Қозоғистондаги ҳар иккинчи катталар ортиқча вазнга эга
Соғлиқни сақлаш вазирлигининг маълумотларига кўра, 2026 йилнинг биринчи чорагида Қозоғистонда янги аниқланган семизлик ҳолатлари сони 100 000 кишига 32,6 тани ташкил этди. Бу ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 26,7% га кам. Энг юқори кўрсаткич Манғистау вилоятида қайд этилган, энг паст кўрсаткич эса Туркистон, Ақмола ва Абай вилоятларида кузатилган.
Бироқ, бу кўрсаткич мамлакатда семизликнинг ҳақиқий тарқалишини тўлиқ акс эттирмайди. Расмий статистика фақат янги аниқланган ҳолатларни ўз ичига олганлиги сабабли. Профилактик текширувлардан ўтмаган ёки кеч тиббий ёрдамга мурожаат қилган одамлар четда қолиши мумкин.
Халқаро маълумотлар ҳам ортиқча вазннинг кўламини кўрсатади. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг ҳисоб-китобларига асосланган Our World in Data томонидан чоп этилган тадқиқотга кўра, 2024 йилда Қозоғистондаги катталарнинг 56 фоизи ортиқча вазн ёки семизликдан азият чеккан. Бу глобал ўртача кўрсаткичдан 45% юқори.
199 та мамлакат ва ҳудудларни қамраб олган тадқиқотда Қозоғистон 96-ўринни эгаллади. Марказий Осиёда бу кўрсаткич Қозоғистон ва Қирғизистонда — 56%, Ўзбекистонда — 64% ва Тожикистон ва Туркманистонда 58% ни ташкил этди.
Ортиқ вазннинг хавфи нафақат унинг тарқалишида, балки соғлиққа таъсирида ҳамдир. Вазирлик маълумотларига кўра, ўтган йили янги ташхис қўйилган диабет ҳолатлари сони ҳар 100 000 кишига 331,6 та ҳолатга етди. Айниқса, 14 ёшгача бўлган болалар орасида бу кўрсаткич 10,6% га ошди.
Шунинг учун кундалик одатлар ва овқатланиш маданияти семиришнинг олдини олишда муҳим рол ўйнайди. Масалан, Японияда семизлик билан оғриган катталар улуши 24% ни ташкил қилади. Мутахассислар буни соғлом овқатланиш ва фаол турмуш тарзи билан боғлашади. Япон маданиятидаги «Хара хачи бу» тамойили — тахминан 80% тўйганингизда овқатланишни тўхтатиш — бундай одатларга мисол бўла олади.
Висцераль семизлик болалар орасида кенг тарқалган
Ортиқча вазн муаммоси болаликдан бошланиши мумкин. Миллий жамоат саломатлиги маркази бошқаруви раиси Ерик Байжунисовнинг сўзларига кўра, Қозоғистонда 6-9 ёшли ҳар бешинчи бола ортиқча вазнга эга. Бу ёшдаги болаларнинг 6,6 фоизи семиз.
Унинг сўзларига кўра, жамиятнинг муносабати ҳам болаларнинг вазнига таъсир қилади.
— Аҳолининг 77,6 фоизи болаларда ортиқча вазнни нормал ҳолат деб билади. Бу профилактика чоралари самарадорлигини пасайтиради, — деди Ерик Байжунисов.
Шунинг боис муаммони ҳал қилиш учун шахсий одатлардан ташқари, озиқ-овқат муҳитига ҳам эътибор бериш керак. Миллий жамоат саломатлиги маркази Ҳукуматга шакарли ичимликларга акциз солиғини жорий этишни таклиф қилди. Мутахассисларнинг фикрига кўра, бу ушбу маҳсулотлар нархини тахминан 100 тенгега ошириши мумкин, бу эса уч йил ичида бюджетга тахминан 420 миллиард тенге келтириши мумкин.
– Биз Ҳукумат ва Соғлиқни сақлаш вазирлигига аниқ чоралар таклиф қилмоқдамиз. Бунга шакарли ичимликларга акциз солиғи жорий этиш киради. Бу ушбу маҳсулотлар нархига тахминан 100 тенге қўшади. Бу уч йил ичида тахминан 420 миллиард тенге келтириши мумкин, — деди маърузачи.
