Шарқнинг асали Қозоғистон брендига айланиши мумкинми

Фото: Фото: istockphoto.com

ASTANA. Кazinform – Шарқий Қозоғистон асал етиштириш бўйича мамлакатда биринчи ўринда туради. Ҳудуддаги асал 20 дан ортиқ Европа мамлакатларига экспорт қилинади. Асални ўрганувчилар уни нафақат озиқ-овқат сифатида, балки доривор мақсадларда ҳам ишлатиш кераклигини таъкидлайдилар. Кazinform мухбири ҳудуддаги асал етиштириш ҳолатини батафсил кўриб чиқди.

Неча тонна асал экспорт қилинади?

Вилоят қишлоқ хўжалиги бошқармаси бошлиғи Ажар Қажибекованинг сўзларига кўра, ҳудуд бир қанча соҳаларда мамлакатда етакчи ўринни эгаллайди.

– Биз асал етиштиришда биринчи ўринда, гречка етиштиришда Павлодар вилоятидан кейин, пишлоқ ишлаб чиқаришда Қостанай вилоятидан кейин ва қурт ишлаб чиқаришда Туркистон вилоятидан кейин иккинчи ўриндамиз. Биз парранда гўшти (Ақмола ва Алмати вилоятларидан кейин), колбаса маҳсулотлари (Туркистон вилояти ва Ғарбий Қозоғистон вилоятидан кейин), консерва маҳсулотлари (Ғарбий Қозоғистон ва Қостанай вилоятларидан кейин) ишлаб чиқаришда мамлакатда учинчи ўриндамиз, – дейди у.

Вилоятдаги барча тоифадаги хўжаликларда 101 минг 117 та асалари уяси рўйхатга олинган. 2026 йил 1 январь ҳолатига кўра, Республика асаларичилик палатасида 86 та фермер хўжалиги рўйхатга олинган. Улар орасида 31 минг 420 та тирик наслли асалари уялари бор. Бошқарма раҳбарияти давлат асаларичиликни ривожлантиришга эътибор қаратаётганини, ҳатто махсус буйруқ асосида тасдиқланганини таъкидлади.

— Илгари асалари уялари билан селекция ва наслчилик ишлари учун субсидиялар ажратиларди. Битта асалари уяси учун нарх 5000 тенге етиб белгиланган эди. Энди қоидаларга киритилган ўзгартиришларга мувофиқ, асал етиштириш харажатларини камайтириш учун субсидиялар ажратилмоқда. Яъни, сотилган бир килограмм асал учун - 200 тенге. 2024 йилда 65 та қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқарувчиси селекция ва наслчилик ишлари учун 89 та ариза топширди. Натижада 195 185 000 тенге миқдорида субсидия тўланди, — деди бошқарма бошлиғи.

Хабар қилинганидек, 2024 йилда вилоятдан 19,3 тонна асал экспорт қилинди. Бир йил ўтгач, бу кўрсаткич кескин ошди ва 2025 йилнинг 11 ойида Шарқий Қозоғистондан ушбу маҳсулотнинг 65,5 тоннаси экспорт қилинди. Вилоятда "Қатонқарағай табиий асали" бренди рўйхатдан ўтган. 2025 йил августидан бери Шарқий Қозоғистон асали Европа бозорига кирди.

Шуни ҳам таъкидлаш жоизки, иккита йирик Венгрия компанияси маҳаллий асал ишлаб чиқарувчилар, хусусан, Глубокое туманининг "Пасека Бунькових" фермер хўжалиги билан алоқалар ўрнатишга қизиқиш билдирган. Қишлоқ хўжалиги бошқармаси вакиллари бу Венгрия ишлаб чиқарувчилари билан биринчи алоқа эканлигини ва у орқали Европа Иттифоқига йўл очилганини таъкидладилар. Бундан ташқари, ўтган йилнинг март ойида Глубокое туманидаги «Sun Bee Altai» МЧЖ Европа Комиссияси реестрига киритилди ва Европа Иттифоқи мамлакатларига экспорт қилиш учун рўйхатдан ўтган биринчи Қозоғистон корхонаси бўлди.

– Бу асални Германия, Франция, Италия, Бельгия, Нидерландия, Испания, Польша ва бошқа 27 та Европа Иттифоқи мамлакатларига экспорт қилиш имкониятини очади. Қозоғистонда асал ишлаб чиқаришни кўпайтириш, янги экспорт бозорларини очиш ва асаларичиликда селекция ва наслчилик ишларини бирлаштириш мақсадида Қозоғистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирининг 2024 йил 31 декабрдаги 434-сонли буйруғи билан 2025-2027 йилларда асаларичиликни ривожлантириш бўйича йўл харитаси тасдиқланди, — деб хабар берди бошқарма.

Туманлардаги вазият қандай?

