2015 йилда Кенгайтирилган шериклик ва ҳамкорлик тўғрисидаги битим имзоланганидан буён ўтган ўн йил ичида Европа Иттифоқи Қозоғистоннинг энг йирик савдо ва инвестициявий ҳамкорига айланди.
Минглаб Европа компаниялари мамлакатимизда муваффақиятли фаолият юритмоқда ва фойда кўрмоқда, бу Европа учун фойдали ва иқтисодиётимизни янгиланиш ва диверсификация қилишга ҳисса қўшади.
Бу катта ютуқ ва бундан кейин ҳам шундай бўлиб қолади. Лекин тез ўзгариб бораётган дунёда бу етарлими? Менимча, йўқ.
Мен Брюсселга аниқ интилиш ва қатъий ишонч билан қайтмоқдаман: Қозоғистон ва Европа Иттифоқи ўртасидаги шериклик бугунги кунда ҳар қачонгидан ҳам муҳимроқ. Шунинг учун уни мустаҳкамлаш керак.
Қозоғистон-Европа Иттифоқи ҳамкорлиги: иккала томон учун учта асосий стратегик мақсад
Хусусан, Қозоғистон-Европа Иттифоқи ҳамкорлигининг кейинги босқичи иккала томон учун учта асосий стратегик мақсадга эришишга қаратилган бўлиши керак: 1) барқарорликни мустаҳкамлаш, 2) барча соҳаларда ўзаро боғлиқликни кенгайтириш ва 3) фуқаролар учун янги имкониятлар яратиш.
Бу зарур, чунки аввалги геосиёсий шартлар энди ишламаяпти. География ва куч яна олдинга чиқмоқда.
Янгиланган рақобат савдо, технология ва инвестиция оқимларининг йўналишларини тез ўзгартирмоқда. Жаҳон таъминот занжирлари тобора заифлашиб бормоқда. Савдо ва иқтисодий ўзаро боғлиқлик тобора миллий хавфсизлик масалаларининг кафолатига айланиб бормоқда.
Европа яхши билганидек, бундай вазиятларда мамлакатлар ўзларини рақобатдош блокларга боғлашлари ёки ўзаро ҳурмат ва умумий манфаатларга асосланган янги шерикликларни яратадилар.
Қозоғистон ҳам буни яхши тушунади: биз географик жиҳатдан қитъалар чорраҳасида жойлашганмиз ва ташқи сиёсатимиз уларни боғлашга интилади.
Иқтисодий қудрат: Қозоғистоннинг боғловчи кўприк сифатидаги роли тобора ортиб бормоқда
Бу боғловчи роль иқтисодий жиҳатдан тобора кучайиб бормоқда. 2025 йилда Қозоғистон иқтисодиёти 6,5 фоизга ўсиб, ялпи ички маҳсулот 306 миллиард долларга етди.
Халқаро валюта жамғармасининг World Economic Outlook маълумотларига кўра, ялпи ички маҳсулот 2026 йилда 360 миллиард доллардан ошиши кутилмоқда. Йирик ва жадал ривожланаётган Қозоғистон Европа учун Евроосиёнинг марказида янада кучли ва ишончли шерик демакдир.
Ҳар бир саёҳатчи учун йўл қанчалик ноаниқ бўлса, шерикнинг ишончи шунчалик муҳим бўлади.
Қозоғистон ва Европа ҳозирнинг ўзида шундай - шериклар. Халқаро ҳамкорликка бўлган мувозанатли, прагматик ва конструктив ёндашувимиз ўзгаришсиз қолмоқда.
Биз Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Низомига қатъий содиқ қоламиз. Биз мулоқот ва низоларни тинч йўл билан ҳал қилишга устувор аҳамият беришда давом этамиз.
"Энергия хавфсизлиги - ўзаро ишончимизнинг яққол намунасидир"
Ўзаро боғлиқлик барқарорликни мустаҳкамлайди. Келинг, энергетика соҳасини олайлик, бу ерда ишончлилик қисқа вақт ичида стратегик аҳамиятга эга бўлди. Бугунги кунда Қозоғистон Европа Иттифоқининг нефть ва нефть маҳсулотлари импортининг тахминан 13 фоизини ва табиий уран таъминотининг 16 фоизини таъминлайди.
Энергия хавфсизлиги - ўзаро ишончимиз, барқарорликни мустаҳкамлашимиз ва ҳатто беқарор дунёда ҳам мажбуриятларни бажариш қобилиятимизнинг яққол намунасидир.
Нима учун қишлоқ хўжалигига ҳам худди шундай ёндашувни қўлламаслик керак? Озиқ-овқат хавфсизлиги бутун дунё бўйлаб тобора муҳим стратегик масалага айланиб бормоқда. Қозоғистон дунёдаги энг йирик дон ишлаб чиқарувчилари ва экспортчиларидан бири бўлиб, диверсификацияга муҳтож бўлган Европа бозори учун катта салоҳиятга эга.
Бундан ташқари, Европа билимлари, технологиялари ва инвестициялари мамлакатимизда чуқур қайта ишлаш ва юқори қўшимча қийматга эга қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришини ривожлантиришга ҳисса қўшиши мумкин.
Худди шундай, глобал иқтисодиётнинг барқарор ўсишга ўтиши мисли кўрилмаган даражада ўзаро таъсирни талаб қилади. Муҳим хом ашё, қайта тикланадиган технологиялар, энергия самарадорлиги ва янги саноат экотизимлари келажакдаги рақобатбардошликни тез шакллантирмоқда.
