Ушбу келишув 2025 йил 15 ноябрда Давлат раҳбари Қасим-Жомарт Тоқаевнинг Ўзбекистон Республикасига давлат ташрифи доирасида имзоланган.
Келишувнинг мақсади - трансчегаравий сув ҳавзаларини биргаликда бошқариш ва улардан оқилона фойдаланишдир.
“Ушбу сув ҳавзалари Қизилўрда ва Туркистон вилоятлари аҳолисини сув билан таъминлашда, шунингдек, қишлоқ хўжалиги ва энергетика соҳаларини ривожлантиришда муҳим роль ўйнайди. Бир муҳим масалага алоҳида тўхталиб ўтмоқчиман. Келишувнинг учинчи моддасида биринчи марта икки томонлама даражада Сирдарё дарёси ҳавзасининг сув ресурсларидан комплекс фойдаланиш ва уларни ҳимоя қилиш схемалари расман жорий этилди ва иккала томон учун ҳам мажбурий асос сифатида тасдиқланди. Ушбу схемалар Совет даврида ишлаб чиқилган ва 1992 йилдан бери барча Марказий Осиё давлатлари уларни сув тақсимоти бўйича асосий ҳужжат сифатида тан олинган. Илгари томонлар ушбу тамойилларни фақат умумий қўллаб-қувватлашларини тасдиқлаган бўлсалар, энди улар шартнома билан алоҳида мустаҳкамланган. Бу жуда муҳим қадам, чунки сув тақсимоти тизими қўшимча ҳуқуқий ҳимояга эга бўлади ва уни бир томонлама қайта кўриб чиқиш имконияти чекланади”, - деди Сув ресурслари ва ирригация вазирининг биринчи ўринбосари Нурлан Алдамжаров.
Бундан ташқари, Келишувнинг кириш қисмида томонлар иккита асосий халқаро конвенция: 1992 йилги Трансчегаравий сув оқимлари ва халқаро кўлларни ҳимоя қилиш ва улардан фойдаланиш тўғрисидаги конвенция ва 1997 йилги Халқаро сув йўлларидан иқтисодий бўлмаган фойдаланиш ҳуқуқи тўғрисидаги конвенция бўйича ўз мажбуриятларини тасдиқлайдилар. Ушбу конвенциялар трансчегаравий сув ҳамкорлигининг умум эътироф этилган тамойилларини белгилайди. Хусусан, улар трансчегаравий зарарнинг олдини олиш, сув ресурсларидан адолатли ва оқилона фойдаланиш, ахборот алмашиш ва бошқа томонга таъсир қилиши мумкин бўлган ҳар қандай фаолиятни режалаштиришда мажбурий маслаҳатлашувларни назарда тутади.
“Ўзбекистон ушбу конвенцияларга аъзо давлатлар қаторига киради. Келишувнинг 4-моддасига мувофиқ, томонлар реал вақт режимида маълумот алмашиш имконини берадиган ягона автоматлаштирилган сувни ҳисобга олиш тизимини жорий этадилар. Бу сувдан фойдаланиш ҳажми бўйича низоларнинг олдини олади.
Шунингдек, келишувда чегара ҳудудларида инфратузилмани реконструкция қилиш ва модернизация қилиш, коллектор ва дренаж тизимларига техник хизмат кўрсатиш, фавқулодда вазиятларда ҳаракатларни мувофиқлаштириш, шунингдек, давлатлараро иншоотларга хизмат кўрсатувчи ходимлар ва ускуналарнинг чегарадан ўтиш тартибини соддалаштириш ҳам кўзда тутилган. Бундан ташқари, келишувни самарали амалга ошириш мақсадида Қозоғистон-Ўзбекистон ҳукуматлараро комиссияси тузилади. Комиссия йилига икки марта, навбат билан икки мамлакат ҳудудларида йиғилишлар ўтказади. Унинг доирасида вегетация ва вегетациядан ташқари даврлар учун сув ресурсларининг йиллик прогнозлари келишилади, шунингдек сув хўжалиги иншоотларидан фойдаланиш ва уларни таъмирлаш масалалари кўриб чиқилади. Келишув беш йил муддатга тузилади ва кейин автоматик равишда узайтирилади”, - деди Нурлан Алдамжаров.