16 ёшгача бўлган болаларнинг ижтимоий тармоқлардан фойдаланишига тақиқ: фойда ва хавфлар қандай

Қозоғистон ҳам бу тенденциядан истисно эмас эди. Мамлакат 16 ёшгача бўлган болаларни ижтимоий тармоқларда рўйхатдан ўтказишни чекловчи қонун лойиҳасини ишлаб чиқмоқда. Нима учун бу масала ҳозир пайдо бўлди? Дунё мамлакатлари қандай йўлни танладилар? Бундай чекловлар болаларни ҳақиқатан ҳам ҳимоя қила оладими? Биз ушбу саволларга жавоб топишга ҳаракат қилдик.

Бугунги кунда нафақат болаларнинг ижтимоий тармоқларда ўтказадиган вақти, балки интернетдаги тобора ортиб бораётган хавф-хатарлар ҳам кўплаб мамлакатларни янги чоралар кўришга мажбур қилмоқда. Масалан, OECDнинг 2025 йилги "Рақамли даврдаги болалар ҳаёти" ҳисоботига кўра, ташкилотга аъзо мамлакатларда кибербуллингга дучор бўлган болалар улуши 2017 ва 2022 йиллар оралиғида ўртача 25% дан ортиққа ошган. Ҳар олтинчи бола эса онлайн безорилик ёки камситишга дуч келганини айтди. Кўриб турганимиздек, агар илгари асосий муаммо кибербуллинг ва зарарли контент бўлган бўлса, бугунги кунда унга онлайн безорилик, интим материаллар орқали шантаж, шунингдек, сунъий интеллект ёрдамида яратилган деэпфейклар қўшилмоқда. Масалан, UNICEF, ECPAT ва INTERPOL томонидан ўтказилган тадқиқот шуни кўрсатдики, сўнгги бир йил ичида 11 мамлакатда камида 1,2 миллион бола сунъий интеллект ёрдамида яратилган сохта жинсий тасвирларнинг қурбони бўлган ёки қурбон бўлиш хавфи остида.

Бу масала Қозоғистон учун ҳам долзарбдир. Масалан, UNICEF ва Таълим вазирлиги томонидан 2023 йилда ўтказилган Kazakhstan Kids Online тадқиқотига кўра, мамлакатдаги болаларнинг 15,3 фоизи ҳар куни интернетда ёқимсиз ёки зарарли контентга дуч келиши аниқланган. Ҳар бешинчи бола эса (21%) кибербуллингга учраганликларини айтишган. Бундан ташқари, болаларнинг 10 фоизи илгари ҳеч қачон учрашмаган одамларни дўстлари рўйхатига қўшган ва 11 фоизи нотаниш одамларга фотосуратлар ёки видеолар юборган. Бу уч йил олдин бўлганини ҳисобга олсак, ҳозир вазият янада мураккаблашиши мумкин.

Дунё ижтимоий тармоқларни қандай тартибга солади

UNICEF маълумотларига кўра, бугунги кунда рақамли таҳдидларнинг табиати ўзгарди ва вазият тобора жиддийлашиб бормоқда. Шунинг учун кўплаб мамлакатлар ижтимоий тармоқларни тартибга солишнинг янги механизмларини қидирмоқдалар. Энг қатъий қарорлардан бири Австралия томонидан қабул қилинди. 2025 йил декабридан бошлаб мамлакат 16 ёшгача бўлган болаларга TikTok, Instagram, Facebook, YouTube ва бошқа ижтимоий тармоқлардан фойдаланишни тақиқлайди. Қонунга риоя қилмайдиган платформалар 49,5 миллион Австралия долларигача жаримага тортилиши мумкин. Ёшни текшириш масъулияти болаларда эмас, балки ижтимоий медиа компанияларининг ўзида.

Бироқ, дастлабки тадқиқотлар шуни кўрсатадики, қонунни амалга ошириш осон эмас. Экспертларнинг фикрига кўра, кўплаб платформалар фойдаланувчиларнинг ёшини аниқ тасдиқламайди. Шунинг учун, болаларнинг аксарияти аввалгидек ижтимоий тармоқлардан фойдаланишда давом этмоқда.

