Ушбу ҳафта Лондонда бўлиб ўтган Яқин Шарқ нефть ва газ конференциясида мутахассислар глобал нефть бозорининг ҳолати, таъминотдаги узилишларнинг таъсири ва энергия хавфсизлигидаги ўзгаришларни муҳокама қилишди.
Таъминотнинг ўсиши йўқотишларни қопламайди
Халқаро энергетика агентлигининг нефть бозорлари раҳбари Торил Босони сўнгги ойларда глобал таъминотнинг ўсиши асосан Шимолий ва Жанубий Америкадаги мамлакатлар томонидан бошқарилганини таъкидлади.
— Таъминотнинг ўсишига бўлган умидларимиз асосан Шимолий ва Жанубий Америкадаги ишлаб чиқарувчилар билан боғлиқ ва биз улардан таъминотнинг ўсишини кўрмоқдамиз. Ҳажмлар кунига тахминан 1,5 миллион баррелга юқори ва йил бошида прогноз қилганимиздан кунига 600 000 баррелга юқори. АҚШда ишлаб чиқариш бозор кутганларидан ошиб кетди. Бразилиядан етказиб бериш ҳам кутилганидан юқори бўлди. Биз шунингдек, Венесуэла, Аргентина ва бошқа бир қатор мамлакатлардан етказиб беришнинг кўпайганини кузатмоқдамиз, — деб таъкидлади Босони.
Унинг сўзларига кўра, қўшимча етказиб бериш дунёнинг бошқа минтақаларидан келадиган ҳажмларнинг йўқолишини қисман қоплайди.
— Шубҳасиз, Атлантика ҳавзасидан етказиб беришнинг кўпайиши глобал бозор Сувайш каналининг шарқий минтақаларидан дуч келаётган етказиб бериш йўқотишларини қисман қоплайди. Бозордаги энг муҳим ўзгаришлар талаб томонида содир бўлди, — деб таъкидлади у.
Эксперт шунингдек, нефтга бўлган талабнинг, айниқса Хитойда пасайишини таъкидлади.
— Биз хом нефтга бўлган якуний талабнинг пасайишини кузатмоқдамиз. Нефть импорти ҳажми камаймоқда. Сўнгги маълумотларга кўра, май ойида Хитойга хом нефть импорти март ойига нисбатан кунига тахминан 6 миллион баррелга кам бўлган. Бу бозорни мувозанатлашда муҳим омил бўлди ва қисман хом нефть бозорининг ўзида кўраётган заифликни тушунтиради, — деб тушунтирди Босони.
Нефть бозори истиқболи
ХЭА прогнозига кўра, 2026 йилда глобал нефтга талаб ўтган йилга нисбатан кунига 420 минг баррелга камайиб, кунига 104 миллион баррелга етади. Бу ташкилотнинг Яқин Шарқда тўлиқ кўламли можаро бошланишидан олдин берган прогнозидан 1,3 миллион баррелга паст.
Босонининг сўзларига кўра, нефть бозори истиқболи давом этаётган можаро ва таъминотдаги узилишлар фонида жуда ноаниқлигича қолмоқда. Асосий сценарий июнь ойининг бошига қадар ҳал қилинишини ва учинчи чоракка келиб таъминотнинг босқичма-босқич тикланишини назарда тутган. Бироқ, инқироз чўзилиб бораётгани сабабли, бундай сценарийнинг эҳтимоли сезиларли даражада камайиб бормоқда.
У таъкидлашича, узоқ муддатли таъминот чекловлари сценарийси тобора реаллашиб бормоқда, бунда савдо оқимлари ва ишлаб чиқаришни тиклаш анча узоқ давом этади. Бундан ташқари, ҳатто глобал иқтисодий пасайиш ва талабнинг пасайиши ҳам йўқолган ҳажмларни тўлиқ қоплай олмайди. Бундай шароитда бозор қўшимча нарх босимига дуч келиши мумкин.
— Бироқ, ҳатто ушбу сценарийларда ҳам, ЯИМ ва нефть нархлари ҳақидаги тахминларни ҳисобга олган ҳолда, талабнинг пасайиши таклиф йўқотишларини қоплаш учун ҳали ҳам етарли эмас. Бу шуни англатадики, талабни чеклаш бўйича қўшимча чоралар кўрилмаса, нархлар ушбу сценарийларда кўзда тутилган даражадан сезиларли даражада юқори бўлиши керак ва бозор қайта мувозанатлашиши учун иқтисодий истиқболлар янада ёмонлашиши керак бўлади, — деб хулоса қилди Босони.
