Археологик қазишмалар Ўзбекали Жанибеков номидаги Жанубий Қозоғистон педагогика университети қошидаги Н. П. Подушкин номлидагиархеология маркази раҳбари, тарих фанлари доктори, профессор А. Н. Подушкин раҳбарлигида олиб борилди.
Бу йилги археологик тадқиқотлар “Ордабаси” миллий тарихий-маданий қўриқхонаси мутахассислари томонидан университетнинг Археология маркази ходимлари билан биргаликда олиб борилди.
Археологлар томонидан ўрганилган биринчи объект сўнгги бронза даврига тўғри келади. Ўрганилган асосий объектлардан бири Тасбастау қабристонидир.
Даҳманинг диаметри тахминан 10 метрни ташкил қилади. Тузилма ҳам ноёбдир. У вертикал равишда жойлаштирилган тош плиталар билан ўралган ва думалоқ шаклда ясалган. Ўртада иккита алоҳида иншоот жойлашган. Улардан бири катта, ясси тош ички қисмига эга тош қабр, иккинчиси эса тош деворли дафн иншоотидир.
Даҳма дастлабки даврда талон-тарож қилинган бўлса-да, қазишмалар пайтида кулолчилик буюмлари ва тумор парчалари топилган. Тадқиқотчиларнинг фикрига кўра, артефактлар бу буюм милоддан аввалги ХIV-ХII асрларга, яъни кеч бронза даврига тегишли эканлигини кўрсатади.
— Жанубдаги Таутари ва Бағанали каби бошқа бронза даври даҳмаларида ясси тошлардан ясалган панжаралар ва тош қутилар мавжуд. Қизилкўлдаги буюмнинг ўзига хос хусусияти унинг лойиҳаси думалоқ бўлишидадир. Бу уни ҳудуддаги кам ўрганилган бронза даври ёдгорликларидан ажратиб туради, — деди А. Н. Подушкин.
Ўрганилган кейинги буюм Қизилкўл-1 даҳмасининг учинчи камерасидир. Оилавий даҳмада эркак, аёл ва икки боланинг суяклари топилган. Шунингдек, сувсар ёки тулки суягидан ясалган ноёб тумор ҳам топилган.
Бироқ, аёлнинг бош суягида ўзига хос хусусият сезилди. Қадимги қурол - уруш болғаси билан урилган жароҳат излари чакка қисмида сақланиб қолган. Олимларнинг фикрича, жароҳат унинг ҳаёти давомида етказилган ва ўлимга сабаб бўлган бўлиши мумкин.
— Ҳозирда иккита вариант кўриб чиқилмоқда. Бир гипотезага кўра, аёл дафн маросимида ўлдирилган ва эркак билан бирга дафн этилган бўлиши мумкин. Бироқ, у жанг пайтида яраланган ва жароҳатларидан вафот этган бўлиши ҳам мумкин, — деди А. Н. Подушкин.
Олимнинг сўзларига кўра, Қанғли давлатида аёлни эркак билан бирга дафн қилиш учун ўлдириш анъанаси мавжудлигини исботловчи ҳеч қандай далил йўқ. Аксинча, ўша пайтда аёллар жамиятда юқори ижтимоий мавқега эга бўлганлигига оид далиллар мавжуд.
— Аёллар юқори ижтимоий мавқега эга эдилар. Уруш пайтида улар кўпинча эркаклар каби ўлдирилмасдан, асирга олинган. Бироқ, Қанғлилар таркибида сармат қабилалари ҳам борлигини ҳисобга олсак, аёллар ҳам ҳарбий можароларда иштирок этган бўлиши мумкин. Сармат жамиятида аёллар жангчилар сифатида урушларда қатнашгани маълум, — деди профессор.
Археологларнинг фикрига кўра, Қизилкўл тарихий-маданий ҳудудида олиб борилган стационар қазишмалар самарали бўлди. Тадқиқот ишлари келажакда режага мувофиқ давом эттирилади.