Қозоғистон-Корея муносабатлари
Қозоғистон Президенти беш йил олдин, 2021 йилда Корея Республикасига биринчи давлат ташрифини амалга оширган эди. Ўша пайтда амалга оширилган лойиҳалар икки мамлакатнинг технология, энергетика ва логистика соҳаларига сезиларли туртки берди. Иқтисодий кўрсаткичлар ошди ва савдо алоқалари мустаҳкамланди.
Масалан, агар 2025 йилда икки мамлакат ўртасидаги савдо айланмаси 4,4 миллиард долларга етган бўлса, бу йил у жорий йилнинг биринчи ярмида 1,3 миллиард долларни ташкил этди. Иқтисодий тадқиқотлар институти маълумотларига кўра, йилнинг биринчи ярмида Қозоғистон Кореяга 479,4 миллион доллар (93,6%) хом нефть, 28,6 миллион доллар (5,6%) ферроқотишмалар ва 3,4 миллион доллар (0,65%) титан ва ундан тайёрланган маҳсулотлар экспорт қилган.
Кореядан импорт қилинган товарлар орасида автомобиллар ва электр жиҳозларининг улуши юқори. Ҳамкор мамлакат Қозоғистонга қуйидагиларни етказиб берди:
· автомобиллар ва тракторлар учун эҳтиёт қисмлар ва ускуналар (19,7%),
· автомобиль кузовлари (12,8%),
· масофадан бошқариш пультлари, панеллар ва бошқа электр жиҳозлари (9%).
Сўнгги йигирма йил ичида Жанубий Кореянинг Қозоғистонга инвестицияларининг умумий ҳажми 10 миллиард доллардан ошди. Бу йил Корея Республикаси бизнинг энг йирик 10 та савдо шерикларимиз қаторига кирди. Бу корейс бизнес вакилларининг юқори қизиқишидан далолат беради.
Narxoz университети Гуманитар фанлар мактаби PhD, ассоциатив профессор Ермек Тоқтаровнинг сўзларига кўра, Корея Қозоғистон учун жуда муҳим аҳамиятга эга. Чунки дўст мамлакат юқори технологиялар ва саноат тажрибасига эга. Энг муҳими, у ўз ҳамкорларини глобал ишлаб чиқариш занжирига қўшиш учун етарли таъсирга эга.
– Шунинг учун ҳамкорликнинг энг истиқболли формуласи Қозоғистон ресурс ва транзит базасини корейс технологиялари, капитали ва саноат компетенцияси билан бирлаштиришга асосланган, — деб ҳисоблайди Ермек Тоқтаров.
Ҳозирда мамлакатда Жанубий Корея капитали иштирокидаги 700 дан ортиқ компания фаолият юритмоқда ва томонлар умумий қиймати қарийб 4 миллиард долларга тенг 46 та лойиҳани биргаликда ишлаб чиқмоқдалар. Устувор соҳалар қаторига машинасозлик, кимё саноати, қурилиш материаллари ишлаб чиқариш, инфратузилма ва технологик ҳамкорлик киради.
Қозоғистон Республикаси Президенти ҳузуридаги ҚСТИ Осиё тадқиқотлари кафедраси мудири Айдар Қурмашевнинг сўзларига кўра, Корея учун Қозоғистон билан ҳамкорликнинг оқилона томони бор. Агар Корея ишлаб чиқариши Қозоғистонда тўпланган бўлса, Марказий Осиёнинг кенг бозорига кириш осон.
Сиёсатшунос Ермек Токтаровнинг сўзларига кўра, Қозоғистоннинг саммитдан нимани кутиш кераклиги ҳақидаги позицияси аниқ бўлиши керак.
– Қозоғистон Кореяга хомашё базаси, энергия ресурслари, транзит инфратузилмаси ва Марказий Осиё бозорига чиқиш имкониятини таклиф қилиши мумкин. Корея эса ўз навбатида технологиялар, саноат тажрибаси ва ускуналарини тақдим эта олади. Энг самарали модел мавжуд: Корея компаниялари Қозоғистонда ишлаб чиқариш ва қайта ишлаш заводларини жойлаштириши ва кейин Марказий Осиёнинг барча бозорларида ишлаши керак, – деди Айдар Қурмашев.
Кореялик тадбиркорлар қайси соҳаларга келиши мумкин?
Корея томони Қозоғистоннинг турли соҳаларида ишлашга тайёр. У хомашё, энергетика инфратузилмаси, рақамли трансформация, таълим ва кенг кўламли шаҳар лойиҳаларига эътибор қаратади. Улар орасида Alatau Smart City лойиҳаси катта аҳамиятга эга.