Ахборот муҳити болаларнинг танловига ҳам таъсир қилади. Мутахассиснинг фикрига кўра, оммавий ахборот воситаларидаги рекламаларнинг 22 фоизи шакарли ичимликларга, 17 фоизи эса тез тайёрланадиган таомларга тўғри келади.
Мамлакатдаги вазият глобал тенденциянинг бир қисмидир. Бутунжаҳон семизлик федерациясининг маълумотларига кўра, 2040 йилга бориб дунёда 227 миллион бола семиз бўлиши мумкин ва 500 миллиондан ортиқ бола ортиқча вазнга эга бўлиши мумкин.
Бундан ташқари, вазнга таъсир қилувчи омиллар фақат озиқ-овқат билан чекланиб қолмайди. Эндокринолог Меруерт Налибаеванинг сўзларига кўра, генетик мойиллик, ҳаракатсизлик, стресс, уйқу бузилиши ва инсулин резистентлиги семиришга олиб келиши мумкин.
– Семириш нафақат овқатланиш бузилиши, балки генетик ирсият билан ҳам боғлиқ. Агар генетика — код бўлса, унда эпигенетика уни ўзгартиришга имкон беради. Бу стрессга мослашиш, тўғри овқатланиш билан бирга келади. Буни тартибга солиш мумкин, — деди шифокор.
Мутахассиснинг таъкидлашича, сўнгги йилларда болалар орасида висцераль семизлик кўпроқ учрайди.
— Бу ички органлар орасида ёғ тўпланиши. Ошқозон ости бези, жигар ва юрак атрофида ёғ тўпланиши. Жигарда ёғ тўпланиши айниқса хавфлидир. Чунки у танадаги асосий фильтр вазифасини бажаради, — деди шифокор.
Турмуш тарзи катталарнинг вазнига ҳам таъсир қилади. Мутахассиснинг таъкидлашича, уйқу бузилиши ва туғруқдан кейинги даврдаги доимий стресс аёлларда вазн ортишига ҳисса қўшиши мумкин.
Бу омилларнинг комбинацияси ортиқча вазн нафақат индивидуал одат, балки мураккаб тиббий ва ижтимоий муаммо эканлигини кўрсатади. Агар вазн ўзгариши фақат турмуш тарзини ўзгартириш билан чекланмаса, тиббий ёрдамга мурожаат қилиш керак.
Оздирадиган дорилар қандай таъсир қилади?
Мамлакатда семиришни даволаш учун орлистат, лираглутид ва семаглутид дорилари рўйхатга олинган. Таъсир механизми бошқача бўлса-да, уларнинг барчаси вазнни камайтиришга қаратилган.
Орлистат 1998 йилда рўйхатга олинган биринчи замонавий оздирувчи дорилардан биридир. У Қозоғистонда Листора номи остида сотилади. Бу ёғларни парчаловчи ферментларнинг фаоллигини сусайтиради, организмнинг озиқ-овқат таркибидаги ёғнинг тахминан 30% ни ўзлаштиришига тўсқинлик қилади. Калория миқдори чекланган парҳез билан биргаликда қўлланилганда, олти ой ичида ўртача 5-6 кг вазн йўқотишга имкон беради.
Лираглутид Саксенда номи билан рўйхатга олинган. Тери остига юбориладиган препарат қон шакарини пасайтирадиган ва иштаҳани бостирадиган GLP-1 рецепторларини фаоллаштириш орқали инсулин секрециясини оширади. Клиник тадқиқотларда вазн йўқотиш натижалари аралаш бўлган. Ён таъсирларга кўнгил айниши, ҳолсизлик ва қорин оғриғи киради.
Семаглутид ҳам GLP-1 рецепторларига таъсир қилади. У Қозоғистонда Ozempic номи билан рўйхатга олинган. У иштаҳани пасайтиради ва тўқлик ҳиссини узайтиради. Бироқ, кўнгил айниши, қусиш, кислота рефлюкси, шишиш ва ҳолсизлик каби ён таъсирлар пайдо бўлиши мумкин.
