Алмати апорти қайтди: тарихий бренднинг келажаги борми

Апорт тарихи

Апорт шунчаки олма нави эмас, балки Алматининг тарихий рамзидир. Унинг катталиги, бой қизил ранги, ўзига хос хушбўй ҳиди ва ширин-нордон таъми асрлар давомида ҳудуднинг брендига айланиб келган. Бугунги кунда апорт нафақат Қозоғистонда, балки бутун дунёда энг таниқли навлардан биридир. Бироқ, у мамлакатга қандай келгани ва нима учун айнан Алматида ўзининг табиий хусусиятларини тўлиқ очиб бергани кўпчилик учун номаълум.

Қишлоқ хўжалиги фанлари номзоди, Қозоғистон Республикаси Миллий аграр фанлар академияси академиги, мева ва узумчилик соҳасидаги мутахассис Сауле Қазибаеванинг сўзларига кўра, Алматидаги апортнинг тарихи XIX асрнинг иккинчи ярмига бориб тақалади. 1865 йилда Воронеж вилоятидан Вернийга (ҳозирги Алмати) кўчиб келган Егор Редько исмли деҳқон апорт кўчатларини олиб келди. Кейинчалик маҳаллий боғбонлар уларни ёввойи Сиверс олма графтларига пайванд қилишди. Натижада, биринчи ҳосил 1875 йилда олинди ва бу нав тез орада кенг танилди.

— XX асрнинг бошларида Алмати апорти Россия ва Европага экспорт қилина бошлади. 1908 йилда у Германияда бўлиб ўтган халқаро кўргазмада совринни қўлга киритди ва кейинчалик дунёга "Верний олмаси", "Қозоғистон олмаси" ва "Алмати апорти" номлари билан танилди, — дейди эксперт.

Апорт шуҳрат қозонган сари, уни тижорат миқёсида етиштиришга алоҳида эътибор қаратилди. 1930 йилларда мамлакатда йирик боғдорчилик фермалари ташкил этилди ва 1937 йилда махсус илмий институт очилди. Бу ерда апорт янги навларни яратиш учун донор сифатида ишлатилган. Натижада, 1970 йилга келиб, чекланган боғлар майдони 107 минг гектарга етди, жумладан, 3 миллиондан ортиқ апорт дарахтлари. Мамлакат апорт боғларининг 70 фоиздан ортиғи Алмати вилоятида жойлашган.

Бироқ, олимларнинг фикрига кўра, дунёга машҳур апорт нафақат селекция натижасидир. Гарчи у кўплаб мамлакатларда етиштирилган бўлса-да, унинг табиий хусусиятлари тўлиқ намоён бўлган ягона ҳудуд Или Алатауи этакларидир. Бу хусусиятни илмий жиҳатдан исботлаш учун 2011–2012 йилларда тадқиқотлар ўтказилди ва апортнинг таъм хусусиятларини сақлаб қолган 115 та генетик шакл танлаб олинди ва махсус қўриқхонага жойлаштирилди. 2023 йилда "Алмати апорти" Қозоғистоннинг расмий бренди сифатида патентланди.

Сауле Қазибаеванинг сўзларига кўра, апорт денгиз сатҳидан 900–1300 метр баландликда барча хусусиятларини тўлиқ намоён қилади.

— Албатта, апортни 700–800 метр баландликда ўстириш мумкин. Аммо у ўзининг табиий хусусиятларини тўлиқ сақлаб қололмайди. Алматининг кескин континентал иқлими, тоғ этаклари тупроғи ва ҳарорат фарқи меваларга ўзига хос қизил ранг, ўзига хос хушбўй ҳид ва қарсилдоқ таъм беради. Шунинг учун апорт ўзининг табиий яшаш жойини айнан шу минтақада топган, — деб ҳисоблайди олим.

Тарихий брендни тиклаш ишлари қандай кетмоқда?

2025–2028 йилларга мўлжалланган апорт олма навини қайта тиклаш бўйича Йўл харитаси мамлакатда босқичма-босқич амалга оширилмоқда. Дастурнинг мақсади юқори сифатли кўчат етиштиришни йўлга қўйиш ва апортнинг генетик хусусиятларини сақлаб қолган ҳолда ишлаб чиқариш боғларини босқичма-босқич тиклашдир.

Бу йўналишда ишлар давом этмоқда. Қишлоқ хўжалиги вазири ўринбосари Азат Султановнинг сўзларига кўра, Талғар шаҳридаги ҳудудий филиалда ёввойи Сиверс олма уруғларидан махсус кўчатхона ташкил этилди ва биринчи кўчатлар қишки экиш усулида етиштирилди. Бу йил Помологик боғ ҳудудида 10 гектар янги апорт боғлари экилди, суғориш тизими янгиланди ва зарур ускуналар сотиб олинди.

