Рақамлаштириш: QR-код ва мобил илова
Бугунги кунда мамлакат ҳудудида қарийб 9 миллион бош қорамол, 24 миллионга яқин майда шохли мол, 4,7 миллион от ва 302 минг туя мавжуд. Чорва молларини парваришлаш ва уларнинг соғлиғини таъминлаш мақсадида қарийб 10 минг нафар ветеринар мутахассис меҳнат қилмоқда.
Ветеринарлар сони кўпдек кўринса-да, соҳадаги иш юкламаси анча юқори. Уй ҳайвонларини рўйхатдан ўтказиш, чорва бош сонини назорат қилиш, мавсумий эмлаш ишларини ўтказиш даврида ветеринарлар зиммасига катта масъулият юкланади.
Шу боис Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳамда Сунъий интеллект ва рақамли ривожланиш вазирлиги соҳани рақамлаштиришга алоҳида эътибор қаратиб, мутахассислар меҳнатини енгиллаштириш чораларини кўрмоқда. Энг асосий мақсад — аввалги рақамли ечимлардаги камчиликларни бартараф этиб, янада самарали тизимни жорий этишдан иборат.
Нега? Чунки аввалги рақамли тизимда кўплаб камчиликлар мавжуд эди. Масалан, битта она молга бир нечта болани бириктиришга рухсат берилгани сохта маълумотлар киритилишига шароит яратган. Бундан ташқари, эмлашдан сўнг дори воситаси ҳайвон организмидан тўлиқ чиқиб кетмасидан олдин уни сўйишга чеклов қўйилмаган. Ҳатто чорва молларини сотиб олиш ва сотиш жараёнида ҳам сохта битимлар расмийлаштирилган.
Эндиликда тизим янгиланиши натижасида қатор ўзгаришлар жорий этилди:
- SMS орқали битимни тасдиқлаш;
- маълумотларни тизимга автоматик равишда киритиш;
- бориш жойи бўйича ветеринария маълумотномаларини бекор қилиш;
- чорва бозорлари учун янги функционал имкониятларни жорий этиш.
Қишлоқ хўжалиги вазири ўринбосари Аманғали Бердалиннинг айтишича, соҳани рақамлаштиришда QR-кодлардан фойдаланилади.
“Рақамли назорат занжири энди ҳайвон туғилган пайтдан бошлаб, маҳсулот якуний истеъмолчига етгунга қадар бўлган барча босқичларни қамраб олади. Шунингдек, экспортга чиқариладиган чорва моллари учун карантиннинг янги рақамли назорат тизими жорий этилди. Пилот лойиҳа сифатида гўшт маҳсулотларини фермалардан мактаблар, боғчалар ва шифохоналаргача кузатиб бориш механизми ишга туширилди. Ҳар бир партия учун намунавий QR-кодга эга электрон маълумотнома расмийлаштирилади”, — деди вазир ўринбосари.
Яна бир муҳим янгилик — мобил иловаларнинг ишга туширилишидир. Яқинда ветеринарлар учун «ISZH-Mobile», чорва эгалари учун эса «TortTulik» мобил иловалари ишга туширилди. Улар ҳайвонлар ва чорвачилик маҳсулотларини кузатишда муҳим ёрдамчи воситага айланиб улгурди.
Умуман олганда, бундай рақамли ечимлар ҳайвонларнинг ҳолатини реал вақт режимида кузатиш, касалликларнинг олдини олиш, логистика ҳамда подани бошқаришни самарали ташкил этиш имконини беради. Нидерландия, Дания ва Канада каби давлатлар айнан шу каби технологияларни кенг қўллаш орқали ҳам чорва бош сонини, ҳам ишлаб чиқариш самарадорлигини оширишга эришмоқда.