Маълумки, Қатонқарағай туманида асаларичилик ва асал етиштириш билан шуғулланувчи якка тартибдаги тадбиркорлар ва фермер хўжаликлари, хусусий ёрдамчи хўжаликлар сони 103 тани ташкил этади. Улар орасида наслчилик мақомига эга 12 та асаларичилик хўжалиги мавжуд. Бу маълумотни туман қишлоқ хўжалиги бошқармаси бошлиғи Жандос Тўлебаев тақдим этди. Унинг сўзларига кўра, туманда асал етиштиришни ва асаларичилик билан шуғулланишни истаганларга имтиёзли кредитлар берилади. “Қишлоқ депозити” дастури доирасида кредитлар йиллик 2,5 фоиз ставкаси билан берилади.

– Ушбу дастур бўйича жисмоний шахслар учун максимал кредит миқдори 2,5 минг БҲМгача, қишлоқ хўжалиги кооперативлари учун эса 8 БҲМгача молиялаштириш тақдим этилади. Бундан ташқари, кредитлар “Агрокредит” дастурлари (шу жумладан, «Іскер», «Агробизнес») орқали енгиллаштирилган фоиз ставкаси бўйича берилади. Бундан ташқари, асаларичиликни ривожлантириш учун давлат субсидиялари ҳам тақдим этилади, – деди бўлим бошлиғи.

Фақат Қатонқарағайнинг ўзи йилига ўртача бир неча юз тонна асал етиштиради. Етиштириш ҳажми йил вақтига, об-ҳаво шароитларига ва асал йиғиш мавсумининг давомийлигига қараб ўзгаради. Ўтган йили бу кўрсаткич 185 тоннага етди. Расмий маълумотларга кўра, Қатонқарағай ҳудудида етиштирилган асалнинг тахминан 30-40 фоизи ҳудудга ташриф буюрган дам олувчилар ва сайёҳларга сотилади. Маҳсулотларнинг 25-30 фоизи Ўскеменга, 15-20 фоизи эса Астанага етказиб берилади ва сотилади. Қолган қисми Шарқий Қозоғистон вилояти ва республиканинг бошқа аҳоли пунктларида сотилади.

– Асаларичилик билан шуғулланувчи тадбиркорлардан олинадиган солиқ тўловлари туман бюджетига барқарор даромад оқимини таъминлайди. Асал етиштиришдан олинадиган ҳақиқий даромадни алоҳида кўрсатишнинг иложи йўқ, у қишлоқ хўжалиги ва тадбиркорлик субъектларидан олинадиган умумий солиқ тушумларига киритилади, – деди бўлим бошлиғи.

Туркиялик профессор Шарқнинг асалини ўрганмоқда

Асосан, Шарқнинг асали Коробиха ва Ақсу қишлоқ округларида етиштирилади. Қатонқарағай, Аққайнар ва Белқарағай қишлоқ округларида ҳам асаларичилар бор. Ушбу ҳудуддан асал Хитой, Ўзбекистон, Саудия Арабистонидан ташқари, Шимолий Америкага жўнатилади.

Ўтган йил охирида Туркиядаги Мугла Ситки Кочман университети профессори, Шарқий Қозоғистон асалини ўрганувчи Меҳмет Ўзтурк Ўскеменга келди. У Сарсен Аманжолов номидаги Шарқий Қозоғистон давлат университетида бир неча кун давомида маъруза қилди ва турли маълумотлар билан ўртоқлашди. Унинг сўзларига кўра, асал нафақат озиқ-овқат сифатида, балки тиббиётда ҳам ишлатилиши мумкин.

– Менимча, дунё ҳали ҳам Қозоғистон асалини тўлиқ билмайди. Бунинг учун ахборот маконида ушбу маҳсулот ҳақида кўп маълумот бериш керак. Шарқий Қозоғистоннинг ўзи асал экспорти учун юқори салоҳиятга эга. Мен туғилиб ўсган Мугла шаҳри Туркиянинг жануби-ғарбий минтақасида жойлашган. Асаларичилик мамлакатимизда етакчи рол ўйнайди. Мен асални касалликларни даволаш учун ишлатишни мақсадга мувофиқ деб биламан. Чунки табиий маҳсулотнинг таъсири ноёбдир, — деди профессор.

Унинг сўзларига кўра, уни нафақат касалликлар учун, балки спортчилар учун ҳам тикланиш даврида истеъмол қилиш керак. Масалан, Шарқий Қозоғистоннинг тоғли ҳудудларида қандай гиёҳ ўсади ва асалдан фойдаланишда унинг таркибини ҳам ҳисобга олиш керак. Туркия бу борада дунёда етакчи ҳисобланади.

Асали брендга айланган яна бир туман - Курчим. У ерда йилига 50 тоннадан ортиқ асал ишлаб чиқарилади. Унинг 12 фоизи республикада, қолган қисми эса ҳудудда сотилади.

Бироқ, туман ҳокими ўринбосари Алмас Ижимовнинг сўзларига кўра, Курчим асали ҳозирда экспорт қилинмаяпти. Шунга қарамай, одамлар олдиндан буюртма беришмоқда ва савдони кўпайтирмоқдалар.

Эслатиб ўтамиз, аввалроқ Қозоғистон треонин ва глутамат бўйича жаҳон бозорларига чиқиши ҳақида хабар берилган эди.