Европада ижтимоий тармоқлар учун ҳали ҳам ягона ёш чегараси йўқ. Бироқ, кўплаб мамлакатлар ўз миллий қонунчилигини кучайтирмоқда. Норвегия, Польша ва Австрия 14-16 ёшдаги болаларнинг ижтимоий тармоқлардан фойдаланишини чекловчи қонун лойиҳаларини ишлаб чиқмоқдалар. Португалия, Германия, Франция ва Италия ўсмирларнинг ижтимоий тармоқлардан фойдаланиши учун ота-оналарнинг розилигини талаб қилади ёки бундай талабни жорий этишни кўриб чиқмоқда.

Осиёда ҳам шунга ўхшаш тенденция кузатилмоқда. Индонезия аста-секин болаларнинг ижтимоий тармоқ аккаунтларига чекловлар киритмоқда. Малайзия 2026 йилдан бошлаб 16 ёшгача бўлган болаларнинг ижтимоий тармоқлардан фойдаланишини тақиқлашини эълон қилди, БАА эса ижтимоий тармоқлардан фойдаланиш учун минимал ёшни 15 ёш қилиб белгилади.

Қозоғистон ҳам бу тенденциядан четда қолмади. Каzinformнинг расмий саволига жавобан, Оммавий ахборот воситалари соҳасидаги давлат сиёсати департаменти директори Анар Мукатаева “Қозоғистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига онлайн платформалар ва оммавий ахборот воситалари масалалари бўйича ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қонун лойиҳаси ишлаб чиқилганини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, ҳужжат ҳозирда Ҳукумат томонидан кўриб чиқилмоқда.

– Ҳозирда халқаро тажриба ўрганилмоқда ва давлат органлари ва онлайн платформалар иштирокида янги талабларни амалга оширишнинг техник ва ташкилий механизмлари ишлаб чиқилмоқда, – деди у.

Анар Муқатаеванинг сўзларига кўра, қонун лойиҳасида 16 ёшгача бўлган фойдаланувчиларни онлайн платформаларда рўйхатдан ўтказиш тартибини тартибга солувчи янги модда киритиш таклиф қилинмоқда. Унга кўра, тезкор хабар алмашиш хизматларидан ташқари, 16 ёшгача бўлган болаларни онлайн платформаларда рўйхатдан ўтказишни тақиқлаш кўзда тутилган.

Вазирлик маълумотларига кўра, ушбу чора болаларни ёшга мос келмайдиган контент, кибербезорилик ва ижтимоий тармоқларга қарамлик хавфидан ҳимоя қилишга қаратилган. Шуни ҳам таъкидлаш жоизки, қонун лойиҳаси таълим ва бошқа рақамли ресурсларга киришни чекламайди.

Ижтимоий тармоқларни чеклаш муаммони ҳал қиладими?

Бироқ, бундай чекловлар болаларни ҳақиқатан ҳам ҳимоя қила оладими? Биз 20 йилдан бери болалар билан ишлаётган психолог Ғайни Иқиласдан сўрадик. Унинг сўзларига кўра, бу болаларнинг уйқуси ва ҳиссий ҳолатига ижобий таъсир кўрсатади ва уларга ижтимоий тармоқлардан ташқаридаги фаолиятга кўпроқ вақт ажратиш имконини беради. Бироқ, психолог гаджетлардан назоратсиз фойдаланишнинг оқибатлари амалда аллақачон кузатилаётганини таъкидлади.

– Ижтимоий тармоқларда узоқ вақт ўтказиш болаларда хавотир ва тушкунликнинг кучайишига, бошқалар билан таққослашга, ўзига бўлган ишончнинг пасайишига ва уйқу бузилишига олиб келиши мумкин. Натижада, ўқув натижалари пасаяди ва диққат чалғийди. Масалан, яқинда бизга 10 ёшли бола келди. Унинг ўқув натижалари жуда паст, у ўқиш, ёзиш, қўшиш ва айириш каби оддий кўникмаларни ўзлаштирмаган. Текширув давомида унинг соғлиғида ёки мия ривожланишида ҳеч қандай органик касалликлар аниқланмади. Кейинчалик маълум бўлишича, бола ёшлигидан гаджетлар билан улғайган ва ота-онаси унга етарлича эътибор бермаган. Махсус психиатрик текширувдан сўнг унга ташхис қўйилди. Бу шуни кўрсатадики, гаджетлардан назоратсиз фойдаланиш ҳатто соғлом боланинг ҳам ривожланишига салбий таъсир кўрсатиши мумкин, — деди психолог.

Мутахассиснинг сўзларига кўра, амалиётда мураккаброқ ҳолатлар кўпинча учрайди. Гаджетлардан назоратсиз фойдаланишнинг оқибатлари нафақат унинг ўқишига, хулқ-атворига, балки болаларнинг руҳий ҳолатига ҳам салбий таъсир қилади.