— Ушбу ташаббус бир неча йиллик илмий тадқиқотлар натижаларига асосланган. 2011 йилдан бери олимлар Сиверс олма навининг табиий популяцияларига экспедициялар уюштирдилар ва энг генетик жиҳатдан мос келадиган намуналарни аниқладилар. Кейинчалик, молекуляр тадқиқотлар орқали апортга мос келадиган пайвандлар танланди ва вируссиз кўчатларни етиштириш технологияси ишлаб чиқилди. Ушбу ишлар натижасида 2015-йилда 5 гектарлик экспериментал боғ барпо этилди ва бу бугунги ишлаб чиқариш дастурининг асосини яратди, — деди маърузачи.

Илмий тадқиқотлар фақат кўчат етиштириш билан чекланиб қолмади. Лойиҳа бошланишидан олдин биз боғ экиладиган ҳудудларнинг тупроғи, суғориш имкониятлари ва фитосанитария ҳолатини ҳар томонлама таҳлил қилиш учун махсус комиссия тузилганини билдик. Унга селекционерлар, тупроқшунослар, ўсимликларни ҳимоя қилиш бўйича мутахассислар ва агрокимёгарлар кирган ва ҳар бир жой учун агротехник тавсиялар ишлаб чиқилган.

Мутахассисларнинг фикрига кўра, ҳозирги кўчатлар тарихий Алмати апортининг клонларидан олинади ва генетик жиҳатдан тасдиқланган Сиверс олмасининг махсус шаклларига пайванд қилинади.

Апортнинг иқтисодий салоҳияти қандай?

Апорт тез ҳосил берадиган интенсив нав эмас. Сиверс пайвандтагида ўстирилган дарахтлар тахминан 7-8 йил ичида биринчи ҳосилини беради ва 10 йил ичида тўлиқ ҳосилдорликка эришади. Шунинг учун мутахассислар бу ташаббусни қисқа муддатли тижорат лойиҳаси сифатида эмас, балки миллий аҳамиятга эга узоқ муддатли инвестиция сифатида баҳоламоқдалар.

Шунга қарамай, лойиҳанинг иқтисодий салоҳияти юқори. Илмий маълумотларга кўра, тўлиқ мева берганда, битта дарахтдан ўртача 50-70 килограмм маҳсулот олиш мумкин. Бундан ташқари, апорт мевалари ташишга чидамли бўлиб, замонавий сақлаш технологияларидан фойдаланганда уларнинг таъм хусусиятлари баҳоргача сақланиб қолади.

Ушбу салоҳиятни ҳисобга олган ҳолда, Йўл харитаси апорт боғларини босқичма-босқич кенгайтиришни назарда тутади. Ҳужжатга кўра, 2025–2028 йилларда жами 110 гектар майдонда апорт боғлари экилади. Дастлабки икки йилда Помологик боғ ва Алмати шаҳар ҳокимлиги ҳар йили 10 гектар майдонда боғлар экади. Кейинчалик, Қозоғистон мева ва сабзавот етиштириш илмий-тадқиқот институти, Қозоғистон миллий аграр тадқиқотлар университети ва «Байсерке Агро» базасида яна 90 гектар янги боғлар экиш режалаштирилган.

Дастурнинг асосий вазифаси келажакда апортни халқаро бозорга қайта киритишдир. Бироқ, Миллий аграр илмий-таълим маркази бошқаруви раиси ўринбосари Максим Сутуланинг сўзларига кўра, ҳозирги босқичдаги асосий вазифа барқарор ишлаб чиқариш базасини шакллантиришдир.

— Экспорт масаласига келсак, ҳозирги асосий вазифа барқарор ишлаб чиқариш базасини шакллантиришдир. Шунга қарамай, Алмати апорти халқаро миқёсда намойиш этилмоқда. Сўнгги йилларда у Италиядаги ФАО бош қароргоҳида, Германиядаги қишлоқ хўжалиги кўргазмасида ва Россиядаги халқаро форумларда намойиш этилди, — деди Максим Сутула.

Мутахассисларнинг фикрига кўра, апортининг қайта тикланиши Алматининг тарихий брендини мустаҳкамлаш ва агротуризмни ривожлантиришга туртки беради. Агар Йўл харитасида кўзда тутилган ишлар тўлиқ амалга оширилса, Қозоғистон нафақат ўзининг дунёга машҳур олмасини халқаро бозорга қайта киритиши, балки келажак авлодлар учун миллий рамзларидан бирини сақлаб қолиши мумкин бўлади.