Янги денгиз инқирози таҳдиди
Бу масала айниқса долзарбдир, чунки Қизил денгизни Адан кўрфази билан боғлайдиган ва Арабистон ярим оролини Африкадан ажратиб турувчи Боб ал-Мандеб бўғози орқали юк ташиш назарий жиҳатдан Яман ҳудудидан узилиши мумкин.
Ҳормуз бўғозининг вақти-вақти билан ёпилишининг салбий таъсиридан ҳали ҳам азият чекаётган глобал иқтисодиёт учун бу қўшимча ва жуда жиддий муаммо туғдиради. Боб ал-Мандеб бўғози Жануби-Шарқий Осиёдан Ўрта ер денгизига олиб борадиган асосий йўналиш бўлган Сувайш каналига олиб борадиган денгиз йўлидир. У глобал савдонинг тахминан 7% ни ташкил қилади.
Яман шимолидаги ҳукмрон Ансор Аллоҳ ҳаракати, яъни хусийлар (марҳум етакчиси Ҳусайн ал-Хусий номи билан танилган) Саудия Арабистони портларига денгиз блокадаси эълон қилди. Бу икки гуруҳ ўртасидаги кескинликнинг кучайиши ва ҳаво ҳужумлари алмашинувидан сўнг содир бўлди. 13 июль куни Яман пойтахти Санодаги аэродромга раҳбар Али Хоманаийнинг дафн маросимидан қайтаётган Яман делегацияси аъзоларини олиб кетаётган Эрон самолётининг қўнишига йўл қўймаслик учун зарба берилди. Самолёт охир-оқибат бошқа аэропортга қўнди.
Қасос сифатида хусийлар Саудия Арабистонининг Абҳа аэропорти ва Қирол Холид ҳарбий базасига ҳужум қилишди. 20 июль куни хусийлар Саудия Арабистонига денгиз блокадаси бошланганини эълон қилишди. Улар шунингдек, Саудия Арабистони ва хусийлар ўртасидаги тўрт йиллик сулҳга чек қўйиб, иккита Саудия танкерига ҳужум қилишди.
Агар Боб ал-Мандеб бўғозида саудияликлар ва хусийлар ўртасида жанг бошланса, у ерда юк ташиш тўхтатилиши мумкин. 21 июль куни АҚШ президенти Дональд Трамп агар хусийлар Саудия Арабистонига денгиз блокадасини қўйса, "биз буни ҳал қиламиз" деб айтди. 2024 йилдан бери АҚШ ва Буюк Британия бўғоздаги тижорат кемаларига қилинган ҳужумларга жавобан ҳусийларга бир неча бор ҳужум қилишди.
Саудия Арабистони нима учун кескинликни кучайтирди
АҚШнинг хусийларга қарши ҳарбий ҳаракатларда иштирок этиши Эрон билан можаронинг Яманга кенгайиши ва Вашингтондан қўшимча ресурсларни талаб қиладиган янги жанг майдонининг очилишини англатиши мумкин. Бундай сценарий Теҳрон манфаатлари учун фойдали бўлади, чунки иккита муҳим глобал савдо йўли — Ҳормуз ва Боб ал-Мандеб бўғозларига бир вақтнинг ўзида таҳдид солиш Қўшма Штатларни жуда қийин аҳволга солиши мумкин. Натижада, Эроннинг музокаралардаги позицияси бироз яхшиланади.
Аммо бу ҳолда Саудия Арабистони ҳозирги кескинлашувнинг қўзғатувчиси бўлган. Шунинг учун савол туғилади: нима учун асосий нефть экспорти ҳозирда Қизил денгиз орқали, жумладан, Боб ал-Мандеб бўғози орқали оқиб ўтадиган мамлакат 2015 йилдан бери унчалик муваффақиятли курашмаган ва ниҳоят 2022 йилда сулҳга келишиб олган эски душмани билан муносабатларни узиши керак? Нима учун ҳозир сулҳни бузиш керак?