Савдо оқимларини қайта қуриш ва янги инвестициялар
Оксфорд Энергетика тадқиқотлари институти директори Басам Фаттух ҳозирги вазият нафақат хом нефть бозорига, балки нефть маҳсулотлари бозорига ҳам таъсир қилишини таъкидлади.
Унинг таъкидлашича, Форс кўрфази ҳамкорлик кенгаши мамлакатлари дунёнинг нефтни қайта ишлаш марказларидан бири бўлиб қолмоқда, аммо минтақада нефтни қайта ишлаш ҳажми сезиларли даражада камайди. Фаттух нима учун шунга ўхшаш тенденция дунёнинг бошқа қисмларида ҳам кузатилаётганини тушунтирди.
— Биринчидан, хомашё сотиб олиш нархи сезиларли даражада ошди. Иккинчидан, Осиё нефтни қайта ишлаш заводлари анъанавий равишда энг фойдали нефтни қайта ишлашни таъминлайдиган ўртача олтингугуртли хом нефть навларининг бир қисмини йўқотдилар. Учинчидан, ишлаб чиқариш жараёнларини оптималлаштириш имконияти тобора чекланиб бормоқда. Бундан ташқари, транспорт ва логистика харажатлари кескин ошди. Бундан ташқари, баъзи мамлакатлар нефть маҳсулотлари экспортига чекловлар ва тақиқлар қўйишни бошладилар, — деб хулоса қилди эксперт.
Савдо оқимларининг ўзгариши ҳақида гапирар экан, Фаттух Осиё бозорига Америка нефть етказиб бериш ҳажмининг ошганини тасдиқлади, аммо инқироз тугаганидан кейин Осиёнинг Форс кўрфази орқали анъанавий йўналишлардан воз кечиши эҳтимолдан йироқ деб ҳисоблайди.
— Менимча, бу жуда эҳтимолдан йироқ. Форс кўрфази йўналишлари Осиё нефтни қайта ишлаш заводлари учун асосий хомашё манбаи бўлиб қолади, — деб таъкидлади у.
Шу билан бирга, эксперт янги инфратузилма лойиҳалари ва инвестиция қарорлари пайдо бўлишини кутмоқда.
— Бироқ, биз бозорда бир қатор туб ўзгаришларни ҳам кўрмоқдамиз. Масалан, муқобил қувур йўналишларини янада ривожлантириш мумкин. Биз истеъмолчи мамлакатларга яқинроқ жойда қўшимча омборхоналар қурилишини кўришимиз мумкин ва бу жараён аллақачон бошланган. Шунингдек, Форс кўрфази миллий нефть компаниялари Осиёда активларни қайта ишлаш ва сотишга фаолроқ сармоя киритишлари мумкин. Бу тенденция инқироздан олдин ҳам пайдо бўлган, аммо энди сезиларли даражада тезлашиши мумкин, —деб таъкидлади Фаттух.
Янги энергия хавфсизлиги
Энергия бўйича маслаҳатчи Сара Вахшури бозорни тартибга солиш механизмлари сезиларли даражада ўзгарганини ва ҳатто ОПEК ҳам аввалги функцияларини тўлиқ тиклай олмаслигини айтди.
— Агар COVID-19 инқирози давридаги аввалги инқирозни эсласак, ОПEК ишлаб чиқариш ва бозорни мувозанатлашда муҳим рол ўйнаган. Аммо бугунги кунда ОПEК ишлаб чиқариш квоталари энди аввалгидек аҳамиятга эга эмас, чунки бозор баланси нафақат ишлаб чиқариш устидан назорат, балки таъминот оқимлари устидан назорат билан ҳам белгиланади. Таъминот оқимларини назорат қилиш эса ишлаб чиқариш ҳажмларини назорат қилиш каби муҳим аҳамият касб этди, — деди у.
Мутахассис бу ташкилотнинг охири эмас, балки энергия бозоридаги ўйин қоидаларининг ўзгариши эканлигини таъкидлади.
— Албатта, мен бу ОПEКнинг тугашини англатади, демоқчи эмасман. Кўпчилик бундай хулосаларга шошилаётганини тушунаман. Лекин кўп нарса ўзгаргани аниқ. Биз энергия хавфсизлигининг янги концепцияси, янги бозор механизмлари, янги нархлаш тизимлари, янги савдо географияси ва янги таъминот йўллари билан пайдо бўлмоқдамиз. Бу ўзгаришларнинг барчаси глобал энергия хавфсизлиги ва геосиёсат динамикасини ўзгартирмоқда, — дея хулоса қилди Вахшури.
Эслатиб ўтамиз, нефть танқислиги, нархларнинг навбатдаги кўтарилиши жаҳон иқтисодиётига яна таҳдид солмоқда.