Меҳнат бозоридаги парадокс
Биз COVID-19 пандемияси глобал меҳнат бозорини ўзгартирганини биламиз. Илгари идорада ишлашни тўғри иш деб ҳисоблаган компаниялар миллионлаб ходимларга бир неча ҳафта ичида уйдан ишлашга имкон беришди. Пандемия тугаганидан кейин ҳам бу тенденция тўхтамади, аксинча, уйдан ишлаш меҳнат бозорининг одатий моделига айланди. Аралаш иш формати эса, яъни идорада ва масофадан туриб ишлаш бизнес учун одатий амалиётга айланди.
Қозоғистон ҳам бу йўналишда ҳаракатланаётганга ўхшайди. Давлат рақамлаштириш ва юқори тезликдаги интернетни ривожлантиришга фаол сармоя киритмоқда. Ҳудудларда IТ марказлари очилди ва рақамли иқтисодиёт давлат сиёсатининг устувор йўналишига айланди. Сунъий интеллект ва рақамли ривожланиш вазирлигининг маълумотларига кўра, бугунги кунда аҳолининг 99 фоизи юқори тезликдаги интернет билан қамраб олинган. Рақамли инфратузилма деярли барча ҳудудларга етиб борди.
Шунга қарамай, мамлакатда иш билан банд бўлганларнинг 1 фоиздан камроғи масофадан ишлайди. Бу кўрсаткич ривожланган мамлакатларга қараганда бир неча баравар паст ва Қозоғистон сезиларли даражада орқада қолмоқда.
Бу ерда қарама-қаршилик мавжуд. Давлат интернет ва рақамли хизматларни ривожлантирди ва масофадан туриб ишлашга имкон берадиган бўш иш ўринлари кўпинча реклама қилинади. Бироқ, компаниялар орасида масофадан туриб ишлаш амалиёти кенг тарқалган эмас.
Бу парадокснинг сабаби нимада? Муаммо нафақат технологияда ёки қонунчиликда. Экспертларнинг фикрига кўра, масофадан туриб ишлаш масаласида бир нечта ҳал қилувчи омиллар мавжуд: иқтисодиёт тузилиши, меҳнат бозори, корпоратив маданият ва ҳатто статистик ҳисобот бериш усули ҳам таъсир кўрсатадиганга ўхшайди.
Статистика ва бозор ўртасида тафовут мавжуд
Миллий статистика бюросининг маълумотларига кўра, 2025 йилда тахминан 44,2 минг киши масофадан ишлаган, шу йилнинг биринчи чорагида эса бу кўрсаткич 29,8 минг кишини ташкил этган. Бир қарашда, масофадан ишлаётганлар сони сезиларли даражада камайиб бораётганга ўхшайди. Бироқ, Меҳнат ва аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш вазирлиги бу хулосага қўшилмайди. Вазирликнинг маълумотларига кўра, масофадан ишлаш статистикаси вазирликнинг ўзи томонидан ҳисобланмайди. Кўрсаткич Миллий статистика бюроси томонидан аҳолининг намунавий сўровномаси орқали ишлаб чиқилган. Шунинг учун статистикадаги тебранишларнинг кўплаб сабаблари бор.
Биринчидан, меҳнат бозорининг пандемиядан кейинги мослашув даври тугади. Чекловлар даврида ўз ходимларини тўлиқ масофадан ишлашга ўтказган компаниялар кейинчалик уларни идорага қайтардилар ёки аралаш иш моделига ўтдилар.
Иккинчидан, статистик мониторингнинг намунавий усули ўзгарувчан. Ушбу ёндашувда кўрсаткичларнинг чоракдан чоракка ўзгариши одатий ҳолдир.
Учинчидан, меҳнат бозорида ишнинг аниқ форматини статистика орқали аниқлаш қийин. Масалан, баъзи мутахассислар аралаш режимда ишлашлари мумкин: ҳафтада бир неча кун идорада, қолган кунларда эса уйда. Бироқ, расмий ҳисобот берганда, компаниялар бундай ходимларни масофадан ишлайдиган ишчилар деб таснифламайдилар. Бироқ, аслида улар иш вақтининг катта қисмини масофадан ишлайди.