Шуни таъкидлаш керакки, шу йилнинг февраль ойидан бери, АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши уруши бошланганидан сўнг, Саудия Арабистони ўз нефтининг катта қисмини Қизил денгиздаги Янбу ал-Баҳр портига ички қувур орқали экспорт қилмоқда. Бу кунига тахминан 7 миллион баррелни ташкил этади. Бу ердан нефтнинг бир қисми Сувайш канали орқали Ўрта ер денгизига юборилади, бу вазиятни хусийлар назорат қила олмайди. Қолган нефть Осиёга, асосан Ҳиндистон ва Хитойга кетади ва Боб ал-Мандеб бўғозидан ўтиши керак. Айнан шу ерда хусийлар Саудия танкерларига зарба бериш имкониятига эга.
Бироқ, бу йил Саудия Арабистони ҳарбийлари Баб ал-Мандеб бўғозининг марказида жойлашган Яманнинг Маюн оролини назоратга олди ва бу уларга Хусийларнинг ҳарбий фаолиятини қисман назорат қилиш имконини берди. Бироқ, Саудия Арабистони учун энг хавфли таҳдид унинг нефть ва энергетика инфратузилмасига мумкин бўлган зарбалардир. 2019 йилда Яман дронлари Абқаиқ ва Хурайсдаги дунёдаги энг йирик Саудия хом нефтни қайта ишлаш заводларига ҳужум қилди, бу эса нефть қазиб олишнинг кунига 10 миллион баррелдан 4,1 миллион баррелгача пасайишига олиб келди. Ҳужумлар оқибатлари нисбатан тез бартараф этилган бўлса-да, дронлардан муҳим инфратузилмага қарши фойдаланишнинг таъсири сезиларли бўлди.
Хусийлар кимлар ва нега уларни шунчаки Эроннинг вакили деб ҳисоблаш мумкин эмас?
Бу вақтга келиб, Саудия Арабистони коалицияга бошчилик қилиб, Яманда 2014 йилдан бери мамлакатда ҳокимиятни эгаллаб олган Хусийларга қарши уруш олиб бораётган эди. Турли Яман кучлари ўртасидаги мураккаб ички сиёсий курашдан сўнг, Хусийлар рақибларидан кучлироқ бўлиб чиқди ва мамлакатнинг катта қисмини назорат остига олди. Яманнинг сунний президенти Абд Раббуҳ Мансур Ҳоди пойтахт Санодан қочиб, жанубда, Адан шаҳрида жойлашди.
Мамлакатда хусийларга қарши, ҳам ўзаро курашаётган кўплаб турли гуруҳлар пайдо бўлди. Улар орасида фақат 1990 йилда Яманнинг материк қисмига қўшилган Жанубий Яманнинг мустақиллиги учун курашаётган сепаратистлар ҳам бор. Бундан ташқари, сунний исломчи гуруҳлар ва Ҳадрамаут вилоятидан бўлганлар каби турли қабилалар коалицияси ҳам хусийларга қарши курашмоқда.
Шуни таъкидлаш керакки, хусийлар Зайдий араб қабилалари орасидаги ҳаракатдир. Зайдийлар шиа исломининг бир тармоғидир. Улар, жумладан, сунний исломга нисбатан ҳам мўътадилроқ деб ҳисобланади. Эрон шиа имомийларидан фарқли ўлароқ, улар "яширин имом"ни кутишмайди; улар ҳар қандай мусулмон имом бўлиши мумкинлигига ишонишади. Улар дастлабки тўртта халифадан учтасини лаънатламайдилар ва тақия — ноқулай шароитларда ўз эътиқодини яшириш тамойилини рад этадилар.
Шунга қарамай, улар Эроннинг қўллаб-қувватлашидан баҳраманд бўлишади ва унинг вакили сифатида кўрилади. Бироқ, хусийлар ўз ҳаракатларида анча мустақил. Масалан, АҚШ ва Исроил Эронга қарши уруш бошлаганидан сўнг, улар иштирок этмадилар. Бироқ, ўша пайтда кўпчилик хусийлар Боб ал-Мандеб бўғозида фаолият юрита бошлашлари мумкинлигига ишонишган, бу эса 2026 йил баҳоридаёқ глобал иқтисодиётга салбий таъсирни кучайтириши мумкин эди, чунки улар аллақачон Ҳормуз бўғози ёпилишидан азият чекишган. Аммо улар 2026 йил март ойида Исроилга бир нечта ракеталарни учириш билан чекланишган. Гарчи Эрон бундан ҳам кўпроқ нарсани кутган бўлса ҳам.
