Ширинликсеварликнинг нархи: қанд билан кураш давлат сиёсати масаласига айланди
Анъанавий озиқ-овқат одатлари замонавий рационнинг ультра ишлов берилган маҳсулотлари билан тобора кўпроқ уйғунлашиб бораётган мамлакатда Қозоғистон ортиқча қанд истеъмоли билан боғлиқ жиддий жамоат саломатлиги муаммосига дуч келмоқда, деб хабар беради Kazinform агентлиги мухбири.
Қозоғистонликлар истеъмол меъёрини 2–4 марта оширмоқда
Миллий статистика бюросининг (МСБ) расмий статистикаси хўжаликларнинг тадқиқотлари асосида сўнгги йилларда ҳар бир киши учун қанд ва кондитер маҳсулотларининг юқори истеъмолини кўрсатмоқда.
— 2025 йилда ўтказилган «Аҳолининг асосий озиқ-овқат маҳсулотларини истеъмол қилиш» тадқиқоти натижаларига кўра, қанд ва кондитер маҳсулотларининг ўртача истеъмол даражаси ҳар бир киши учун йилига 43,1 килограммни ташкил этди, — деб таъкидладилар Салидат Қайирбекова номидаги Миллий соғлиқни сақлашни ривожлантириш илмий марказида.
Нутрициолог Алия Данғаринанинг сўзларига кўра, организмга тоза қўшимча қанд умуман керак эмас. У дефицит нутриент эмас. Барча зарур нарсаларни биз мураккаб углеводлардан — бўтқалар, сабзавотлар, мевалар, қаттиқ буғдойдан тайёрланган нондан оламиз. Қўшимча қанд — бу бирорта витамин ва толасиз ортиқча калориялар. Яъни, катта ёшли киши кунига 5–6 қошиқ қанддан (25–30 г) кўп истеъмол қилмаслиги керак, бола эса 2–3 қошиқдан кўп эмас.
— Амалда Қозоғистондаги кўпчилик одамлар бу меъёрни 2–4 марта оширмоқда, ҳатто «конфет емасалар» ҳам, — деб таъкидлади нутрициолог.
Сўнгги беш йилликда кўрсаткич барқарор бўлиб қолмоқда ва қуйидаги чегараларда ўзгариб туради: 43,0; 44,0; 41,1; 42,3 кг ҳар бир киши учун. Муҳим жиҳати шундаки, ҳисоб-китоб қанд ва кондитер маҳсулотлари бўйича умумий қилиб олиб борилади, қандли ичимликлардан қанд алоҳида ажратилмайди — бу эса жиддий калория манбалари бўлган суюқ қанд манбаларининг аниқ ҳиссасини баҳолашни чеклайди.
ЖССТ баҳоларига кўра, Қозоғистонда қанднинг кунлик мавжудлиги ҳар бир киши учун 69,1 граммни ташкил этади — бу жаҳон миқёсида ўртача кўрсаткич, аммо 2000 ккал рационда кунлик 50 граммдан камроқ тавсия этилган чегарадан анча юқори.
Илмий марказда юқори қанд истеъмоли (айниқса, қандли ичимликлардан) ва юқмайдиган касалликлар (ЮК) ўсиши ўртасида аниқ эпидемиологик боғлиқлик борлигини таъкидлашмоқда.
— Ўтказилган тадқиқотлар қанд истеъмоли, жумладан ичимликлар орқали, болалар ва ўсмирлар орасида кенг тарқалганлигини кўрсатмоқда. HBSC (2022) маълумотларига кўра, ўрта ва катта синф ўқувчиларининг тахминан 67 фоизи ҳар ҳафта қандли ичимликлар ичишади, 14 фоизи эса буни ҳар куни қилишади, — деб таъкидлайди марказ.
Нутрициолог таъкидладики, кўпчилик одамларда ортиқча қанднинг 70–80% айнан ичимликлардан келади. Аввал улардан дастлаб — 10–14 кун ичида ширинликка бўлган талаб камаяди, энергия кўпаяди, тери тозаланади, вазн (айниқса, қорин соҳасида) осонроқ кетади.
— Кунлик амалиёт: ўзингиз билан 1,5–2 литр сув олиб юринг ва уни бир меъёрда ичинг. Ҳар сафар қандли ичимликка қўлни чўзганингизда — 3–5 қултум сув ичинг ва 5 дақиқа кутиб туринг. Талаб кўпинча йўқолади, — деб маслаҳат беради мутахассис.
Бу семизлик тенденциялари билан корреляция қилади. Болалар семизлигининг бирламчи касалланиши 2023 йилда 44,2 мингдан 2024 йилда 100 минг аҳолига 48,5 га кўтарилди. Катталар орасида 58,6% ортиқча вазнга эга, шу жумладан 22,4% семизлик билан (STEPS тадқиқоти, 2024).
Қандли диабет бўйича катталар орасида 6% ва 15–17 ёшли ўсмирлар орасида 21% ўсиш қайд этилди, 2024 йилда катталар орасида 100 минг кишига 486 ҳолатда биринчи марта ташхис қўйилди. Юрак-қон томир касалликлари 2024 йилда барча ўлим ҳолатларининг 22,3 фоизини ташкил этадиган етакчи ўлим сабаби бўлиб қолмоқда, ва БСК умумий касалланиши 2023–2024 йиллар давомида 17 866 дан 18 558 га кўтарилди.
