Глобал исиш чучук сувларнинг камайишига сабаб бўлмоқда
Глобал иқлим мисли кўрилмаган беқарорлик даврига кирди. Иссиқхона газлари концентрацияси рекорд даражага етди, океанлар тез исиб бормоқда ва сайёрамиздаги муз қатламлари тез қисқармоқда.
Жаҳон метеорология ташкилотининг (ЖМТ) сўнгги ҳисоботига кўра, 2015-2025 йиллар кузатув тарихидаги энг иссиқ давр бўлди. Ўтган йил рекорд даражадаги иккинчи ёки учинчи энг иссиқ йил бўлиши мумкин. Ўтган йили Ер юзидаги ўртача ҳарорат 1850-1900 йиллардаги саноатгача бўлган даражадан 1,43 даража Цельсийга юқори бўлган.
— Асосий иқлим кўрсаткичлари хавотирли. Тарих кетма-кет ўн бир марта такрорланганда, бу шунчаки тасодиф эмас. Бу ҳаракат қилиш зарурлигини кўрсатади, — деди БМТ Бош котиби Антониу Гутерриш.
Глобал исишнинг энг аниқ оқибати музликларнинг тез йўқолишидир. Ҳозирда дунёда 275 000 дан ортиқ музликлар мавжуд бўлиб, уларнинг умумий майдони тахминан 700 000 квадрат километрни ташкил қилади. Улар дунёнинг чучук сув захираларининг 70 фоизини сақлайди. Шунга қарамай, муз қатламлари йилдан-йилга юпқалашиб бормоқда.
Ўтган йили Арктикадаги муз энг паст даражага тушди, Антарктида эса сунъий йўлдош кузатувлари тарихидаги учинчи энг паст кўрсаткични кўрсатди. Исландияда ва Шимолий Американинг Тинч океани қирғоғида катта миқдордаги музликларнинг йўқолиши қайд этилди. Бу ҳодиса фақат айрим минтақалар билан чекланиб қолмай, балки глобал миқёсга айланиб бормоқда.
– Непал яқинда Лангтанг минтақасидаги Яла музлигининг йўқ бўлиб кетганини эълон қилди. Венесуэла Словениядан кейин дунёда барча музликларини бутунлай йўқотган иккинчи давлатга айланди. Музликларнинг йўқ бўлиб кетиши шунчаки музнинг йўқолиши эмас. Бу бизнинг экотизимларимиз, иқтисодиётимиз ва ижтимоий тузилмаларимизга жиддий зарба, – деди ЖМТ бош котиби Селесте Сауло Тожикистонда бўлиб ўтган музликларни муҳофаза қилиш бўйича халқаро конференцияда.
Тожикистон музликларига таҳдид
Тожикистон Республикаси Миллий фанлар академиясининг Музликлар ва криосферани ўрганиш маркази бўлими мудири Анвар Ҳомидовнинг сўзларига кўра, мамлакат ҳудудининг 93 фоизини тоғли тизмалари эгаллаган. Улар орасида дунёга машҳур Помир тоғ тизими ҳам бор.
– Тожикистондаги музликлар 11 146 квадрат километр майдонни эгаллайди, умумий ҳажми 845 куб километрни ташкил этади. Ғарбнинг баланд тоғли ҳудудларида доимий қор чизиғи 3500-3600 метр баландликда, шарқий қисмида эса 5800 метргача кўтарилади. Бутун Марказий Осиёдаги энг катта музлик 70 километрдан ортиқ узунликдаги Ванчях (Федченко) музлигидир, — деб тушунтирди эксперт.
Географик хусусиятлар Тожикистонни Марказий Осиё сув тизимида муҳим ўйинчига айлантиради. Ахир, мамлакат ҳудудидаги музликлар минтақанинг чучук сув захираларининг 60 фоиздан ортиғини ташкил қилади. Амударё ва Сирдарё каби йирик дарёлар, шунингдек, бошқа сув артериялари асосан ушбу музликларнинг эриши ва қишки қор захиралари ҳисобига тўлдирилади.
Бироқ, табиий салоҳиятга қарамай, иқлим ўзгариши тизимга жиддий босим ўтказмоқда. Жаҳон метеорология ташкилоти маълумотларига кўра, Марказий Осиёда музликларнинг масса йўқолиши даражаси дунё ўртача кўрсаткичидан юқори ва минтақа музликлар массасининг глобал йўқолишининг тахминан 8,5 фоизини ташкил қилади. Бу — дунёдаги энг юқори кўрсаткичлардан бири. Аввалроқ Тожикистон Президенти мамлакатдаги 14 минг музликдан 1,3 мингтаси сўнгги ярим аср ичида бутунлай йўқ бўлиб кетганини таъкидлаган эди.
