2024 йил сабоқлари
Бир нечта ҳудудларни қамраб олган 2024 йилги сув тошқинларидан кейин минглаб оилалар бошпанасиз қолди. Ҳукумат маълумотларига кўра, уйларни таъмирлаш, янгиларини қуриш ва тайёр уй-жой сотиб олиш учун 251 миллиард тенге ажратилган. Шу билан бирга, баъзи аҳоли давлат томонидан таклиф қилинган компенсация миқдори уй-жойларни тиклашнинг ҳақиқий харажатларига мос келмаслигидан шикоят қилишди.
Ушбу тажриба табиий офатлардан етказилган зарарларни қоплашнинг амалдаги тартибини қайта кўриб чиқишга туртки бўлди. Энди бундай ҳолларда асосий юк давлат зиммасига тушади: зарар баҳоланади, бюджетдан пул ажратилади, уй таъмирланади ёки янги уй берилади. Янги таклиф энди маблағларни офатдан кейин қидириш ўрнига олдиндан йиғишни назарда тутади.
Шу мақсадда табиий офатлардан мажбурий уй-жой суғуртаси жорий этилади. Дастур уй-жойларни зилзилалар, сув тошқинлари ва табиий ўрмон ёнғинларидан ҳимоя қилишни назарда тутади.
Молия бозорини тартибга солиш ва ривожлантириш агентлиги маълумотларига кўра, Қозоғистондаги уй эгаларининг атиги 3,2 фоизи ўз уйларини суғурта қилган. Алматида бу кўрсаткич 7,7 фоизга етади.
Бироқ, сўнгги йилларда мамлакатдаги суғурта бозори сезиларли даражада ўсди. 2025 йилда суғурта компаниялари томонидан йиғилган суғурта мукофотларининг умумий миқдори 1,7 триллион тенгега етади ва бозор бир йил ичида 12,5 фоизга, сўнгги беш йил ичида эса 3,3 бараварга ўсди.
Мулк суғуртаси ҳам ўсишни кўрсатмоқда. Аммо унинг уй-жойга таъсири ҳали ҳам чекланган. Сўнгги беш йил ичида ихтиёрий мулк суғуртаси шартномалари сони 12 фоизга ва суғурта мукофотлари миқдори 51 фоизга ошган бўлса-да, уйларини суғурта қилган одамлар улуши ҳали ҳам жуда паст.
Шунинг учун, янги режимга кўра, уй-жой суғуртаси мажбурий бўлади. Қозоғистонда жами саккиз турдаги мажбурий суғурта фаолият юритади. 2025 йилда ушбу йўналишда 272 миллиард тенге суғурта мукофотлари йиғилди. Суғурта тўловлари 157 миллиард тенгега етди, бу барча тўловларнинг 34 фоизини ташкил этади.
Мажбурий уй-жой суғуртасига йиллик бадал дастлаб 1 мингдан 20 минг тенгегача бўлиши таклиф қилинган эди.
Миллий банк ва агентлик томонидан таклиф қилинган вариант пастки чегара сифатида 2-20 минг тенге оралиғида бадални назарда тутади.
Бу миқдор барча аҳоли учун бир хил бўлмайди. Бадал уй-жой жойлашган ҳудуддаги табиий хавф даражасига қараб фарқланади. Шунинг учун, табиий офатлар хавфи юқори бўлган ҳудудда яшовчи шахс кўпроқ тўлаши мумкин. Лекин бу 2 минг тенгедан кам бўлмайди ва 20 минг тенгедан ошмайди.
Шунингдек, фалокатдан кейин тўлов миқдорига чеклов мавжуд. Ҳозирги таклифга кўра, биринчи босқичда суғурта тўлови бадал миқдорининг 500 бараваригача бўлиши мумкин. Яъни, йилига 2 минг тенге тўлаган фуқаро 1 миллион тенгегача, 20 минг тенге тўлаган шахс эса 10 миллион тенгегача олиши мумкин.