Нима учун сулҳ энди тугади
Бироқ, хусийлар можародан четда қолишни танладилар. Саудия Арабистони билан амалдаги сулҳ бунда муҳим рол ўйнаган бўлиши мумкин ва бунинг молиявий томони ҳам бўлган деб тахмин қилиш мумкин. Ҳеч бўлмаганда 2022 йилдан бери Саудия Арабистони ва хусийлар ўртасида очиқ уруш бўлмаган. Бундан ташқари, Саудия Арабистони бошчилигидаги Форс кўрфази коалицияси томонидан қўллаб-қувватланган Яман коалицияси 2015 йилдан бери хусийларга қарши курашда бирон бир сезиларли натижага эриша олмади, бу эса 2022 йилги сулҳга олиб келди.
Шу билан бирга, ўтган йилнинг охири ва шу йилнинг бошида Саудия Арабистони ва Бирлашган Араб Амирликлари ўртасида Яманда кескин манфаатлар тўқнашуви юзага келди. Дастлаб, БАА Ҳадрамаутни ўз ичига олган Яманнинг жанубий ва шарқий ҳудудларининг катта қисмини эгаллаб олган Жанубий ўтиш кенгашининг сепаратистларини қўллаб-қувватлади.
Саудия Арабистони буни ўз манфаатларига қарши чиқиш сифатида қабул қилди ва аралашди. Улар Мукалла портидаги Амирликларнинг қурол-яроғ ташиш пунктларига ҳужум қилишди ва Хадрамаутдаги қабилавий жангариларга ҳаводан ёрдам кўрсатишди. Улар шунингдек, Амирликларни Маюн оролидан қувиб чиқаришди. Охир-оқибат, БАА ўз қўшинларини Ямандан эвакуация қилди. Саудия Арабистони таъсирининг кучайиши 2026 йил январь ойида Жанубий ўтиш кенгашининг тарқатиб юборилишига ва унинг Ар-Риёд назорати остидаги марказий ҳукуматга қўшилишига олиб келди.
Бироқ, буларнинг барчаси асосий саволга жавоб бермайди: нима учун Саудия Арабистони музокаралар барбод бўлганидан ва Вашингтон ва Теҳрон ўртасидаги сулҳ тугаганидан кейин бошланган АҚШ-Эрон қарама-қаршилиги ўртасида ҳозир хусийлар билан муносабатларни кескинлаштиришга қарор қилди?
Бу хусийларнинг Эрон билан алоқаларини қайта тиклаши билан боғлиқ бўлиши мумкин. Шу муносабат билан уларнинг делегациясининг Хоманаийнинг дафн маросимига ташрифи Саудия Арабистонида салбий қабул қилинди. Бу ердаги масала шундаки, Яманда узоқ масофали ракеталар ва дронлар ишлаб чиқаришга қодир ривожланган саноат йўқ. Хусийлар уларни фақат Эрон томонидан етказиб берилган компонентлардан йиға оладилар. Аниқ сабабларга кўра, ҳозирда бу жуда қийин, аммо бу ўзгариши мумкин. Саудия Арабистони, эҳтимол, хусийларда ҳозирда подшоҳликнинг муҳим инфратузилмасига зарба бериш билан таҳдид қилиш учун етарли қурол йўқ деган хулосага келган.
Хусийларга қарши қабилалар
Бундан ташқари, саудияликлар ўз қўмондонлиги остида хусийларга қарши бўлган Яман кучларининг кенг доирасини бирлаштиришга муваффақ бўлишди. Аммо хусийлар назоратидаги ҳудудлардаги, айниқса қабилалар ўртасидаги энг муҳим можаролар янада жиддийлашиши мумкин. Энг катта можаро июнь ва июль ойларининг бошларида хусийлар ва Ал-Жавф вилоятидаги Бакел қабила конфедерацияси шайхлари ўртасида содир бўлган. Шайх Ҳамад бин Фадғам хусийларга қарши қабилаларни сафарбар қилишни эълон қилди. Бунга унинг марҳум Ироқ президенти Саддам Ҳусайннинг қизи фойдасига мулк низосини ҳал қилганидан кейин хусийлар томонидан ҳибсга олиниши сабаб бўлган.
