АҚШ стратегиясида Марказий Осиё: Қозоғистон қандай ўрин тутади
ASTANA. Kazinform - Марказий Осиё АҚШ ташқи сиёсатида муҳим ўрин эгаллайди. Вашингтоннинг минтақага қизиқиши барқарор таъминот занжирларини шакллантириш, стратегик аҳамиятга эга ресурслар манбаларини диверсификация қилиш, шунингдек, муқобил транспорт ва логистика йўналишларини ривожлантириш билан боғлиқ. Вашингтон минтақа давлатлари билан муносабатларни қандай йўлга қўймоқда ва бу Қозоғистон учун қандай имкониятлар очмоқда — бу ҳақда Kazinform агентлигининг Вашингтондаги махсус мухбири материалида.
Марказий Осиё АҚШ стратегиясининг бир қисми сифатида
New Lines Institute дастури раҳбари ва таҳлилчиси Чарльз Уолшнинг фикрича, Марказий Осиё, хусусан, Қозоғистон кўплаб сабабларга кўра АҚШ миллий хавфсизлигида жуда муҳим ўрин тутади. Чунки Қўшма Штатлар Марказий Осиёда, айниқса, стратегик аҳамиятга эга фойдали қазилмалар, атом энергетикаси ва таъминот занжири хавфсизлигини ошириш каби йўналишларда ўз иштирокини кенгайтиришга интиляпти.
Экспертнинг таъкидлашича, буни Трамп маъмуриятининг сўнгги ярим йил давомида амалга оширган ҳаракатларида ҳам кўриш мумкин. Масалан, ўтган йил ноябрь ойида бўлиб ўтган «С5+1» саммитидан сўнг Қозоғистон ва АҚШ умумий қиймати 17 миллиард доллардан ортиқ бўлган йирик келишувларни имзолади.
“Менимча, яна бир яққол далил шундан иборатки, Қозоғистон АҚШга уран импортининг 24 фоизини таъминлайди. Бу жуда юқори кўрсаткич”, — деб ҳисоблайди Чарльз Уолш.
Экспертнинг фикрича, айнан Марказий Осиё билан ҳамкорлик қилиш АҚШнинг стратегик хомашё таъминотини диверсификация қилиш стратегиясини амалга ошириш учун зарур шарт ҳисобланади.
Трамп маъмурияти сиёсати АҚШда саноат ишлаб чиқаришини ривожлантириш ва стратегик тармоқларни мамлакатга қайтаришга қаратилган бўлса-да, «America First» («Америка манфаатлари биринчи ўринда») сиёсати ташқи ҳамкорликдан воз кечишни англатмайди. Аксинча, бу сиёсат Америка учун зарур ресурсларга эга давлатлар билан ўзаро манфаатли келишувлар тузишни назарда тутади. Ушбу модель доирасида Марказий Осиё Америка саноатини стратегик хомашё билан таъминлай оладиган муҳим ҳамкор сифатида қаралмоқда.
S7+ ташаббуси янги иқтисодий коридор сифатида
2026 йил апрель ойида америкалик экспертлар гуруҳи Марказий Осиё, Афғонистон ва Покистон ўртасидаги минтақавий ҳамкорликни мустаҳкамлашга қаратилган Silk 7+ (S7+) ташаббусини илгари сурди. У умумий муаммоларни, жумладан, сув ва энергетика ресурслари танқислигини биргаликда ҳал этиш, шунингдек, Марказий Осиёни Яқин Шарқ ва Ҳинд-Тинч океани минтақаси бозорлари билан боғлайдиган янги савдо коридорларини ривожлантиришни назарда тутади. Ташаббуснинг асосий мақсади Марказий Осиё давлатларининг Араб денгизи ва жаҳон бозорларига қўшимча чиқиш имкониятини яратишдан иборат.
Экспертнинг сўзларига кўра, ушбу йўналиш бошқа ташаббуслар билан рақобатлашмайди, балки мавжуд транспорт коридорлари тизимини тўлдиради. Эрон атрофидаги беқарорлик анъанавий Шимол-Жануб йўналишидан фойдаланиш хавфларини ошираётгани сабабли, ташаббус айниқса долзарб аҳамият касб этмоқда.
“Менимча, воқелик шундан иборатки, Эрондаги вазият, эҳтимол, яқин истиқболда ҳам беқарор бўлиб қолади. S7+ Марказий Осиё савдосини Эрон орқали ўтадиган қуруқлик транспорт йўналишларида юзага келиши мумкин бўлган узилишлардан ҳимоя қилиш учун ўрта ва узоқ муддатли истиқболда жуда самарали муқобил йўлни таклиф қилмоқда”, — деб ҳисоблайди Чарльз Уолш.
Янги глобал транспорт архитектурасида Марказий Осиёнинг роли
Эксперт IMEC (Ҳиндистон — Яқин Шарқ — Европа коридори), Уч денгиз ташаббуси (3SI), Тўрт денгиз ташаббуси, Ўрта коридор ва S7+ ташаббуси каби лойиҳаларни алоҳида ташаббуслар сифатида эмас, балки АҚШнинг ягона стратегиясининг бир-бирини тўлдирувчи элементлари сифатида кўради.