Корея Республикасининг Қозоғистондаги Фавқулодда ва Мухтор элчиси Чжон Кихоннинг сўзларига кўра, Корея томони ҳозирда лойиҳанинг келажаги бўйича техник-иқтисодий асослашни амалга оширмоқда. Шунинг учун, Сеулда бўлиб ўтадиган Қасим-Жомарт Тоқаев ва Ли Чжэ Мён учрашувида Алатау шаҳри билан боғлиқ лойиҳалар муҳокама қилинади деб тахмин қилинмоқда.
Нима учун, чунки июль ойида Алатауда Корея илғор фан ва технология институти (KAIST) филиалини ташкил этиш лойиҳаси тақдим этилди. Бундан ташқари, Qazaqstan Advanced Institute of Science and Technology (QAIST) лойиҳаси Жанубий Кореядаги етакчи тадқиқот университети моделида университетни ривожлантиришга қаратилган.
Иккинчи устувор йўналиш — автомобилсозлик саноати. Ўтган йили Саран шаҳридаги Silk Road Electronics заводи Samsung телевизорлари ва кир ювиш машиналарини ишлаб чиқаришни бошлади. Маҳсулотлар асосан Қозоғистон истеъмолчиларига қаратилган эди. Автомобилсозлик саноатида иштирок этувчи бошқа корейс компаниялари ҳам Қозоғистон бозорига киришга қизиқиш билдирмоқда. Экспертларнинг прогноз қилишича, Президентнинг ташрифи давомида биз машинасозлик соҳасида кенг кўламли келишувларга гувоҳ бўламиз.
Кейинги қадам энергетика соҳасида. Ҳозирда Туркистон вилоятида 1000 МВт қувватга эга кучли буғ-газ электр станцияси қурилмоқда. Уни амалга ошириш учун бош пудратчи сифатида Жанубий Кореянинг Doosan Enterbility компанияси жалб қилинади. Завод тўлиқ ишга туширилгач, 926,5 МВт қувват ишлаб чиқариши ва жанубий ҳудудларни энергия билан таъминлаши керак. Сўнгги йилларда энергетика соҳасига хорижий инвестицияларнинг кўпайишини ҳисобга олган ҳолда, корейс бизнеси ҳам ушбу соҳага фаол кириши мумкин.
– Президент Тоқаевнинг ташрифи муҳим минераллар, энергетика, сунъий интеллект, рақамли трансформация, таълим ва инфратузилма каби соҳаларда аниқ ташаббусларни илгари суриш учун қўшимча имкониятлар очади, – деди Корея Республикасининг Қозоғистондаги Фавқулодда ва Мухтор элчиси Чжон Кихон.
Томонлар инсон ресурсларига ҳам алоҳида эътибор қаратадилар. Хусусан, қозоғистонликлар учун Кореяда расман ишлаш осонлашадиган кун яқинлашмоқда. Эслатиб ўтамиз, Қозоғистон яқинда Жанубий Кореянинг Employment Permit System (EPS) расман қўшилди. Бироқ, 2028 йилда Қозоғистон фуқароларини ишга қабул қилишни бошлаш режалаштирилган. Ундан олдин ҳукуматлараро меморандум имзоланади ва Қозоғистонда корейс тили тестларини ўтказиш учун EPS-TOPIK маркази очилади. Президентнинг ташрифи бундай процедураларни тезда якунлаш учун туртки бўлиши ажабланарли эмас.
Шуни таъкидлаш керакки, ўтган йили Жанубий Кореяда тахминан 15 минг қозоғистонлик ишлаган, улардан тахминан 11 минг нафари қонуний мақомга эга эмас эди. Агар EPS дастури расман ишга туширилса, ватандошларимиз қайта ишлаш саноати, қурилиш, қишлоқ хўжалиги ва балиқчилик соҳаларида ишлаш учун рухсат оладилар. Бунинг учун Е-9 визаси берилади.
Номзодлар корейс тили тестини топширишади, касбий кўникмаларини баҳолашади ва тиббий кўрикдан ўтишади. Ишчилар фақат расмий тизим орқали танланади, воситачилар орқали эмас. Одатда, Е-9 визаси мамлакатга уч йил муддатга киришга рухсат беради ва визани узайтириш орқали Жанубий Кореяда бўлиш муддати тўрт йил ва ўн ойгача узайтирилиши мумкин.
C5+1: Марказий Осиё Корея нуқтаи назаридан
Марказий Осиё давлатлари C5+1 форматини дипломатик устун деб билишлари ҳеч кимга сир эмас. Бугунги кунда Марказий Осиёнинг бешта давлати глобал кучлар билан тенг шароитда музокара олиб бориш учун бир столда ўтириши муҳимлиги ҳеч кимга сир эмас. Илгари АҚШ, Россия, Хитой, Япония ва Европа Иттифоқи билан ушбу форматдан фойдаланган ҳолда кенг кўламли келишувлар тузилган эди. Кейинги йўналиш — Жанубий Корея.
