Савдогарнинг уйи қандай қилиб тарихий объектга айланди
АSTANА. Kazinform – «Тарихий-маданий меросни муҳофаза қилиш ва фойдаланиш маркази» ДКК бош инспектори Гулим Рахимжанова Kazinform агентлиги мухбирига Атбасар шаҳридаги икки ноёб бино ҳақида маълумот берди.
Маълумотларга кўра, XIX аср охири ва XX аср бошида Атбасар ҳудуддаги муҳим савдо марказларидан бири сифатида ривожланди. Ўша пайтларда ярмаркалар тез-тез ташкил этиларди. У ерга рус ва Марказий Осиё савдогарлари келарди. Қорамол, ғалла ва ҳунармандчилик маҳсулотлари савдога чиқариларди, маҳаллий аҳолининг фаровонлиги ошарди ва иқтисодиёт ривожланиш йўлига кирди.
— Атбасар сўзи «От бозори» иборасидан келиб чиққан бўлиши мумкин. Яъни «от бозори» ёки «от ярмаркаси» маъносини билдиради. Шаҳарда от савдоси муҳим аҳамиятга эга бўлганини кўрсатади. Халқ орасидаги маълумотларга кўра, машҳур палвон, хонанда ва композитор Балуан Шолақ ўзининг оқ отини айнан шу ерда сотиб олган. Бу Атбасарнинг отчилик маркази бўлганини ва қозоқ халқи анъаналаридан сўзлайдиган афсона, - деди Гулим Рахимжанова.
Кейин Совет ҳукумати даврида Атбасар ишлаб чиқариш марказига айланди.
Асрлардан сўзлайдиган уй
Шаҳар меъморчилигида савдогар (купец) Александр Беловнинг 1911 йилда қурилган уйи алоҳида ўрин тутади. Бу уй XX аср бошига тегишли жой ва Атбасар тарихий-ўлкашунослик музейи жойлашган бино.
— Икки қаватли баланд бинонинг қурилиши ўзига хос. Биринчи қавати катта ва мустаҳкам ғиштдан қурилган. Иккинчи қаватига эса ёғочдан фойдаланилган. Бу ерда ёғочларни кесиб, тахлашган. Бу ўша даврдаги усталарнинг маҳоратини кўрсатади. Бино XIX–XX асрлар меъморчилигини намоён этмоқда. Фасадидан, мураккаб шакли ва безакларидан буни кўриш мумкин, — деди Гулим Рахимжанова.
Уй тўғри тўртбурчак шаклда бўлиб, асосий фасаддаги чўчиқ қисмида симметрик уйғунлик мавжуд. Бу бинога безак бериб турибди. Кўпинча бой савдогарлар фойдаланган ва уларни ажратиб турган.
— Александр Белов шаҳарда ўз ўрнига эга бўлган муҳандис-геолог бўлган. У Атбасар уездидаги минерал ресурсларни тадқиқ қилувчилардан бири. Савдогарнинг манзили оддий уй эмас, балки жамоат аҳамиятига эга жойга ҳам айланди. У ерда турли йилларда уезднинг ревкоми, ижроия қўмитаси, милиция ва шаҳар кутубхонаси жойлашган. 1978 йил 5 ноябрда бино Атбасар тарихий-ўлкашунослик музейига берилди. Уни ташкил этишга кутубхона ходими Клара Амирова кўп меҳнат сарфлади. Илк экспонатларни тўплаган ҳам ўша. Кейин музейга Клара Амированинг номи берилди. 1988 йилда Беловнинг уйи тўлиқ музейга айланди. Ҳозир Атбасарнинг тарихини ўрганиш, тарғиб қилиш жойи шу, — деди у.
Мактаб госпиталга айланди
Савдогар Белов 1909 йилда олий бошланғич билим юртини қурдирди. Бу Атбасарда таълим соҳасини ривожлантиришга қаратилган муҳим қадам бўлди. Кейин бино гимназияга айланиб, шаҳардан ташқаридаги қишлоқ болалари ҳам таълим олишди.
— Улуғ Ватан уруши йилларида бино госпитальга айланди. Бу ерда фронтдан келтирилган яраланган жангчилар даволанди. Уларга тиббиёт ходимлари ва маҳаллий аҳоли ҳар томонлама ёрдам беришди, — деди Гулим Рахимжанова.
Шундан сўнг бино яна таълим муассасасига айланди. 1990 йиллар охирида бу ерга Атбасар қўшма мактаби кўчирилди. Ҳозирги вақтда ўзига хос педагогик усул ва методларни талаб қиладиган болалар учун таълим ва тарбия маркази сифатида хизмат қилади.
Тарихий аҳамиятга эга жой
Савдогар Беловнинг уйи, у қурдирган олий бошланғич билим юрти биноси бугунги кунда Ақмола вилоятининг тарихий-маданий меросига айланди. XIX аср охири ва XX аср бошидаги меъморчиликнинг бой мероси Атбасар тарихидан сўзлайди.
— Бугунги кунгача сақланган бу бинолар шаҳарнинг тарихини, савдо, таълим ва жамоатчилик шаклланишини намоён этмоқда. Меъморчиликнинг нафақат гўзаллиги, балки маданий-маърифий роли ҳам катта аҳамиятга эга. Кейинги авлодлар вилоятнинг бой тарихи билан танишиб, бугунга етиб келган меросни сақлашнинг аҳамиятини тушунадилар, — деди Гулим Рахимжанова.
Аввал хабар қилинганидек, Петропавл бир вақтлар «савдогарлар шаҳри» деб аталган. Савдо-сотиқ гуллаган шаҳар тез ривожланиб, ўзига хос меъморий бинолар қад кўтарган. Улар орасида масжидлар ҳам бор. Петропавлда XIX асрда 9 та масжид фаолият юритган.