Асосий сабаб — интернетда эмас, балки иқтисодиётда
Масофавий иш масаласи кўтарилганда, кўп одамлар интернетнинг сифати ёки мамлакатнинг рақамлаштириш даражаси ҳақида гапиришади. Бироқ, уйдан ишлашга тўсқинлик қиладиган яна бир сабаб бор. Иқтисодий тадқиқотлар институтининг катта эксперти Рамазан Есенғазиевнинг сўзларига кўра, бу тафовут иқтисодиёт тузилмасида.
– Иш билан банд бўлганларнинг ярмидан кўпи, яъни 73,4 фоизи савдо, таълим, саноат, қишлоқ хўжалиги, транспорт, омборхона, қурилиш, соғлиқни сақлаш ва ижтимоий хизматлар соҳаларида ишлайди. Бу соҳаларнинг барчасида ходим иш жойида бўлиши керак. Масалан, ишлаб чиқаришда, қурилиш майдончасида, дўконда, касалхонада, таълим муассасасида ёки машина ҳайдаш пайтида масофадан туриб ишлашнинг иложи йўқ. Автоматлаштириш ва рақамли технологияларнинг ривожланишига қарамай, биз ҳали ҳам бу соҳаларда одамни тўлиқ алмаштира олмаймиз. Иқтисодиётнинг ўзи объектив равишда масофавий ишлашга чекловлар қўяди, — дейди Рамазан Есенғазиев.
Ҳозирда ўрта таълим иқтисодиёти уйдан ишлаш учун энг мос деб ҳисобланади. Буларга ахборот технологиялари, молия, консалтинг, илмий тадқиқотлар, таҳлил ва рақамли маркетинг каби интеллектуал касблар киради. Соҳадаги асосий иш воситалари компьютерлар ва интернетдир.
Қозоғистонда барча ходимларнинг атиги 5,7 фоизи ушбу соҳада ишлайди, бу эса масофадан туриб ишлаш имкониятига эга бўлган мутахассислар сони нисбатан камлигини англатади.
Эксперт Арман Бейсекеевнинг сўзларига кўра, аксарият маҳаллий иш берувчилар ходимларнинг идорада бўлишини афзал кўришади. Агар компанияларда бу муносабат ўзгарса, меҳнат бозоридаги вазият тез орада ўзгаради.
— Масофавий иш тенденциясини ривожлантириш учун рақамли инфратузилмани ривожлантириш керак. Корпоратив маданиятни ўзгартириш ва ходимларни ўқитишни ҳам унутмаслик керак, — деб ҳисоблайди Арман Бейсекеев.
Нима учун бизнес идорадан ишлашга шунчалик боғлиқ?
Энди мавзунинг қонунчилик базасига назар ташлайлик. Биз кўпинча ҳуқуқий асоснинг йўқлиги уйдан ишлашга тўсқинлик қилади деган фикрни эшитамиз. Бироқ, Меҳнат ва аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш вазирлиги масофавий ишлашга рухсат берувчи нормалар Меҳнат кодексининг 138-моддасида аллақачон мустаҳкамланганини таъкидламоқда. Бундай иш форматидан фойдаланиш тўғрисида қарорни фақат иш берувчи мустақил равишда қабул қилади. Қозоғистонда масофавий ишлашга қонунчилик тўсиқлари йўқ, аммо бунинг учун мажбурий талаблар ҳам йўқ.