— Халқаро эпидемиологик ва клиник маълумотлар йиғиндиси қандли ичимликларни мунтазам истеъмол қилишнинг семизлик, углевод алмашинуви бузилишлари ва юрак-қон томир касалликлари хавфини ошириш билан барқарор боғлиқлигини ишончли намойиш этмоқда, — деб таъкидладилар илмий марказда.
Қўшимча омиллар: ҳаракатсиз турмуш тарзи (11–15 ёшли мактаб ўқувчиларининг 36,9 фоизи ҳар куни экранлар олдида икки соат ва ундан кўпроқ вақт ўтказадилар, HBSC 2022) ва мевалар-сабзавотларни кам истеъмол қилиш (ўсмирлар орасида ҳар куни 27% ва 36%).
Давлат қанд «юкламасини» қандай камайтиради?
Қозоғистон 2026 йилгача соғлиқни сақлашни ривожлантириш концепцияси ва «Аҳоли саломатлиги ва соғлиқни сақлаш тизими тўғрисида»ги кодекс доирасида чоралар мажмуасини амалга оширмоқда.
Таълим муассасаларидаги уюшган гуруҳларда шакар сақловчи ва энергетик ичимликлар сотишга тўлиқ тақиқ, шунингдек, буфет маҳсулотларида шакар миқдори тайёр маҳсулот оғирлигининг 5 фоизидан ошмаслиги кераклиги белгиланди.
— Соғлиқни сақлаш вазирлиги маҳсулотлардаги яширин қанд ва қандли ичимликларни истеъмол қилиш хавфи ҳақида инфографика ва видеоматериалларни ўз ичига олган ахборот ва таълим кампанияларини амалга оширмоқда, — деб хабар берди ҚР ССВ.
2025 йил 1 январдан бошлаб 21 ёшгача бўлган шахсларга энергетик ичимликларни сотиш тақиқланади (2024 йил 8 июлдаги № 116-VIII қонун).
— Қўшимча равишда, маҳсулотларнинг олд юзасида маркировка стандартларини жорий этиш, юқори қанд, ёғ ва туз миқдорига эга маҳсулотларнинг маркетингини чеклаш бўйича ишлар олиб борилмоқда, — деб ишонтирдилар марказда.
Тақиқлар ўрнига солиқ
Асосий восита сифатида қандли ичимликларга (ҚИ) акциз кўриб чиқилмоқда. ЖССТ фискал чораларни аҳоли даражасида қанд истеъмолини камайтиришнинг энг самарали усулларидан бири деб ҳисоблайди.
Жаҳон банки моделлаштириши кўрсатади: чакана нархни 20% га ошириш ҚИ сотувини 16% га камайтиради, бутилкадаги сувга бўлган талабни 41% га оширади, секторга минимал таъсир кўрсатади (газсиз ичимликлар умумий сотувини фақат 3% га камайтиради).
Этапли ставка таклиф этилди: литри учун 100 тенгеден ($0,21) 180 тенгегача ($0,38), бу нархни 22% га оширишга мос келади.
— Асосий мақсад — юқмайдиган касалликлар хавфининг асосий омилларидан бири бўлган эркин қандларни истеъмол қилишни камайтириш, — деб таъкидладилар идорада.
Параллел равишда, миллий озиқ-овқат профили асосида, айниқса болаларга қаратилган маркетингни чеклаш чоралари кўриб чиқилмоқда.
Қозоғистоннинг 2022 йилда дунёда қанд истеъмоли бўйича 9-ўринда эканлиги ҳақидаги даъво ЖССТ, ФАО ёки Global Nutrition Report расмий маълумотлари билан тасдиқланмайди. Мамлакат ўрта гуруҳда, топ-10 га кирмайди.
ССВнинг аҳолига тавсиялари
Соғлиқни сақлаш вазирлиги тавсия қилади:
- кунлик энергиянинг 10% гача эркин қандларни чеклаш (идеал ҳолда — 5% дан камроқ, 25 г/кун ёки 6 қошиқ 2000 ккалда);
- қандли ичимликларни камайтириш;
- сув ва ширин бўлмаган ичимликларни афзал кўриш;
- маҳсулотларнинг таркиби ва озиқ-овқат қийматини ўрганиш;
- рационни сабзавотлар, мевалар, қаттиқ буғдой ва минимал ишлов берилган маҳсулотларга асослаш.
Қозоғистон қандни ортиқча истеъмол қилишга қарши курашда фаол позицияни намойиш этмоқда, аммо маълумотларни (айниқса ичимликлар бўйича) деталлаштириш ва чораларни тўлиқ жорий этишда чақириқлар сақланиб қолмоқда. Глобал ЮК ўсиши, COVID-дан кейинги ўзгаришлар билан кучайган ҳолда, изчил идоралараро ҳаракатлар танқидий аҳамиятга эга бўлиб қолмоқда.