Юқорида қайд этилган рақамли ечимлар дастлабки босқич ҳисобланади. Ветеринарлар янги тизимга тўлиқ мослашгач, иккинчи босқич амалга оширилади. Сунъий интеллект ва рақамли ривожланиш вазирлиги маълумотига кўра, кейинги қадам — Precision Livestock Farming (аниқ чорвачилик) тизимини рақамлаштириш бўлади. Бу озиқлантириш, сув билан таъминлаш ҳамда микроиқлимни бошқариш жараёнларини автоматлаштиришни назарда тутади. Натижада маҳсулдорлик 10–25 фоизга ошиши, харажатлар эса 15 фоизгача қисқариши мумкин. Бундан ташқари, ҳайвонлардаги касалликлар ҳамда репродуктив хулқ-атворни олдиндан башорат қилиш учун сунъий интеллект технологиялари қўлланилади. Яйловларни кузатишда эса дронлар ва сунъий йўлдошлардан фойдаланиш режалаштирилган.
Ветеринария фанлари номзоди, профессор Ўркен Акибековнинг фикрича, кейинги йилларда амалга оширилган рақамлаштириш чоралари ўзининг ижобий самарасини бермоқда.
“Ҳозирги кунда мамлакатда чорва молларини тўлиқ рақамлаштириш бўйича давлат томонидан кенг кўламли ишлар амалга оширилмоқда. Ҳайвонларни ўз вақтида рўйхатга олиш, эмлаш тарихини электрон шаклга ўтказиш каби чора-тадбирлар жуда самарали экани шубҳасиз. Бу йўналишдаги ишларни изчил давом эттириш зарур”, — дейди Ўркен Акибеков.
Ёшлар нега ветеринар бўлишни истамайди?
Қозоғистон ветеринария соҳасида бугунги кунда тахминан 10 минг нафар мутахассис фаолият юритади. Уларнинг ўртача ёши 45–47 ёшни ташкил этади. Қишлоқ хўжалиги вазирлиги маълумотига кўра, мамлакатдаги 11 та олий таълим муассасаси ветеринария соҳаси учун кадрлар тайёрлайди. Ҳар йили мазкур йўналиш бўйича қарийб 1300 та давлат гранти ажратилса-да, битирувчиларнинг катта қисми ўз мутахассислиги бўйича иш фаолиятини давом эттирмайди.
Ушбу масалани ҳал қилиш мақсадида ветеринария таълими тизимига ўзгартишлар киритилмоқда. Энди давлат гранти асосида таҳсил олган битирувчилар ўқишни тугатгач, ветеринария соҳасида камида уч йил ишлаши шарт бўлади. Шу билан бирга, улар «Диплом билан қишлоққа» дастури доирасида тақдим этиладиган ижтимоий қўллаб-қувватлаш чораларидан ҳам фойдаланиш имконига эга бўлади.
Профессор Ўркен Акибековнинг фикрича, масалани фақат мажбурият юклаш орқали ҳал қилиб бўлмайди. Мутахассисларни соҳада ушлаб қолиш учун, аввало, инфратузилмани яхшилаш лозим.
“Кейинги йилларда давлат томонидан ветеринар мутахассисларни тайёрлаш бўйича кўплаб ишлар амалга оширилди. Бироқ инфратузилма билан боғлиқ масалалар ҳалигача тўлиқ ҳал этилгани йўқ. Асосий масала ҳам айнан шу ерда. Қишлоқ ҳудудларида замонавий диагностика ускуналари билан жиҳозланган ветеринария пунктларини, ветеринарлар учун алоҳида иш жойларини ҳамда кўчма ветеринария гуруҳларини кўпайтириш зарур. Агар иш шароитлари замон талабларига жавоб берса, битирувчилар қишлоқда ишлашдан бош тортмайди, деб ўйлайман”, — дейди профессор.
Мутахассислар қўшимча чора сифатида фермерлар учун телемедицина хизматларини ривожлантириш ва олис ҳудудларда мобил ветеринария клиникаларини ташкил этишни ҳам таклиф қилмоқда.
Қозоғистон фермерлар уюшмаси бошқарув раиси ўринбосари Ақпар Мауленовнинг таъкидлашича, қишлоққа борадиган ёш мутахассисларга устозлик қиладиган тажрибали ветеринарларнинг малакасини мунтазам ошириб бориш ҳам муҳим аҳамиятга эга.
