити билан бир вақтда ўтказилади. Бу минтақавий ҳамкорликни мувофиқлаштириш, минтақа давлатларининг хавфсизлиги ва барқарор ривожланишини таъминлайдиган мулоқот платформасини барпо этишнинг стратегик муҳим босқичидир.