Суд қарори бўйича можаро Яман қабила жамиятига жуда хосдир. Хусийларнинг ҳокимият тепасига келиши қабилалар томонидан қўллаб-қувватланди. Бироқ, уларнинг ҳукмронлиги аллақачон давлат функцияларини бажаришни ўз ичига олган бўлиб, бу уларни ресурсларга, уларнинг тақсимланишига ва хусусан, суд функцияларига даъво қилишга олиб келган. Бундан ташқари, қабилалар жангари гуруҳлардир. Шайх бин Ҳагдам аллақачон 8000 жангчини тўплаган. Шунинг учун, хусийлар ўз садоқатларини сақлаб қолиш ҳақида ўйлашлари керак.
Бугунги кунда Ямандаги кўплаб қабилалар, жумладан, Зайдий қабилалари, Саудия Арабистонининг қўллаб-қувватлашидан баҳраманд. Хусийларнинг ўзлари қанчалик кучли бўлишидан қатъи назар, улар Яман сиёсатида мустақил бўлган қабилаларнинг манфаатларини мувозанатлашлари керак. Эроннинг молиявий ва қурол-яроғ ёрдами камайиб бораётгани сабабли, хусийларнинг мавқеи аниқ яхшиланмаяпти. Қабила қўзғолонлари такрорланиши мумкин. Бундан ташқари, алоҳида аскарларнинг қочиб кетиш ҳолатлари аллақачон бўлган.
Ар-Риёднинг янги стратегияси
Шундай қилиб, Саудия Арабистони вазиятдан фойдаланиб, агар хусийларни мағлуб қилмаса, уларни жиддий равишда заифлаштиришга уринишга қарор қилган бўлиши мумкин. Ахир, улар — фақат битта нуфузли Зайдий гуруҳи. Бу Саудия Арабистонининг минтақадаги янги сиёсатининг бир қисми бўлиши ҳам мумкин.
Унинг мавқеи Қўшма Штатлар билан бўлган махсус муносабатлари билан аниқ мустаҳкамланган. 22 июль куни Вашингтон ва Ар-Риёд ядровий энергия шартномасини имзоладилар ва тафсилотлар ошкор қилинмаса ҳам, кўпчилик уранни бойитишни ҳам ўз ичига олади деб тахмин қилмоқда. Бироқ, келишувга Халқаро атом энергияси агентлиги (МАГАТЭ) протоколи киритилмаган кўринади, бу протокол ядровий иншоотларни кучайтирилган мониторинг қилишни таъминлайди. Бундай протокол, масалан, 2015 йилда Эрон ядро дастури бўйича келишувга киритилган эди.
Шундай қилиб, Ямандаги хусийлар масаласи АҚШ-Саудия Арабистони муносабатларининг бир қисми бўлиши мумкин, бу уларнинг Эрон билан алоқаларини узишга қаратилган. Агар июнь ойидаги АҚШ-Эрон меморандумида Эрон вакиллари масаласи ҳал қилинмаган бўлса, унда эҳтимол бу масала бошқа форматда кўриб чиқилмоқда. Меморандумнинг ўзи энди кучга кирмаса ҳам, музокаралар давом этмоқда.
Боб ал-Мандеб бўғозига нима бўлади?
Боб ал-Мандеб бўғозини назорат қилиш хусийларнинг ҳарбий имкониятларига, уларда мавжуд бўлган дронлар ва ракеталар сонига ва АҚШ аралашувига боғлиқ бўлади. Ҳормуз бўғозидан фарқли ўлароқ, хусийлар бўғозга туташган Яман қирғоғини энг тор нуқтасида назорат қилмайди. Бу — Саудия Арабистонига содиқ кучлар ҳудуди. Бироқ, улар бўғоздан унчалик узоқ бўлмаган Ҳодеида портини назорат қилади. Етарли ракеталар ва дронлар билан улар 23 июль куни Саудия Арабистонининг иккита танкерига ҳужум қилганидек, жиддий зарар етказиши мумкин.
Шундай қилиб, июль ойидаги кескинлашув ҳозиргача янги минтақавий урушнинг бошланишига эмас, балки Саудия Арабистонининг хусийларни заифлаштириш учун қулай фурсатдан фойдаланишга уринишига ўхшайди. Бироқ, агар Қўшма Штатлар можарога бевосита аралашса, маҳаллий кескинлашув тезда Вашингтон ва Теҳрон ўртасидаги қарама-қаршиликда яна бир фронтга айланиши мумкин ва дунёнинг асосий денгиз йўлларидан бирининг хавфсизлиги хавф остида қолади.