Бу жараённинг тезлашишига нафақат табиий, балки антропоген омиллар ҳам таъсир кўрсатмоқда. Улар орасида ўрмонларнинг кесилиши, ҳавонинг ифлосланиши, чанг бўронларининг кўпайиши ва ерлардан фойдаланишдаги ўзгаришлар бор.
Илмий маълумотлар шуни кўрсатадики, бу ҳолат узоқ муддатли хусусиятга эга. Сўнгги йигирма йил ичида Тожикистонда ўртача йиллик ҳарорат 1,0-1,3 даражага ошди. Иқлим моделлари бу жараён давом этишини башорат қилмоқда. Агар XXI асрнинг ўрталарига бориб ҳарорат 1,5-2,0 даражагача кўтарилса, аср охирига бориб ноқулай сценарийда у 3-4 даражадан ошиши мумкин.
Агар бу тенденциялар давом этса, музликлар қисқаришда давом этади. Прогнозларга кўра, 2050 йилга бориб музликлар яна 20 фоизга камайиши мумкин. 2100 йилга бориб, минтақа 2020 йилги даражага нисбатан музликлар ҳажмининг 85 фоизигача йўқотиши мумкин. Бу, ўз навбатида, табиий офатларнинг частотасига бевосита таъсир қилади.
Оқибатлари аллақачон аниқ кўриниб турибди. Фақат 2020 йилдан 2025 йилгача бўлган даврда Тожикистонда 2 мингдан ортиқ экстремал табиий ҳодисалар қайд этилган, сўнгги ўн йил ичида уларнинг умумий сони 4 мингдан ошди. Натижада иқтисодий йўқотишлар 500 миллион долларга етди.
Янги мониторинг тизими
2018 йилда Тожикистонда глациологик тадқиқотларни тизимли равишда қайта тиклаш мақсадида Тожикистон Республикаси Фанлар академиясининг Музликларни тадқиқ қилиш маркази ташкил этилди. Бу қадам музликларни нафақат мониторингга, балки кенг қамровли илмий таҳлилга ҳам ўтказиш учун йўл очди. Асосий вазифалар масофавий зондлаш ва ГИС технологияларидан фойдаланган ҳолда музликлар атласи-каталогини яратиш, шунингдек, музликлар ва сел жараёнларини моделлаштиришни ўз ичига олади. Ҳозирда марказда 50 дан ортиқ мутахассис ишлайди ва музликлар мониторинги, гидрометеорология, иқлим ўзгариши ва сув сифати соҳаларида лабораториялар фаолият юритади.
Илмий асосга таяниб, мониторинг инфратузилмаси ҳам бутун мамлакат бўйлаб кенгайтирилди. Мамлакатда яна бешта музлик мониторинги станциялари фаолият юритади. Улар Шарқий Помир, Зарафшон минтақаси ва Сурхоб дарёси ҳавзасида жойлашган. Йиллик экспедициялар давомида музликларнинг масса баланси масофавий зондлаш усуллари ёрдамида ўрганилади ва қор тўпланиш жойлари ва эриш миқдори хандақлар қазиш орқали аниқ қайд этилади.
Тўпланган маълумотлар узоқ муддатли ўзгаришларнинг кўламини аниқ кўрсатади.
– Энг катта музлик Ванчях (Федченко) 100 йил ичида 1 км га чекинди. Музнинг умумий майдони 45 квадрат километрга, ҳажми эса 16 куб километрга камайди. Сўнгги йилларда унинг чекиниш даражаси йилига 16-18 метрни ташкил этди, — деди Анвар Ҳомидов.
Ушбу тадқиқотлар нафақат миллий миқёсда, балки халқаро илмий ҳамкорлик билан ҳам бирга олиб борилади. Марказ музликларни ўрганишда Швейцария, Германия, Франция, Хитой ва Япония каби 10 дан ортиқ мамлакатлар олимлари томонидан қўллаб-қувватланади. Ўтган кузда якунланган энг йирик халқаро экспедициялардан бири Қалъайи Кабуд ("Мовий тоғ") музлигини ўрганишга қаратилган эди. 5811 метрлик Кон-Чуқурбоши чўққисидаги муз қатлами тадқиқот объекти сифатида танланди.
Бу танлов ҳам илмий жиҳатдан асосли эди. Кўпгина музликлар чекинаётган бир пайтда, бу массив узоқ вақт давомида ўсиш тенденциясини кўрсатди. Бу ҳодиса атмосфера айланишининг ўзига хос хусусиятлари ва ёғингарчилик тўпланиши билан боғлиқ бўлса-да, аниқ механизм тўлиқ аниқланмаган. Шунинг учун олимлар чўққига чиқишди ва узунлиги 100 метрдан ортиқ бўлган иккита муз ядросини олишди. Бу намуналар Ернинг сўнгги 30 000 йил ичидаги иқлим тарихини — атмосфера таркибидан тортиб чанг бўронларининг интенсивлигигача — сақлайдиган қимматли манба.