2024 йилги сув тошқинлари пайтида баъзи фуқаролар давлат томонидан таклиф қилинган компенсация уйни тиклашнинг ҳақиқий харажатларига мос келмаслигини айтишди. Шунинг учун, янги тизимда тўлов миқдорининг бозор қурилиш нархига нисбати ҳам муҳим бўлади.
Ҳужжатдаги таклифга кўра, биринчи босқичдаги тўлов вайрон бўлган уйнинг тўлиқ қийматини қоплашга эмас, балки жабрланган шахснинг асосий эҳтиёжларини қондиришга қаратилган бўлади. Жамғарма маблағлари кўпайиши билан тўлов миқдори оширилади ва кейин уни уйни тиклаш ёки янги уй сотиб олиш учун етарли даражага етказиш режалаштирилган.
Бадалларни йиғиш ва тўловларни ташкил қилиш учун ягона операторни яратиш таклиф қилинмоқда. Унинг вазифаси фақат пул йиғиш билан чекланиб қолмайди. Оператор жабрланганларга тўловларни амалга оширишда ва йирик йўқотишларни қайта суғурталашда иштирок этади.
Бу ёндашув табиий офатнинг ўзига хос хусусиятлари туфайли зарур. Битта сув тошқини ёки зилзила пайтида бир вақтнинг ўзида минглаб уйлар зарар кўриши мумкин. Шунинг учун суғурта компаниялари учун бундай йўқотишларни алоҳида қоплаш қийин. Маблағларни бирлаштириш, фондни шакллантириш ва қайта суғурталаш орқали катта йўқотишларни қоплаш самаралироқ.
Бу ёндашув бошқа мамлакатларда ҳам қўлланилади. Масалан, Туркияда 1999 йилдаги вайронкор зилзиладан сўнг, мажбурий уй-жой суғуртаси тизими жорий этилди ва махсус фонд яратилди. Бадал минтақадаги хавф даражасига қараб белгиланади ва хавфнинг бир қисми халқаро қайта суғурталаш орқали қопланади.
Испанияда табиий офатлардан келиб чиқадиган йўқотишларни қоплаш учун давлат жамғармаси мавжуд. Францияда давлат тизимда қайта суғурталаш орқали иштирок этади.
Йилига 20 минг тенге озми ёки кўп?
Қозоғистондаги янги тизимнинг кўлами ҳам жуда кенг. "Суғурта бозори тўғрисида"ги қонун ва унга тегишли қонунларнинг янги таҳрири бўйича сиёсий маслаҳат ҳужжатида мамлакат ҳудудининг қарийб 75 фоизи табиий офатлар хавфига мойил эканлиги кўрсатилган (ЮНИCEФ ҳисоб-китоблари). Фавқулодда вазиятлар вазирлиги маълумотларига кўра, 16 та ҳудуд зилзилалар ва сув тошқинлари хавфи остида. Бу ҳудудда 3 миллиондан ортиқ уй ва тахминан 15 миллион киши истиқомат қилади.
Охир-оқибат, янги тизимдаги асосий ўзгариш шундаки, табиий офатдан кейин барча харажатларни бюджетдан қоплаш ўрнига, давлат унинг бир қисмини олдиндан тежалган маблағлар ҳисобидан қоплашга ўтади.
Фуқаролар учун энг муҳим савол оддий: агар у фалокат юз берган тақдирда йилига 2-20 минг тенге тўласа, у аслида қанча пул олади ва бу пул уйини қайта қуриш учун етарлими?
2025 йил охирида суғурта ташкилотларининг умумий активлари 3,9 триллион тенгега, ўз маблағлари эса 1,1 триллион тенгега етди. Худди шу йили барча суғурта турлари бўйича 461,4 миллиард тенге миқдорида тўловлар амалга оширилди. 2025 йилда мулк суғуртаси бўйича 302,7 миллиард тенге миқдорида суғурта мукофотлари йиғилди. Бу умумий суғурта мукофотининг (1,7 триллион тенге) 17,8 фоизига тенг. Бироқ, шуни таъкидлаш керакки, бу миқдор уй-жой суғуртаси билан бир қаторда бинолар, корхона мулки ва бошқа транспортга алоқадор бўлмаган мулк каби бошқа соҳаларни ҳам ўз ичига олади.