– Масалан, бизга 14-15 ёшли ўсмир келди, у ижтимоий тармоқлардан чекланмаган фойдаланиш туфайли жуда тажовузкор бўлиб қолди. Улар ота-оналарига бақирадиган, уйдаги нарсаларни синдирадиган ва ҳеч қандай огоҳлантиришларни қабул қилмайдиган даражага етдилар. Бундай ҳолларда психологнинг ёрдами етарли эмас. Баъзи ҳолларда психиатрнинг аралашуви ва дори-дармонлар зарур. Афсуски, бундай ҳолатлар ҳам содир бўлади, — дейди Ғайни Иқилас.

Нима учун айнан 16 ёш белгиланган?

Шунинг учун психолог ижтимоий тармоқлардан фойдаланиш учун ёш чегарасини жорий этиш тўғри қарор деб ҳисоблайди.

— Агар бундай чеклов жорий этилса, улар уйдан ташқарида кўпроқ мулоқот қилишади, спорт ва ижодга вақт ажратишади. Шундай қилиб, боланинг уйқу режими яхшиланади ва унинг ҳиссий барқарорлиги ошади. Бироқ, муаммо шунчаки давлат даражасида ижтимоий тармоқларни чеклаш билан ҳал қилинмайди. Агар ота-оналарнинг ўзлари эрталабдан кечгача телефонларидан қўрқмасалар, бундай тақиқнинг таъсири кам бўлади. Шунинг учун, аввало, катталар ўрнак бўлишлари, фарзандлари билан кўпроқ вақт ўтказишлари ва уларга рақамли саводхонлик ва интернет хавфсизлиги қоидаларини ўргатишлари керак, — деди Ғайни Иқилас.

Шунингдек, у 16 ёш чегараси тасодифан танланмаганлигини таъкидлади.

– Ўзини тута билиш, масъулиятни ўз зиммасига олиш ва ҳис-туйғуларни бошқариш учун масъул бўлган мия қисмлари тахминан 15-16 ёшдан бошлаб тез ривожлана бошлайди ва 25 ёшгача тўлиқ шаклланишда давом этади. Шунинг учун, бу давргача болаларни ижтимоий тармоқларнинг потенциал зараридан ҳимоя қилишга интилишнинг илмий асослари мавжуд, — дея хулоса қилди Ғайни Иқилас.

Ижтимоий тармоқлар фойдаланувчиларининг ёшини текшириш мумкинми?

Ҳозирги энг катта савол — боланинг ёшини қандай аниқлаш мумкин? Бу — қонун лойиҳасининг энг қийин жиҳати.

Агар Қозоғистонда 16 ёшгача бўлган болаларнинг ижтимоий тармоқлардан фойдаланишига чекловлар жорий этилса, платформа фойдаланувчининг ҳақиқий ёшини қандай аниқлайди? Alliance QazTech ахборот хавфсизлиги қўмитаси ҳамраиси Евгений Питолиннинг сўзларига кўра, фойдаланувчининг ёшини техник жиҳатдан аниқлаш мумкин. Бироқ, ҳали мукаммал усул йўқ.

– Ёшни текшириш мумкин. Лекин барча усулларнинг ўз камчиликлари бор. Ҳозирда дунёда бир нечта усуллар қўлланилади. Масалан, Меtа нафақат фойдаланувчининг белгиланган туғилган санасига, балки унинг онлайн хатти-ҳаракатларига ҳам эътибор қаратади. У одам нима ёзганини, изоҳ қолдирганини, мактаб ёки туғилган куни ҳақида бирон бир ёзуви бор-йўқлигини таҳлил қилади. Шунингдек, у одамнинг ёшини аниқлаш учун унинг юзининг умумий хусусиятларини таҳлил қилади. Бу ерда биз маълум бир одамни таниб олиш ҳақида эмас, балки фақат унинг ёшини баҳолаш ҳақида гапирамиз. Бундан ташқари, ҳужжат ёки селфи ёрдамида ёшни текшириш усули мавжуд. Яна бир ечим - "ёш токенлари" ҳам мавжуд. Бу фойдаланувчининг маълум бир ёшга етганлигини тасдиқловчи рақамли сертификат. Унинг ёрдамида одам исмини ёки аниқ туғилган санасини кўрсатмасдан ёшини исботлаши мумкин, — дейди эксперт.