Бу ҳолда, масала иш жараёнини ташкил этишга боғлиқ. Шуни унутмайликки, идорадан ташқарида тўлиқ иш вақтига ўтиш компаниянинг ички жараёнларини ўзгартиради. Бундан ташқари, ҳамкорлик учун рақамли платформаларни сотиб олиш, ходимларни бошқариш тизимини ўзгартириш, ахборот хавфсизлигини таъминлаш ва иш натижаларини баҳолашга ёндашувни қайта кўриб чиқиш керак бўлади. Кўпгина ташкилотлар бундай ўзгаришга қўшимча маблағ сарфлашга тайёр эмаслиги сир эмас. Шунинг учун кўплаб компаниялар иккала томон учун ҳам қулай бўлган усулни — гибрид иш моделини танлайдилар: ходим бир неча кун идорада, қолган вақт эса уйдан ишлайди. Мутахассислар ҳам гибрид иш моделини энг мақбул ечим сифатида кўрсатишади.
Рамазан Есенғазиев масофавий ишнинг меҳнат унумдорлигига таъсирини бирма-бир баҳолашнинг иложи йўқлигини таъкидлади.
– Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти (ИҲТТ) ва АҚШ Миллий иқтисодий тадқиқотлар бюроси (NBER) тадқиқотларига кўра, масофавий иш жуда самарали. Ходимнинг ишга бориш вақти қисқаради, иш жадвали янада мослашувчан бўлади ва меҳнат унумдорлиги ошади. Шуни таъкидлаш керакки, уйдан тўлиқ ишлаш жамоани режалаштириш, билим ва тажриба алмашишга халақит беришини инкор эта олмаймиз, — деб тушунтирди маърузачи.
Уйдан ишлаш учун мослашувчан соҳалар
Оммабоп онлайн иш қидириш хизмати hh.kz маълумотларига кўра, эълон қилинган бўш иш ўринларининг атиги 4,5 фоизи тўлиқ масофавий иш учун. Энг катта улуш ахборот технологиялари соҳасига тегишли — барча таклифларнинг тўртдан бир қисми ушбу соҳадан келган. Кейинги ўринда бизнес хизматлари ва чакана савдо туради.
Уйдан ишлаш имкониятига эга бўлган мутахассислар орасида савдо менежерлари етакчилик қилмоқда. Буни CRM, онлайн алоқа ва савдо тизимларининг ривожланиши билан изоҳлаш мумкин. Маркетинг, дизайн, онлайн реклама, хизмат кўрсатиш ва таҳлил соҳаларидаги мутахассислар ҳам идорага келишлари шарт эмас.
Нима учун Алмати ва Астана шаҳарлари бунчалик қулай?
Ҳозирда масофавий иш таклиф қилувчи бўш иш ўринларининг 77 фоизи Алмати ва Астанада. Қолган бўш иш ўринлари ҳудудларга тегишли бўлса-да, аксарият ҳудудларда бу кўрсаткич жуда паст. Бунинг сабаби, Алмати ва Астана молия, ахборот технологиялари, консалтинг, маркетинг, корпоратив бошқарув ва билим иқтисодиёти билан боғлиқ марказларда жойлашган. Йирик компаниялар, халқаро ташкилотлар, банклар, IТ компаниялари ва хизмат кўрсатиш марказларининг аксариятининг бош офиси шу икки шаҳарда жойлашган.
Уйдан ишлайдиган ходимнинг иш берувчи жойлашган шаҳарда бўлиши шартми? Соҳа мутахассислари бу савол бўйича турлича фикрларга эга. Баъзилар ходим компания жойлашган ҳудудда бўлиши керак, деб ҳисоблашади, бошқалари эса бу мажбурий эмаслигини айтишади.
Иккинчи томоннинг бошқа мақсади бор. Уларнинг фикрига кўра, масофавий иш ҳудудларнинг ривожланишига ҳисса қўшади. Масалан, кичик шаҳарлар ва туманлар аҳолиси юқори маошли иш излаб Алмати ёки Астанага кўчиб ўтишга мажбур бўлмоқдалар. Натижада, йирик мегаполисларнинг инфратузилмаси ортиқча юкланган. Ҳудудлар эса ўзларининг инсон капиталини йўқотмоқда.
