Йил боши— Наврўз: унутилган урф-одатлар
ASTANA. Kazinform — Наврўз - туркий, форс ва бошқа халқлар учун баҳорги байрам ва Марказий Осиё мамлакатларида Янги йил. Совет Иттифоқи даврида у диний байрам ҳисобланган ва ўнлаб йиллар давомида нишонланиши тақиқланган. Охирги марта 1926 йилда нишонланган Наврўз байрами 1990 йилларда Қозоғистонга расман қайтди.
Мамлакатимизда - Наврўз миллий байрамдир. 2009 йилдан бери 3 кунлик дам олиш берилади. Норасмий равишда Наврўз ҳудудларда бир ой давомида нишонланади. Минг йиллик тарихга эга байрамда илгари нишонланган, бироқ ҳозир унутилаётган урф-одатлар ва анъаналар элементлари ҳақида мутахассислардан сўрадик.
Меҳнат ва кенглик байрами
Филология фанлари номзоди, доцент Болат Қорғанбекнинг сўзларига кўра, Наврўз - инсоният билан бирга яратилган байрамдир. Бу қадимий байрам бўлгани учун, албатта, унутилган анъаналар ҳам бор. Уларнинг энди номини ҳам, мазмунини ҳам аниқлаш имкони йўқ. Бироқ, ўтмишда бажарилгани маълум бўлган, лекин бугунги кунда ҳеч ким амалга оширмайдиган маросимлар ҳам мавжуд.
“Масалан, ўтмишда Наврўзда эски кийимлар ва эски нарсалар ёқиб юборилган. Бу - "Барча ёмон нарсалар эскиси билан кетсин, янги йилда биз ҳамма нарсани янгидан бошлаймиз" деган ниятнинг ифодаси эди. Янгиланиш белгиси сифатида аёллар янги кийимлар ва янги гиламлар тўқиган. Шунингдек, экиш анъанаси ҳам бўлганлиги маълум. Чунки бу меҳнат байрами”, — дейди адабиётшунос.
Шунингдек, бўш идишларни қолдирмасдан сув билан тўлдириш маросими ҳам бўлган.
“Ҳозир баъзи тадқиқотчилар буни "мўлчилик ва тўқчилик бўлсин" деган тушунчадан келиб чиққан деб тушунтирадилар. Лекин менимча, маъноси бошқача. Идишларнинг сув билан тўлдирилишига сабаб шундаки, бу вақтда сувнинг ўзи тозаланади ва нурланади. Кўпчиликка маълум бўлган, бироқ ҳозир ҳеч ким уларни бажармайди”, — дейди Б. Қорғанбек.
Шу билан бирга, байрамнинг асосий хусусиятларидан бири - кечиримлиликдир. Чунки бунда жанжаллашган ва хафа бўлганлар бир-бирларини кечирадилар ва ярашадилар. Бу кенглик байрами ҳамдир.
Наврўзда фақат яхши сўзлар ва эзгу тилаклар айтилади. Улар шеърлар ва қўшиқлар шаклида айтилади.
Тарихий манбаларда Наврўз ҳақида нималар ёзилган
Тарих фанлари доктори, профессор Мақсат Алписбеснинг сўзларига кўра, Наврўз - қадим замонлардан бери нишонланиб келинаётган миллий байрамдир.
“Қадимги Хитой манбаларида хунлар мамлакатнинг бош руҳонийларини тўплаб, йилига бир марта катта йиғилиш ўтказганликлари қайд этилган. Бу фактнинг ўзи "Улуснинг улуғ куни - Наврўз" иборасининг маъносини тушунтириб бергандай туюлади. Чунки, бу давлатнинг буюк байрами деганидир. Бу факт Наврўз тарихининг нақадар чуқур эканлигини ҳам исботлайди. Чунки хунлар бизнинг давримиздан аввалги асрларда яшаганлар”, — дейди у.
М. Алписбес Умар Хайём XI асрда "Наврўзнома" номли асар ёзганини таъкидлади. Унда туркий подшоҳлар байрамни қандай ташкил этгани ҳақида маълумотлар мавжуд. Асарда байрамнинг сиёсий ва давлат анъаналари билан боғлиқлиги кўрсатилган. Масалан, Наврўз байрамида подшоҳ халққа совғалар берган, халқ ҳам ўз ўрнида подшоҳга совғалар қилган.
“Ўрта аср туркий давлатида Салжуқийлар империясининг мамлакат ҳукмдорларига Наврўз байрамида олтин, арпа, қилич, узук, камон, ўқ, отлар ва калхатлар каби совғалар берилган. Уларнинг маъноси мамлакатни бошқараётган хоқон ҳақидаги ҳун-турк тушунчаси билан боғлиқ. Худонинг иродаси ва марҳамати билан тахтга ўтирган ҳукмдор юксак характерга эга эди”, — дейди тарихчи.
Шунинг учун ҳам подшоҳга энг қимматбаҳо тошлар — олтин, энг тезкор отлар, энг қимматбаҳо донлар — арпа, энг олижаноб қушлар, ҳокимият рамзи — узук ва бошқалар тақдим этилган.
“Ҳукмдор шунингдек, халққа ҳурмат кўрсатган, совғалар тарқатган ва улар ҳаққига дуо қилган. Бу - ҳукумат ва халқ ўртасидаги яқин муносабатларнинг аксидир. Бундай воқеалар Умар Хайёмнинг “Наврўзнома” асарида тасвирланган”, — дея хулоса қилди М. Алписбес.