АҚШ ва Эрон урушида икки ҳафталик сулҳ: кейин нима бўлади

Музокаралар учун 10 та банддан иборат сулҳ

АҚШ президенти Дональд Трамп Ҳормуз бўғози дарҳол очилиши шарти билан икки ҳафталик бомбардимонни тўхтатишга рози бўлганини эълон қилди. Шунингдек, у Эрондан 10 та бандга эга таклиф олганини ва уни "музокаралар учун амалий асос" деб ҳисоблаганини эълон қилди. Эрон ташқи ишлар вазири Аббос Арақчи, ўз навбатида, агар Эронга қарши ҳужумлар тўхтаса, Эрон қўшинлари "мудофаа операцияларини тўхтатишини" айтди.

Бу том маънода Трампнинг энг сўнгги ультиматумининг энг сўнгги дақиқасида содир бўлганини ҳисобга олсак, икки томон, маълум маънода, энг юқори чўққига чиқиб қолишган эди, шундан сўнг вазият АҚШ ва Эрон учун жуда қийинлашиши мумкин эди. Бир кун олдин Трамп Эронни "тош даврига қайтиш" билан таҳдид қилиб, электр станциялари ва кўприкларни вайрон қилишни ваъда қилган эди. 7 апрель куни у "бутун цивилизация бугун кечқурун йўқ бўлиб кетади ва ҳеч қачон қайтиб келмайди" деб таҳдид қилганди.

Шубҳасиз, бу нафақат Покистон каби кўплаб мамлакатлар воситачилигида ўтказилган ёпиқ музокаралар пайтида босим ўтказиш сиёсатининг бир қисми, балки Трампнинг музокаралар давомида АҚШ томонидан қилинган имтиёзлар ҳаддан ташқари деб қабул қилинса, обрўсини йўқотмаслик истагининг ҳам бир қисми эди. Эҳтимол, Трамп "цивилизациянинг ўлими" ҳақида гапирганда, у келишув ҳақида аллақачон билган. У масалани шундай тақдим этиши керак эдики, уни ҳеч қандай кескин ҳаракатлар қилмасликка кўндиришсин.

Бу ҳолда, Трампнинг Эронга оид тилга олган 10 та банди орасида Эронга қарши барча санкцияларни бекор қилиш талаби борлиги муҳимдир, бу эса Трампнинг тинчлик келишуви учун асос деб ҳисоблайди. Шуни таъкидлаш керакки, аввалги музокаралар, масалан, Эроннинг ядровий дастури бўйича ёки бу уруш бошланишидан олдин бўлиб ўтган музокаралар давомида санкцияларнинг бекор қилиниши одатда бир қатор шартлар билан боғлиқ эди. Буларга уранни бойитишдан воз кечиш, ракета дастури ва прокси гуруҳларни қўллаб-қувватлаш киради. Бироқ, энди бу сулҳнинг шарти сифатида муҳокама қилинмоқда. Ҳеч бўлмаганда, бу унинг АҚШ учун Эрон учун муҳимроқ эканлигини кўрсатади.

Ультиматумлар бериш сиёсатининг ўзи уларнинг ташаббускорлари учун автоматик равишда қийинчиликлар туғдиради. Уларнинг амал қилиш муддати тугагач, қийин қарор қабул қилиниши ва таҳдид амалга оширилиши керак. Акс ҳолда, таҳдид ҳийла деб ҳисобланади. Агар Қўшма Штатлар ҳақиқатан ҳам Эроннинг электр станцияларини йўқ қилишни бошласа, бу 90 миллион аҳолига эга катта мамлакатда ҳақиқий инқирозга олиб келади. Агар улар, масалан, Харг оролидаги нефть инфратузилмасини вайрон қилганларида, бу нафақат Эронни асосий даромад манбаидан, балки глобал иқтисодиётни ҳам нефтдан маҳрум қилган бўлар эди.

Бундан ташқари, эронликлар Форс кўрфази мамлакатларига қарши ҳужумлар уюштириш, Ҳормуз бўғозини миналаштириш орқали қасос олишлари мумкин эди, бу нафақат бу муҳим минтақа учун, балки глобал иқтисодиёт учун ҳам ҳақиқий фалокат бўлар эди. Агар Эрон Араб кўрфази давлатларидаги нефть қазиб олиш инфратузилмасини йўқ қилганида ва бўғозни тўсиб қўйганида, глобал нефть бозорига етказилган зарар ҳам ҳалокатли бўларди. Бу нафақат нефть бозорига, балки қишлоқ хўжалиги учун ўғитларга, юқори технологияли саноат учун гелийга ва Жанубий ва Жануби-Шарқий Осиё ҳамда Европа мамлакатлари учун газга ҳам таъсир кўрсатган бўлар эди. Форс кўрфази мамлакатлари учун тузсизлантириш заводларига ҳужумлар катта муаммо бўлар эди.