Уларнинг умумий мақсади Хитой, Россия ва Эрон назоратидаги йўналишларга жаҳон савдосининг қарамлигини камайтирадиган муқобил глобал логистика ва таъминот занжирини яратишдан иборат. Янги транспорт инфратузилмасини ривожлантириш халқаро савдонинг барқарорлигини таъминлаши ва АҚШ ҳамда унинг ҳамкорларининг стратегик мавқеини мустаҳкамлаши керак.
“Менимча, Қўшма Штатлар сиёсати стратегик манфаатдор бўлган минтақа ва мамлакатлар билан мустаҳкам савдо муносабатларини барпо этишдан иборат. Менинг фикримча, Марказий Осиё ва Яқин Шарқ шундай минтақалар қаторига киради”, — деди Чарльз Уолш.
Янги транспорт йўналишлари архитектурасида Ўрта коридор Марказий Осиёдаги асосий тугунлардан бирига айланмоқда. У катта энергетика ресурслари ва стратегик аҳамиятга эга фойдали қазилмалар захираларига эга, шунингдек, Европа, Яқин Шарқ ва Осиё ўртасида қулай географик жойлашувни эгаллайди.
Қозоғистон — Қўшма Штатларнинг стратегик ҳамкори
Эксперт Қозоғистон АҚШнинг Марказий Осиёдаги сиёсатида алоҳида ўрин тутишини таъкидлайди. Бунга мамлакатнинг Broad of Peace (Тинчлик кенгаши), Pax Silica каби халқаро ташаббусларда ҳамда G20нинг юқори даражадаги учрашувида иштирок этишга таклиф этилгани далил бўла олади.
Икки давлат ўртасидаги муносабатларни янада чуқурлаштиришнинг муҳим рамзи сифатида Жексон-Вэник тузатишини бекор қилиш эҳтимолига алоҳида аҳамият берилмоқда.
“Менимча, АҚШ томонидан Жексон-Вэник тузатишида назарда тутилган санкциялардан воз кечишимиз керак. Капитолий тепалигидаги бошқа аъзолардан ҳам ушбу санкцияларни бекор қилишдан манфаатдор эканликларини эшитганман. Ростини айтсам, менимча, бу масалани ҳал этиш вақти аллақачон етган. Қозоғистон ушбу талабларга риоя қилади, деб ўйлайман. Шунинг учун Қозоғистон билан муносабатларга сармоя киритиш учун бирор иш қилишимиз керак”, — деди Чарльз Уолш.
Қозоғистондаги сиёсий ислоҳотлар ва инвестициявий муҳит
Америкалик экспертлар Қозоғистонда амалга оширилаётган сиёсий ислоҳотларга, умуман олганда, ижобий баҳо бермоқда. Уларнинг таъкидлашича, ислоҳотларнинг самарадорлиги уларнинг амалда қандай татбиқ этилиши билан белгиланади.
Уларнинг сўзларига кўра, ҳокимият сиёсий силкинишларсиз тизимни модернизация қилишга интилаётганини кўрсатади. Ички барқарорлик ташқи сиёсат ва инвестициявий жозибадорликнинг муҳим омили сифатида қаралади.
Қозоғистоннинг халқаро ҳамкорлари учун Қурултойга сайловлар мамлакат барқарорлиги учун ўзига хос синов сифатида қабул қилинмоқда. Қўшма Штатлар, Европа Иттифоқи, Хитой, Туркия, Форс кўрфази мамлакатлари, Жанубий Корея ва Япония Қозоғистондан энергетика, транспорт ва инвестиция соҳаларида ҳамкор сифатида манфаатдор. Узоқ муддатли ҳамкорлик учун нафақат ресурслар, балки олдиндан башорат қилиш мумкин бўлган институтлар ҳам муҳим аҳамиятга эга.
Агар янги парламент самарали ва аниқ қонунчилик институти сифатида ишлай бошласа, Қозоғистон ўз бошқарувчанлигини йўқотмаган ҳолда модернизацияланаётган мамлакат сифатидаги имижини янада мустаҳкамлаши мумкин.
“Бизнес нуқтаи назаридан суд тизимининг мустақиллиги, арбитраж самарадорлиги ва инвесторлар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш кафолатлари асосий омиллар бўлиб қолади. Агар ислоҳотлар суд амалиётининг барқарорлиги ва мулк ҳуқуқининг ҳимоясини таъминлай олса, бу Қозоғистонга Америка инвестицияларининг ўсиши учун муҳим рағбат бўлади”, — деди Чарльз Уолш.
Экспертнинг фикрича, Қозоғистон минтақада Қўшма Штатларнинг асосий стратегик ҳамкори сифатидаги мавқеини янада мустаҳкамлашда давом этади. Марказий Осиё эса Вашингтоннинг янги геоиқтисодий архитектурасининг асосий элементларидан бирига айланади.
Қўшма Штатлар глобал савдо ва логистиканинг янги тизимини шакллантирмоқда. Ушбу стратегияда Марказий Осиё, айниқса Қозоғистон, ресурсларнинг муҳим етказиб берувчиси, йирик транспорт тугуни ва Вашингтоннинг энг истиқболли ҳамкорларидан бири сифатида намоён бўлиб турибди. S7+, Four Seas, IMEC ва Middle Corridor ташаббуслари эса ягона геоиқтисодий стратегиянинг бир-бирини тўлдирувчи элементлари сифатида қаралади.