“Мутахассисларни тайёрлаш жараёнида малака ошириш масаласини унутмаслигимиз керак. Мустақилликнинг дастлабки йилларида ветеринарлар мунтазам равишда ўз малакасини ошириб боришарди. Кейинги йилларда эса университетлар ва лабораториялар даражасидаги малака ошириш тизими кутилган даражада эмас. Бу йўналишдаги ишларни тизимли йўлга қўйиш, айниқса, ҳар беш йилда бир марта мажбурий малака ошириш талабини жорий этиш мақсадга мувофиқ. Чунки ҳар йили ҳайвонларни даволаш усуллари такомиллашиб, юқумли касалликлар турлари ҳам кўпайиб бормоқда”, — деди Ақпар Мауленов.
Ҳар йили мамлакатда қарийб 700 нафар ветеринар мутахассис олийгоҳни битиради. Бироқ қишлоқ жойларда мутахассислар етишмовчилиги ҳали ҳам сезилмоқда. Ёш кадрлар асосан шаҳарларда қолишни афзал кўради ва олис аҳоли пунктларида ишлашга унчалик қизиқмайди. Бунинг асосий сабаби сифатида иш ҳақининг пастлиги кўрсатилади. Бу эътироз асоссиз эмас: бугунги кунда ветеринарлар ўртача 140 мингдан 230 минг тенгегача ойлик маош олади.
Давлат қўллаб-қувватлови
Ушбу масала Ҳукуматнинг 2026–2030 йилларга мўлжалланган ветеринария соҳасини ривожлантириш бўйича комплекс режасида ҳам акс этган. Тегишли қарорга мувофиқ, ветеринария ходимлари меҳнатига ҳақ тўлаш жамғармаси 1,5–2,5 баробарга оширилади. Ўртача ҳисоб-китобларга кўра, яқин келажакда ветеринарларнинг ойлик даромади 400 минг тенгедан ошиши кутилмоқда.
Бундан ташқари, ветеринар, кимёвий таҳлилчи, ихтиопатолог, эпидемиолог, паразитолог ҳамда озиқ-овқат хавфсизлиги инспектори каби мутахассислар бир йиллик магистратурани давлат маблағлари ҳисобидан ўқиш имконига эга бўлади. Ҳозирда фаолият юритаётган мутахассислар ҳам ишдан ажралмаган ҳолда магистр даражасини олишлари учун шароит яратилади.
Шунингдек, ветеринар мутахассисларга уй-жой сотиб олишда давлат томонидан қўллаб-қувватлаш чоралари ҳам кўрилмоқда. Хусусан, қишлоқ жойларда ишлайдиган мутахассисларга 15 йилгача муддатга йиллик 0,1 фоизли имтиёзли кредитлар ажратилади. Бу ҳам келгусида ёш ветеринарлар сонини кўпайтиришга хизмат қилиши мумкин.
Бундан ташқари, 2030 йилга қадар соҳанинг моддий-техника базасининг 80 фоизини янгилаш режалаштирилган. Яқин икки йил ичида ветеринария инфратузилмасини модернизация қилиш учун 66 миллиард тенгеден ортиқ маблағ йўналтирилади.
Шунингдек, қатор янги объектлар ҳам барпо этилади. Хусусан, яқин йилларда:
- 72 та ветеринария станцияси;
- 1 278 та ветеринария пункти;
- 1 049 та чорва моллари қабристони қурилади.
Бу ташаббуснинг асосий афзаллиги шундаки, ҳар бир қишлоқ округида алоҳида ветеринария пункти ташкил этилади. Шу тариқа ветеринарлар аввалгидек ҳокимлик биноларида жой излаб юрмай, замонавий талабларга жавоб берадиган махсус жиҳозланган ветеринария пунктларида фаолият юритади. Шу билан бирга, маҳаллий ҳокимликлар ветеринарларни хизмат автомобиллари билан таъминлашни ҳам режалаштирмоқда.
P.S. Айни пайтда маҳаллий тадбиркорлар чорвачилик маҳсулотларини 42 мамлакатга экспорт қилмоқда. Улар орасида Европа Иттифоқи давлатлари, Буюк Британия, АҚШ ва Канада каби мамлакатлар ҳам бор. Бу давлатларда озиқ-овқат импорти ва унинг хавфсизлигига қўйиладиган талаблар жуда юқори. Шу боис ветеринарларнинг касбий малакаси нафақат чорва бош сонига, балки мамлакатнинг иқтисодий салоҳиятига ҳам бевосита таъсир кўрсатади.