– Намуналардан бири Япониянинг Хоккайдо университетининг Паст ҳарорат тадқиқотлари институтига юборилди. У ерда мутахассислар музликнинг барқарорлигини тушунишга ҳаракат қилмоқдалар. Лаборатория тадқиқотлари музликларнинг келажагини башорат қилиш, иқлим ўзгаришига мослашиш чораларини ишлаб чиқиш ва сув хавфсизлигини таъминлаш учун асос бўлиб хизмат қилади. Иккинчи ядро халқаро муз хотираси жамғармасига ўтказилди ва узоқ муддатли сақлаш учун Антарктидага юборилди. Бу Тожикистоннинг Ернинг "иқлим хотираси"ни сақлашга қўшган ҳиссаси, — деб тушунтирди Анвар Ҳомидов.
Музликларни қандай ҳимоя қилиш керак?
Музликларнинг эриш жараёнини секинлаштиришга қаратилган турли усуллар илмий ҳамжамиятнинг диққат марказида. Бу йўналишда физик, биологик ва кимёвий усуллар бир-бирини тўлдирадиган комплекс ечим сифатида қаралади.
Физик усуллардан бири музликлар яқинида сунъий кўлларни яратишдир.
– Музликлар бўшаган жойларда кичик кўллар пайдо бўлиши мумкин. У ерда тўпланган сув қишда музлайди ва баҳорда 15-30 кундан кейин эрийди, бу эса сув оқимининг тартибга солинишини таъминлайди. Ёзда кўллардан буғланган намлик қўшимча сув манбаига айланади ва музликларнинг озиқланишига ҳисса қўшади. Баланд тоғли ҳудудлардаги ўрмонлар эса ҳароратнинг кўтарилишини секинлаштиради ва чанг бўронларининг таъсирини камайтиради, — деб таъкидлади эксперт.
Ушбу тажрибалар билан бир қаторда халқаро моделлар ҳам ўрганилмоқда. Бу борада Швейцария тажрибаси алоҳида қизиқиш уйғотади. Мамлакатда кичик музликлар қуёш нурланишининг таъсирини минималлаштирадиган махсус қоплама материаллари билан қопланган.
Шу билан бирга, Тожикистонда янги технологик ёндашувлар кўриб чиқилмоқда. Гляциологлар музликлар юзасида ҳимоя қатламини ҳосил қилиш учун кимёвий аэрозоллардан фойдаланиш имкониятларини ўрганмоқдалар.
Иқлим дипломатияси
Глобал иқлим ўзгариши шароитида музликларни муҳофаза қилиш масаласи халқаро кун тартибидаги энг долзарб масалалардан бирига айланиб бормоқда. Муаммонинг кўлами кенгайиб бориши билан уни алоҳида давлатлар даражасида эмас, балки минтақавий ва глобал миқёсда мувофиқлаштириш зарурати тобора аниқлашиб бормоқда. Натижада, Марказий Осиё мамлакатлари ўртасидаги дипломатик ҳамкорлик ҳам янги босқичга кўтарилди ва қўшма ташаббуслар кучая бошлади.
Ушбу тенденциянинг давоми сифатида БМТ Бош Ассамблеяси 2025 йилни Халқаро музликларни муҳофаза қилиш йили деб эълон қилди ва 2025-2034 йилларга мўлжалланган "Криосфера фанлари учун ўн йиллик ҳаракатлар"ни бошлади. Ушбу ташаббус музликларни муҳофаза қилишни нафақат илмий масала, балки глобал сиёсатнинг ажралмас қисми сифатида белгилаб берди. Бундан ташқари, май ойида 2028 йилги БМТ сув конференциясига тайёргарлик кўриш мақсадида юқори даражадаги халқаро учрашув ўтказиш режалаштирилган.
Шундай қилиб, ушбу ташаббуслар иқлим ўзгариши Марказий Осиёнинг барқарор ривожланишига бевосита таъсир кўрсатаётганини кўрсатади. Минтақа сув ресурсларининг катта қисми Тожикистон музликларига боғлиқ бўлганлиги сабабли, уларнинг тез эриши, ҳароратнинг кўтарилиши ва табиий офатлар частотасининг ошиши аниқ таҳдид туғдиради.
Шу нуқтаи назардан, асосий устувор вазифа илмий тадқиқотларни кучайтириш, мунтазам мониторинг ўтказиш ва минтақавий ҳамкорликни чуқурлаштиришдир. Бироқ, ҳозирги қийинчиликлар суръати бу чоралар етарли бўлмаслиги мумкинлигини кўрсатади. Шунинг учун музликларни муҳофаза қилиш масаласи Марказий Осиёнинг узоқ муддатли экологик ва стратегик хавфсизлигининг асосий омили сифатида кун тартибида қолади.