АҚШ учун ҳарбий хавфлар

Унда америкаликлар узоқ вақт жанг қилишлари керак бўлар эди. Улар бўғоздаги миналарни тозалашлари, карвонларни кузатиб боришлари ва Харг оролида, Эрон Курдистонида ёки бошқа жойларда қуруқликдаги операцияларни ўтказишлари керак эди. Бу урушда янада кўпроқ иштирок этишга олиб келган бўлар эди, афтидан Трамп дастлаб кутмаган нарса.

Ҳеч бўлмаганда, АҚШ уруш бошланганидан атиги икки ҳафта ўтгач, Япония ва АҚШдаги доимий базаларидан Форс кўрфазига жами 8000 аскаргача бўлган бир нечта денгиз пиёдалари ва парашютчилар бўлинмаларини қайта жойлаштиришни бошлади. Шунга кўра, АҚШ узоқ урушни режалаштирмаган ёки қўшинларни, масалан, Эроннинг асосий нефть экспорт терминали жойлашган Харг оролига ёки Ҳормуз бўғози яқинидаги оролларга туширишни режалаштирмаган кўринади.

Бироқ, агар Эрон каби катта давлатга қарши уруш режалаштирилса, эҳтимол барча карталарингизни олдиндан қўлингизда ушлаб туриш мантиқан тўғри келган. Масалан, ҳаво ҳужумлари керакли натижани бермаган тақдирда. Аммо 8000-10000 аскар қуруқликдаги операциялар учун етарли эмас, ҳатто фақат Ҳормуз бўғози ва Харг ороли яқинидаги ороллар ҳақида гапирадиган бўлсак ҳам.

Харг ороли мамлакат қирғоғидан 24 километрлик бўғоз билан ажратилган. Аммо агар АҚШ денгиз пиёдалари уни эгаллаб олсалар, улар Эроннинг оғир артиллерияси ва кўп мартали ракета тизимлари (РСЗО) масофасида бўлади. Масалан, Fajr-3 РСЗО 43 километргача, Fajr-5 эса 75 километргача масофага эга. АҚШ армияси ҳам қирғоқ чизиғини ҳимоя қилиши керак бўлади.

Форс кўрфази стратегик ўйинлари

Агар биз Ҳормуз бўғозидаги ороллар ҳақида гапирадиган бўлсак, анча кўпроқ Америка кучлари керак бўлади. Эронликлар Қешм, Ҳормуз, Ларак, Абу Муса ва Катта ва Кичик Тунб оролларининг мудофаасини кучайтирдилар. Амфибия операцияси катта куч талаб қилади. Масалан, Rешм Харг оролидан каттароқ - тахминан 1400 квадрат километр. У қирғоқдан энг тор нуқтасида 1800 метр узунликдаги бўғоз билан ажратилган. Бу ҳолда, Эрон кучлари билан тўғридан-тўғри тўқнашувлар хавфи мавжуд ва яна бир бор қўшни қирғоқ чизиғини қаттиқ назорат қилиш зарур.

Аммо бундан ҳам муҳими, ҳар қандай қуруқликдаги операция вақт талаб этади. Бироқ, апрель ойининг бошларига келиб Трампнинг вақти тугаб бораётганга ўхшайди. Шу маънода, АҚШ ва Исроил ҳаво урушида сезиларли муваффақиятларга эришдилар, аммо Эронни ўз шартларига рози бўлишга мажбур қила олмадилар. Бундан ташқари, эронликлар минтақадаги мамлакатлар ва Исроилга қарши жиддий ҳужумлар уюштиришди. Эроннинг ракета салоҳияти зарбалар туфайли сезиларли даражада камайган бўлса-да, улар ҳали ҳам ҳужум қилишга қодир ва бу ҳужумлар жуда жиддий кўриниши мумкин. Масалан, Эрондан 4000 километр узоқликда жойлашган Диего Гарсия оролига қилинган ҳужумни эслаш мумкин. Эрон илгари бундай масофага учадиган ракеталарга эга эканлиги номаълум эди.