Сеулнинг бу тенденцияга муносабати тасодифий эмас. Бунинг сабаби, Жанубий Кореянинг «K-Silk Road» стратегиясига эга эканлигидир. 2024 йилда Кореянинг собиқ президенти Юн Сок Ёль Қозоғистонга давлат ташрифи билан келганида, у Марказий Осиё билан алоқа янги йўналишга ўтишини эълон қилди ва уни K-Silk Road стратегияси деб атади. У буни Марказий Осиё инфратузилмаси, транспорт ва логистика ҳамда иқтисодиётини муҳокама қилиш учун платформа сифатида баҳолади. Энди, икки йилдан сўнг, Марказий Осиё ўз формати билан ташаббусга янги тус бермоқда.
Ҳозирги глобал вазият мураккаб ва унинг салоҳияти қийинчиликлардан холи эмас. АҚШ ва Ғарб мамлакатларининг санкциялар сиёсати, глобал таъминот занжирларининг узилиши ва логистика инқирози Ўрта йўлакнинг аҳамиятини оширди.
Сиёсатшунос Ермек Тоқтаровнинг сўзларига кўра, Қозоғистоннинг саммитдан нималарни кутиш кераклиги борасидаги позицияси аниқ бўлиши керак.
— Қозоғистон учун янги форматнинг қиймати яна бир "C5+1" платформасининг пайдо бўлишида эмас. Саммитнинг мақсади — Кореяни саноатни модернизация қилиш йўналишидаги асосий шериклардан бирига айлантириш. Биз учун хомашё ва тайёр Корея маҳсулотлари билан савдо қилишнинг ўзи етарли эмас. Бизга қўшма ишлаб чиқариш, қайта ишлаш, логистика ва технологиялар трансфери керак. Шундагина амалий йўналиш аниқ бўлади, — деди маърузачи.
Айдар Қурмашев эса икки томонлама сиёсий мулоқот саммит доирасида қабул қилинган қарорларни амалга оширишга ёрдам бериши керак, деб ҳисоблайди. Ахир, якуний натижа амалдаги корхоналарнинг иш сифатига, экспорт-импорт барқарорлигига ва Қозоғистон компанияларининг ҳаракатларига боғлиқ.
Экспертнинг фикрича, саммит давомида кенг қамровли муҳокама ўтказиш муҳимдир. Яъни, ишлаб чиқариш майдончасини, қўшма корхона тузилмасини, капитал миқдорини, ускуналарни етказиб бериш жадвалини, технологияларни узатиш шартларини ва мутахассисларни тайёрлаш бўйича шартномани аниқлаш керак.
– Шунинг учун саммит натижалари бир-икки йил ичида баҳоланиши керак. Агар ҳозиргача молиялаштирилган лойиҳалар натижа берса, унда саммит муваффақиятли ўтган деб айтишга асос бор. Агар компаниялар келишилган ускуналарни олиб келишса, узоқ муддатли шартномалар тузилса ва иш ўринлари яратилса, демак, бизнинг режамиз амалга оширилди, - дейди Қозоғистон Республикаси Президенти ҳузуридаги ҚСТИ Осиё тадқиқотлари бўлими бошлиғи Айдар Қурмашев.
Қозоғистон ва Корея ўртасидаги муносабатлар энди бутун Марказий Осиё минтақасининг келажаги учун тасаввурни шакллантирмоқда, десак муболаға бўлмайди. Қасим-Жомарт Тоқаевнинг Сеулга ташрифи давомида амалга ошириладиган инновацион ва технологик келишувлар минтақанинг тараққиётига йўл очади.
Корея Республикасининг Қозоғистондаги Фавқулодда ва Мухтор Элчиси Чжон Кихоннинг сўзларига кўра, Президентнинг Сеулга ташрифи Корея ва Марказий Осиё минтақаси ўртасидаги ҳамкорликни мустаҳкамлаш учун муҳим аҳамиятга эга.
– Қозоғистон катта табиий ресурсларга ва ресурс базасига эга. Корея Республикаси эса илғор қайта ишлаш технологиялари, ишлаб чиқариш қуввати ва юқори ички талабга эга. Айнан шу ўзаро фойдали жиҳат икки мамлакат учун ҳам катта имкониятлар яратади. Биз илмий тадқиқотлар соҳасидаги ҳамкорликдан ҳақиқий бизнес шерикликлари ва тижорат лойиҳаларига ўтишни истаймиз, — дея қўшимча қилди Элчи.
Шунинг учун Сеул учун "Корея Республикаси — Марказий Осиё" биринчи саммити нафақат давлат раҳбарлари даражасидаги доимий алоқа, балки Қозоғистон билан шерикликнинг янги босқичига айланади. Агар ташриф муваффақиятли бўлса, бир неча йил ичида қўшма ишлаб чиқаришлар сони кўпаяди ва биз технологик ҳамкорликнинг кейинги босқичига ўтишимиз мумкин.