Агар Европа тажриба, технология ва инвестициялар билан жавоб берса, Қозоғистон бу ерда ҳам катта ресурслар ва саноат салоҳиятини таклиф қилиши мумкин. Иккала иқтисодиёт ҳам ўсади ва иккаласи ҳам барқарорроқ бўлади.
Хавфсиз ва самарали транспорт йўллари - стратегик артериялар
Ҳамкорлигимизнинг дастлабки ўн йиллигига асосланиб, иқтисодий муносабатларимизни анъанавий "хом ашё ўрнига инвестициялар" моделидан ҳар бир босқичда - қиймат яратувчи шерикликка — чуқур қайта ишлаш, технологиялар трансфери, илмий-тадқиқот ҳамкорлиги ва қўшма корхоналар орқали янги босқичга кўтариш вақти келмадими?
Келинг, уланиш масаласига қарайлик. Қозоғистонда биз Ипак йўли каби хавфсиз ва самарали транспорт йўллари ҳар доим стратегик артериялар бўлганини тушунамиз.
Шунинг учун биз Европа ва Осиё ўртасидаги Ўрта йўлакни ривожлантирмоқдамиз ва бу табиий равишда Европа Иттифоқининг Global Gateway стратегиясига мос келади.
Бироқ, уланиш шунчаки товарларни чегаралар орқали тезроқ ташишдан анча кенгроқдир. Ўрта йўлак Европа бозорлари ва иқтисодий марказларини Марказий Осиё ресурслари, унинг ривожланаётган саноат базаси ва логистика салоҳияти билан боғлайдиган ривожланаётган тизимнинг пойдевори сифатида қаралиши керак.
Ҳақиқий уланиш - қадимги даврлардаги каналлар, денгиз йўллари ва йўлларини эслатувчи - ҳар доим янги имкониятлар орқали қиймат яратган. У бозорларни бирлаштиради, инвестицияларни рағбатлантиради, тадбиркорликни қўллаб-қувватлайди ва жамиятларни бир-бирига яқинлаштиради. Бу географик афзалликларни иқтисодий имкониятларга айлантиради.
Сунъий интеллект, рақамли бошқарув, инновацион экотизимлар ва ишончли технологиялар
Бизнинг ҳамкорлигимиз энди келажак технологияларини ҳам қамраб олиши керак. Сунъий интеллект, рақамли бошқарув, инновацион экотизимлар ва ишончли технологиялар иқтисодий рақобатбардошлик ва миллий барқарорликнинг асосий омилларидир.
Қозоғистон давлат хизматларини рақамлаштириш, маълумотларга асосланган бошқарувни ривожлантириш ва сунъий интеллектга инвестиция киритиш орқали улкан мақсадлар қўймоқда ва рақамли давлатга айланмоқда.
Биз технологик тараққиёт инклюзив, хавфсиз ва одамларга йўналтирилган бўлиб қолишини таъминлаш учун Европа технология компаниялари билан ҳамкорликни давом эттириш ниятидамиз.
Аввало, ҳақиқий стратегик шериклик фуқароларга сезиларли фойда келтириши керак. Виза режимида сезиларли ютуқларга эришдик. Бу келишувни барча томонлардан талабалар, тадқиқотчилар, тадбиркорлар ва оилаларга фойда келтирадиган қулай ва тушунарли қилади.
Таълим, фан ва инновация соҳасидаги талабларни ошириш зарур
Шунингдек, биз таълим, фан ва инновация соҳасидаги амбицияларимизни қайта баҳолашимиз керак. Қозоғистоннинг Erasmus ва Horizon Europe дастурларида иштирок этиши унинг салоҳиятининг кўламини намойиш этмоқда. Бизга академик мобиллик ва ҳамкорлик, қўшма инновациялар ва ёшлар учун кўпроқ имкониятлар керак.
Вақт кутмайди. Қозоғистон Европа Иттифоқи билан шериклигининг келгуси ўн йиллигини тубдан янгиламоқда ва бу босқичга барқарорлик мамлакат ичида бошланишига ишонадиган давлат сифатида қадам қўймоқда.
Бизнинг янги Конституциямиз мустақилликдан кейинги биринчи йирик янгиланишдир. У янги авлоднинг қонун ва тартиботга асосланган адолатли мамлакатда яшашга интилишини, шунингдек, асосий инсон ҳуқуқлари ва эркинликларига сўзсиз ҳурмат ва ҳимояни акс эттиради.
У шунингдек, "Кучли Президент - Самарали Парламент - Ҳисобдор Ҳукумат" формуласига мувофиқ, жамоатчилик олдида жавобгарликни кучайтириш ва институтлар самарадорлигини оширишга қаратилган кенг қамровли сиёсий ва иқтисодий ислоҳотларни ўз ичига олади.
Биз ҳамкорларимиз ва инвесторларимиз Қозоғистонда нафақат янги бозорларни, балки барқарор қоидалар ва олдиндан айтиб бўладиган, адолатли ва шаффоф иқтисодий бошқарувни ҳам топишларини истаймиз.
Ўтган ўн йиллик бизга шериклигимизни янада муваффақиятли ривожлантиришга қодир эканлигимизга ишонч бағишлади. Кейинги ўн йилликка назар ташласак, ҳамкорлигимиз сезиларли натижаларга олиб келишига аминман.
Яхши хабар шундаки, Европа ва Қозоғистон ушбу шерикликни мустаҳкамлаш учун зарур бўлган воситалар ва ресурсларнинг аксариятига эга. Қолганини биргаликда қиламиз.
Эслатиб ўтамиз, Қозоғистон Президенти Қасим-Жомарт Токаев 22-23 июнь кунлари Европа Иттифоқи раҳбарияти билан музокаралар олиб бориш учун Брюсселга ташриф буюради.