Кўринишидан, урушни давом эттиришнинг аниқ истиқболи йўқ. Эрон расмийлари бардошлиликни намойиш этдилар. Бундан ташқари, улар машҳур билвосита ёндашув стратегияси руҳида жавоб беришди — улар Форс кўрфази мамлакатларига ҳужум қилишди, буyb ҳеч ким кутмаганга ўхшайди. Бундан ташқари, улар Ҳормуз бўғозида ҳаракатларга тайёргарлик кўришди. АҚШ ўз денгиз флотидан карвонларни кузатиб бориш учун фойдаланмасликка қарор қилди.

Шуни эслатиб ўтиш жоизки, 1980 йиллардаги танкерлар уруши пайтида америкаликлар танкерларни бўғоз орқали кузатиб боришган ва нефтm савдоси давом этган. Аммо ҳарбий технологияларда ҳам замонлар ўзгарди. Денгиз ва ҳаво дронлари муҳим кучни ифодалайди. Кўринишидан, бу янги шароитларда АҚШ ўз денгиз флотини, жумладан, миналардан тозалаш учун хавф остига қўёлмайди. Шу билан бирга, ИИҚКнинг флоти жуда катта бўлиб, уни зарарсизлантириш учун катта кучларни талаб қилади. Бу вақт талаб этади ва АҚШнинг вақти тугаб бормоқда.

Нефть нархларининг кўтарилишидан сўнг, автомобиллар ва электр станциялари учун ёқилғи нархи глобал миқёсда кўтарила бошлади. Форс кўрфазидан ўғит етказиб беришнинг тўхтатилиши ва глобал нархларнинг кўтарилиши келажакда озиқ-овқат нархларининг ошиши хавфини туғдирди, айниқса бу экиш мавсумидан олдин содир бўлаётгани сабабли. АҚШда машҳур бўлмаган уруш Трамп ва Республикачилар партиясининг рейтингларининг пасайишига олиб келди, бу эса ноябрь ойидаги Конгресс сайловларида мағлубиятга олиб келиши мумкин.

Музокаралар ягона йўл сифатида

Шундай қилиб, Трамп қийин дилеммага дуч келди: урушни давом эттириш ёки келишувга эришишга ҳаракат қилиш. Март ойининг ўрталарида келишувга эришиш тўғрисида қарор қабул қилинган кўринади. Шубҳасиз, бу музокараларни ўз ичига олган. Аммо шу билан бирга, Трамп қаттиқ баёнотлар бера бошлади ва ультиматумлар қўя бошлади. Кўринишидан, бу музокара жараёнида тактика эди. Ҳаммаси 18 март куни Исроилнинг Жанубий Форс нефть конига ҳужуми билан бошланган бўлиши мумкин. Бунга жавобан Эрон Қатардаги нефть иншоотларига ҳужум қилди. Иккала томон ҳам ўзларини энг ҳалокатли сценарий ёқасида топдилар.

19 март куни Трамп Эрон Қатарга ҳужум қилмагунча Исроил энди Жанубий Форсга ҳужум қилмаслигини эълон қилди. Эртаси куни, 20 март куни Қўшма Штатлар Эронга 140 миллион баррель денгиз нефтини сотиш учун 30 кунлик рухсатнома берди.

Ўз навбатида, Эрон вакили Ҳормуз бўғози душманлардан ташқари ҳамма учун очиқ эканлигини ва у орқали ўтиш Теҳрон билан мувофиқлаштирилиши кераклигини айтди. Принципиал жиҳатдан, буни муросага келишга тайёрлик сифатида кўриш мумкин. Эрон Хитой ва бошқа Осиё мамлакатлари билан муносабатлардан манфаатдор; бу унинг тарихий бозорлари. Агар бу вайронагарчилик уруши бўлганида, эронликларнинг Ҳормуз бўғозини миналаштиришларини кутиш мумкин эди. Миналарни тозалаш улкан куч ва кўп вақтни талаб қилади.

Бироқ, 21 март куни, 140 миллион баррель нефтга санкцияларни бекор қилиш тўғрисидаги қароридан кейинги куни, Трамп ўзининг энг қаттиқ баёнотини берди. АҚШ президенти агар Эрон Ҳормуз бўғозини 48 соат ичида блокада қилишни тўхтатмаса, америкаликлар Эрон электр станцияларини, энг каттасидан бошлаб, йўқ қилишини эълон қилди. Бунга жавобан, Эрон генераллари Форс кўрфази мамлакатларидаги инфратузилмани, биринчи навбатда нефть инфратузилмаси ва тузсизлантириш қурилмаларини йўқ қилишларини эълон қилишди. Теҳрон шунингдек, агар Эрон электр станциялари вайрон қилинса, улар Ҳормуз бўғозини бутунлай ёпиб, зарар тўлиқ тикланмагунча уни шундай ҳолатда сақлашларини таъкидлади.

