14 ёшдан бошлаб ишлаш мумкин: ўсмирлар нималарни билиши керак
ASTANА. Кazinform – Кўпгина ўқувчилар учун ёз нафақат таътилга, балки биринчи даромад олиш даврига ҳам айланиб бормоқда. Бироқ, иш масъулият ва хавф билан бирга келади. Шунинг учун мутахассислар ўсмирлар иш танлашда қонуний талабларни билишлари муҳимлиги ҳақида огоҳлантирмоқда.
Қонун қандай чекловлар қўяди?
Қозоғистон Республикаси Меҳнат ва аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш вазирлигининг Аҳоли бандлиги департаменти директори Мухтар Тўлеунинг сўзларига кўра, ўқувчилар учун бўш иш ўринларини Enbek.kz порталининг "Менинг ёзги таътилим" бўлими орқали топиш мумкин. Уларга театр, кино, цирк каби ижодий соҳаларда иш таклиф этилади. Савдо, овқатланиш ва SММ, маркетинг каби рақамли соҳалар ҳам мавжуд.
– 14 ёшдан бошлаб мактабдан бўш вақтларида фақат енгил ишларга рухсат берилади. Қонунда белгиланган талабларга мувофиқ, 14-16 ёшдаги ўқувчилар ҳафтасига 24 соат ишлашлари мумкин. Яъни, кунига 4,5 соатдан ошмаслиги керак. 16-18 ёшдаги ўсмирларга ҳафтасига 36 соат ишлашга рухсат берилади, — дейди маърузачи.
Шунингдек, 14 ёшда меҳнат шартномаси нафақат ўсмирнинг ўзи томонидан, балки унинг қонуний вакили — ота-она ёки васий томонидан ҳам имзоланиши керак. 15 ёшда асосий ўрта таълимни тугатган ўсмирлар расман ишлашлари мумкин. 16 ёшдан бошлаб уларга мустақил равишда меҳнат шартномаси тузиш ҳуқуқи берилади. Бироқ, қонунга кўра, ўсмирларни оғир жисмоний меҳнатга, зарарли ва хавфли ишларга, шунингдек, тунги сменаларга жалб қилиш тақиқланади. Уларни моддий жавобгарлик юклайдиган лавозимларга ишга олиш ҳам мумкин эмас.
Бугунги кунда оғзаки келишувларга таяниш вақти тугади. Расмий ишнинг асосий кафолати — бу Меҳнат шартномаларини ҳисобга олишнинг ягона тизимида рўйхатдан ўтган шартнома. Уни eGov.kz порталининг "Меҳнат фаолияти тўғрисида маълумот" бўлимида текшириш мумкин. Агар шартнома тизимда рўйхатдан ўтган бўлса, ўсмирнинг иш стажи расман ҳисобланади ва унинг ҳуқуқлари қонун билан ҳимоя қилинади.
— Иш ҳақи амалда ишлаган соатларига мутаносиб равишда тўланади. Жамоат ишлари учун камида 24 БҲМ, яъни 100 минг тенге миқдорида, — деб аниқлик киритди Мухтар Тўлеу.
Вазирлик маълумотларига кўра, ўтган йили Қозоғистонда 14-18 ёшдаги 15 мингдан ортиқ ўсмир расман ишлаган. Ҳозирда Меҳнат шартномаларини ҳисобга олишнинг ягона тизимида 6294 та электрон меҳнат шартномаси рўйхатдан ўтган. Бу норасмий меҳнат бозорида ҳали ҳам ўсмирлар борлигидан далолат беради.
Шубҳали бўш иш ўринларидан қандай ҳимояланиш мумкин?
Шунинг учун мутахассислар шубҳали бўш иш ўринларидан эҳтиёт бўлишга чақирадилар. Чунки баъзи ҳолларда иш берувчилар иш ҳақини тўлашдан бош тортиши ёки уларни расман рўйхатдан ўтказишдан бош тортиши мумкин. Бундай ҳолларда меҳнат инспекцияси ёки "Электрон ариза" тизимига мурожаат қилиш керак.
Шу муносабат билан иш қидириш платформалари хавфсизлик механизмларини кучайтирди. Масалан, hh.kz веб-сайтида ўсмирлар учун махсус фильтр мавжуд.
— HeadHunter платформасида "14 ёшдан бошлаб мавжуд" фильтри мавжуд. Бу вояга етмаганларга қонуний бўш иш ўринларини дарҳол танлаш имконини беради. Иш берувчилар ўзларининг ШИР/ЯИР рақами бўйича текширилади ва бўш иш ўринлари иш жадвали ва шартларини тўлиқ кўрсатади. Агар шубҳали рекламага дуч келсангиз, фойдаланувчилар "Ёрдам" бўлими орқали шикоят қилишлари мумкин, — дейди HeadHunter Марказий Осиё маркетинг ва PR менежери Муҳамед Бағдатули.
Сўнгги йилларда ўсмирлар учун иш турлари ўзгарди. Илгари ўқувчилар кўпинча реклама тарқатиш ёки кутубхонада ёрдам бериш каби ишларни танлаган бўлсалар, энди рақамли ишларга талаб ошди.
– Ҳозирда кафе ва дўконларда ёрдамчилар, қадоқлаш, савдо, курьерлик хизматлари, ижтимоий тармоқ модераторлари, онлайн ёрдамчилар ва тарғиботчилар каби ишлар трендда, – дейди мутахассис.
“Яшил мамлакат” имкониятлари
Ёшларни иш билан таъминлашнинг яна бир йўналиши давлат дастурлари ҳисобланади. Улардан бири — «Жасыл ел» (“Яшил мамлакат”) ёшлар меҳнат жамоаси. Лойиҳанинг ХХII меҳнат мавсуми яқинда очилди. Маълумотларга кўра, бу йил 34 мингдан ортиқ ёшларни иш билан таъминлаш режалаштирилган.
Ёшлар меҳнат кучлари Республика штаби раҳбари Нурасил Бекматовнинг сўзларига кўра, лойиҳа нафақат ёшларга ишлашни ўргатади, балки экологик ташаббуслар ва фуқаролик масъулиятини ҳам рағбатлантиради.
– Дастур 14-35 ёшдаги ёшларни вақтинчалик иш билан таъминлайди. Улар қурилиш майдонларида, "яшил макон"да, ижтимоий ва таълим муассасалари ҳудудида, боғлар ва ободонлаштириш ишларида иштирок этадилар. Ўқувчилар мактаб ҳудудида ишлашлари мумкин, — дейди у.
Меҳнат кодексига кўра, вояга етмаганлар ҳафтасига 5 кун, кунига 4 соат ишлашлари мумкин. Ўқувчиларга тахминан 85 минг тенге миқдорида маош тўланади ва уларга махсус форма берилади. 16-35 ёшдаги ёшларнинг маоши ҳудудга қараб 127 500 тенгегача етиши мумкин.
"Яшил мамлакат" жамоасида иштирок этиш учун онлайн ариза, шахсни тасдиқловчи ҳужжат ёки туғилганлик ҳақидаги гувоҳнома нусхаси, ота-оналардан рухсатнома ва тиббий маълумотнома талаб қилинади.