Агар ходимга бирон бир шаҳарда ишлашга рухсат берилса, вазият ўзгаради. Эксперт Арман Бейсекеевнинг сўзларига кўра, агар бирон бир шаҳар аҳолиси Алмати, Астана ёки чет элдаги компанияда ишлай олса, унинг даромади у яшайдиган ҳудудда қолади. Бу узоқ муддатда ижобий таъсир кўрсатади.
Биринчидан, ички миграция камаяди. Одамлар муносиб маош олиш учун яшаш жойини ўзгартиришлари шарт бўлмайди.
Иккинчидан, масофавий ишчиларнинг даромади маҳаллий иқтисодиёт томонидан ишлатилади. Улар даромадларини дўконлар, кафелар, хизмат кўрсатиш компаниялари ва маиший хизматларга сарфлайдилар ва кичик бизнесни ривожлантиришга ҳисса қўшадилар.
Учинчидан, замонавий рақамли хизматлар, таълим ва инфратузилмага талаб ортади. Бу, ўз навбатида, ҳудудларнинг инвестиция жозибадорлигини ошириши мумкин.
Арман Бейсекеевнинг фикрича, масофавий иш компаниянинг ўзи учун ҳам фойдалидир. Бу нафақат меҳнат жараёнини ташкил қилиш усули, балки харажатларни камайтириш имкониятидир. Идора ижараси, коммунал хизматлар, иш жойлари учун тўловлар ва бинодан фойдаланиш харажатлари камаяди. Шу сабабли кўплаб мамлакатларда гибрид иш формати бизнес харажатларини оптималлаштириш воситаси сифатида қўлланилади.
Қозоғистон рақамли ишчи кучини экспорт қила оладими?
Масафавий иш мамлакатда кенг тарқалган дейлик, кейинги қадам маҳаллий мутахассисларнинг глобал меҳнат бозорига киришидир. Биз буни Қозоғистонда яшаш ва бошқа мамлакатларда ишлаш деб тушунишимиз керак. Иқтисодий тадқиқотлар институтининг катта эксперти Рамазан Есенғазиевнинг сўзларига кўра, Қозоғистон рақамли ишчи кучи ва рақамли хизматларни экспорт қилиш учун катта салоҳиятга эга.
— Саноат маҳсулотларидан фарқли ўлароқ, рақамли хизматлар экспорти транспорт харажатлари, логистика, ички бозор ҳажми ва бошқа географик омилларга боғлиқ эмас. Бу ердаги асосий рақобатбардошлик мутахассисларнинг билимларида ва уларнинг талабга мувофиқ рақамли ечимларни ишлаб чиқиш қобилиятидадир, — деб тушунтирди Рамазан Есенғазиев.
Экспертнинг фикрича, Қозоғистон бир вақтнинг ўзида рақамли технологияларнинг барча соҳаларида рақобатлашишга интилмаслиги керак. Фақат маълум миқдордаги тажрибага эга бўлган соҳаларга устуворлик бериш яхшироқдир. Улар орасида финтех, рақамли давлат хизматлари (GovTech), кончилик саноати учун ечимлар, муҳандислик дастурлари ва таҳлил соҳалари бор.
Арман Бейсекеевнинг сўзларига кўра, бу жараён аллақачон бошланган. Кўплаб қозоғистонлик мутахассислар хорижий компанияларда ишламоқда.
– Маҳаллий мутахассислар аллақачон хорижий компанияларда ишламоқда. Биз дастурлаш, дизайн, муҳандислик ва молиявий таҳлил соҳаларида ишлайдиган одамларни биламиз. Шунинг учун, агар давлат ушбу йўналишни қўллаб-қувватлашда давом этса ва таълимга сармоя киритса, биз яқин келажакда шубҳасиз етакчи давлатлардан бирига айланамиз. Бу иқтисодий ривожланиш учун янги йўналиш бўлиши ажабланарли эмас, — деди эксперт.