Унинг сўзларига кўра, Қозоғистонда eGov орқали ёшни текшириш имконияти кўриб чиқилмоқда.

– Бу — энг қулай усуллардан бири. Чунки eGov кўпчилик одамларнинг телефонларида. Агар ижтимоий тармоқдаги рўйхатдан ўтишни давлат маълумотлар базаси билан боғлаш мумкин бўлса, қўшимча шахсий маълумотларни тўпламасдан ёшни тасдиқлаш мумкин. Лекин бу қандай амалга оширилиши ҳали аниқланмаган, — дейди Евгений Питолин.

Бундай чекловни четлаб ўтиш мумкинми?

Экспертнинг сўзларига кўра, жаҳон тажрибаси шуни кўрсатадики, ёшни текшириш учун ҳали ҳам юз фоиз ишончли тизим мавжуд эмас.

— Энг осон йўли - туғилган санангизни сохталаштириш. Шунингдек, болалар VPN дан фойдаланадилар, заиф текширувга эга мамлакат ҳудудини танлайдилар, ота-оналарининг аккаунтларидан ёки бошқа одамларнинг ҳужжатларидан фойдаланадилар. Ҳатто Буюк Британияда ҳам сунъий интеллектни алдаш учун сохта мўйлов қўйган ўсмирлар бўлган. Тадқиқотларга кўра, Буюк Британиядаги болаларнинг учдан бир қисми ёш чекловларини четлаб ўтишни ўрганган. Қозоғистонда ҳам вазият шунга ўхшаш. Ҳозирда ёшни текшириш механизми деярли йўқ. Шунинг учун, ҳатто беш ёшли бола ҳам ижтимоий тармоқда аккаунт очиши мумкин, — дейди у.

Қозоғистон қандай қийинчиликларга дуч келиши мумкин?

Евгений Питолиннинг сўзларига кўра, агар бундай талаб жорий этилса, биринчи навбатда учта муаммони ҳал қилиш керак бўлади. Улар: ёшни текширишнинг самарали усулини танлаш, фойдаланувчига ноқулайлик туғдирмасдан хавфсизликни ошириш ва тизимни eGov платформаси билан интеграция қилиш.

– Агар ҳаммадан паспорт сўралса, бу кўпчилик учун ноқулай бўлади. Агар тасдиқлаш жуда осон бўлса, у ишламайди. Бундан ташқари, eGov билан интеграциялашганда, ижтимоий тармоққа фақат фойдаланувчининг ёши тақдим этилиши керак ва бошқа шахсий маълумотлар ошкор қилинмаслиги керак. Шунингдек, тизимнинг барқарор ишлашини таъминлаш ва уни DdoS ҳужумларидан ҳимоя қилиш керак, – дейди маърузачи.

Болаларнинг шахсий маълумотлари қандай ҳимоя қилиниши керак

Экспертнинг фикрига кўра, ёшни текшириш шахсий маълумотларни қайта ишлаш билан бевосита боғлиқ. Шунинг учун асосий талаб болаларнинг шахсий маълумотлари хавфсизлигини таъминлашдир.

– Ҳозирда кенг қўлланиладиган ёшни текшириш тизимларининг ўзи шахсий маълумотлар хавфсизлигига таҳдид солиши мумкин. Шунинг учун, бундай талабларни жорий этишда шунчаки тасдиқлаш тизимини фаоллаштиришнинг ўзи етарли эмас. Асосийси, фойдаланувчи ҳақида иложи борича камроқ маълумот тўплаш. Маълумотларни фойдаланувчи қурилмасининг ўзида қайта ишлаш яхшироқдир. Улар керак бўлгандан кўра узоқроқ сақланмаслиги ва бошқа мақсадларда, масалан, реклама учун ишлатилмаслиги керак. Тизим, шунингдек, маълумотларнинг сизиб чиқишидан иложи борича хавфсиз бўлиши керак, — деб хулоса қилди Евгений Питолин.

Хулоса қилиб айтганда, болаларнинг ижтимоий тармоқлардан фойдаланишини тартибга солиш фақат ёшга оид чекловларни жорий этиш орқали ҳал қилинадиган муаммо эмас. Биз энг самарали натижага фақат қонунчилик талаблари, платформа масъулияти, ота-она назорати ва болаларнинг рақамли саводхонлигини мустаҳкамлаш бирлаштирилгандагина эришиш мумкинлигини пайқадик.