23 март куни Дональд Трамп олдинги куни бўлиб ўтган музокараларни айтиб, ультиматумни беш кунга кечиктиришни эълон қилди. Бироқ, Эрон бу маълумотни рад этди. Умуман олганда, вазият таниш кўринади: Трамп яна бир бор музокаралар ва мумкин бўлган келишувлар ҳақида гапирди, Теҳрон эса анъанавий равишда бундай алоқаларнинг мавжудлигини инкор этди.

Кейин Трамп ультиматумни яна бир неча бор узайтирди, аммо кейинги кечиктириш мутлақо ноўрин бўлиб туюла бошлади. Айнан ўшанда "Тош даври" ва "бутун цивилизациянинг йўқ қилиниши" ҳақида қаттиқ баёнотлар берилди. Энди музокаралар 10 апрель куни Исломободда бошланиши режалаштирилган бўлиб, унда томонлар кейинги икки ҳафта ичида тинчлик шартномаси шартларини муҳокама қилишни режалаштирмоқдалар.

Пауза ёки сулҳ?

Шундай бўлса ҳам, АҚШ ва Эрон учун бу урушдан чиқиб кетиш яхшироқ бўлар эди. Албатта, улар ўзларини ғолиб деб эълон қилишлари мумкин ва ҳар бир томоннинг бунинг учун ўз сабаблари бор. АҚШ ҳақиқатан ҳам Эрон ҳарбий саноатини жиддий равишда заифлаштирди. Аммо агар у барча санкцияларни бекор қилса, Теҳрон уни қайта тиклай олади, гарчи бу жуда катта ресурсларни талаб қилса ҳам.

Эрон ҳукумати, йўқотишлар билан бўлса ҳам, АҚШ ва Исроил кучларининг бирлашган улкан қудратига бардош берди. Улар учун бу вазиятда энг муҳими шундаки, АҚШ режимни ўзгартириш мақсадида Эронда ички қаршиликни қўллаб-қувватлаш картасини ўйнамади ёки ўйнай олмади. Агар улар санкциялардан ҳам енгиллик олсалар, қўшимча ресурсларни халқ қўллаб-қувватлашини кучайтириш учун йўналтириш орқали ички кескинликни юмшата оладилар.

Бундан ташқари, Эрон бир ой давомида жавоб бера олмаган Форс кўрфази араб давлатларини ўққа тутмоқда. Бунинг қисман сабаби, акс ҳолда улар Исроил билан бир томонда қолиб кетишлари мумкин эди. Бу турли нуқтаи назардан халқаро муносабатларнинг минтақавий тизимига таъсир қилади. Чунки бу муқаррар равишда Форс кўрфази мамлакатларининг Эроннинг ўзи билан, шунингдек, Қўшма Штатлар билан муносабатларига таъсир қилади. Трамп ва Саудия Арабистони валиаҳд шаҳзодаси Муҳаммад бин Салмон ўртасида баъзи баҳсли суҳбатларни кўришимиз мумкин.

АҚШ ва Эрон томонидан билдирилган барча ўзаро талаблар билан нима бўлиши ҳали тўлиқ аниқ эмас. Масалан, санкцияларни бекор қилиш, Эрон ядровий дастури, 450 килограмм бойитилган уран, репарация талаблари, “Ҳизбуллоҳ” билан боғлиқ вазият ва бошқа кўплаб шартлар ҳақида.

Лекин ҳар қандай ҳолатда ҳам, иккала томон ҳам бу урушга чек қўйишни истаётгани аниқ. Натижалар иккала томон учун ҳам ноаниқ ва улар, албатта, паузага муҳтож. Бу қанча давом этиши ҳали номаълум. Бу айтилган икки ҳафта бўлиши мумкин ёки узоқроқ бўлиши мумкин — масалан, бир неча йиллик келишувга эришиши мумкин. Лекин айнан шундай эканлиги аниқ. Эрон ва Исроил ўртасидаги қарама-қаршиликлар йўқолмаган ва Эрондаги мафкура ўзгармаган. Шундай қилиб, барибир ҳамма нарса бўлиши мумкин. Аммо барча мамлакатлар бу воқеалардан ўз хулосаларини чиқаришга ҳаракат қилишлари аниқ.

Эслатиб ўтамиз, ҚР Президенти Яқин Шарқдаги сулҳ битимини олқишлайди.