Мамлакатда рўйхатдан ўтмаган семиришга қарши дорилар орасида тирзепатид (Mounjaro, Зепбаунд), бупропион ва налтрексон (Контрав), фентермин ва топирамат Ксимия) бор. Биз янги авлод дорилари ўрганилаётганини билдик.
Эндокринологларнинг фикрига кўра, орфорглипрон GLP-1 препарати сифатида, амикретин эса GLP-1 ва амилин рецепторларига бир вақтнинг ўзида таъсир қилувчи дори сифатида ўрганилмоқда.
Бу дориларнинг машҳурлиги уларнинг тиббий қўлланилишидан ошиб кетди. Хусусан, Ozempic, Mounjaro және Wegovy ижтимоий тармоқларда қисқа вақт ичида вазн йўқотишга ёрдам берадиган восита сифатида кенг тарғиб қилинмоқда.
Шифокор маслаҳатисиз фойдаланиш асосий хавф ҳисобланади
Сўнгги пайтларда бундай дориларни вазн йўқотиш учун мустақил равишда қўллаш жамиятда хавотир уйғотмоқда. Дори воситаларининг диабетни даволашдаги самарадорлиги исботланган бўлса-да, уларни тиббий кўрсатмаларсиз қабул қилиш тўғри эмас.
Масалан, Ozempic Қозоғистонда расман сотувга қўйилган. Аммо Қозоғистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги Тиббий ва фармацевтика назорати қўмитаси раиси Бауржан Жусиповнинг сўзларига кўра, препарат фақат маълум тиббий кўрсатмаларга эга беморларга буюрилиши керак.
— Ozempic препарати мамлакатимизда расман рўйхатдан ўтган. Россияда ишлаб чиқарилган Семавик препарати ҳам қўлланилмоқда. Улар асосан диабет билан оғриган беморларга буюрилади. Улардан шифокор томонидан семизлик ташхиси қўйилган одамлар учун ҳам фойдаланиш мумкин, — деди Бауржан Жусипов.
Бироқ, ижтимоий тармоқларда дориларнинг кенг оммалашиши уларнинг тиббий мақсадидан ташқари, тез вазн йўқотиш воситаси сифатида қабул қилинишига олиб келди. Эндокринолог Меруерт Налибаева бундай ёндашувдан эҳтиёт бўлишга чақиради.
— Ozempic, Mounjaro каби дорилар дастлаб диабетни даволаш учун мўлжалланган эди. Аммо энди улар сеҳрли восита сифатида машҳур бўлиб қолди. Улар инсулин ва иштаҳани бостиради. Бироқ, бу усул билан мушак массаси ва вазн йўқотилади ҳамда тери осилиб қолади. Препаратни қабул қилишни тўхтатгандан сўнг, вазн тахминан тўрт ой ичида қайтади, — деди шифокор.
Шунинг учун бундай даволанишни дори танлаш билан эмас, балки тиббий кўрикдан бошлаш яхшироқдир. Мутахассис аввал керакли тестлар ва ультратовуш натижаларини баҳолайди ва шундан кейингина даволанишни буюради. Даволаш пайтида соғлиқ ҳолатини доимий равишда кузатиб бориш керак.
— Менга келган беморларга рўйхат бераман. Яъни, улар тестлардан ўтишлари, ультратовуш текширувидан ўтишлари керак. Шундан кейингина даволанишни бошлаймиз. Бундай текширувлар камида ҳар икки-уч ойда ўтказилиши керак. Шундагина махсус препарат билан даволанишни давом эттириш мумкин, — деди Меруерт Налибаева.
Бу фикрни “Диабет бўйича ота-оналар жамғармаси” директори Руслан Закиев ҳам қўллаб-қувватлайди. Унинг сўзларига кўра, бундай дориларнинг асосий мақсади диабет билан касалланган одамларда асоратлар хавфини камайтиришдир.
— Дорилар одамнинг вазнига таъсир қилади. Аммо улар диабет билан касалланган одамларда асоратлар хавфини камайтириш учун мўлжалланган. Буни ҳисобга олиш керак, — деди у.
Мутахассисларнинг фикрига кўра, вазн йўқотиш учун дориларни қабул қилиш ҳеч қачон спорт ва тўғри овқатланишнинг ўрнини боса олмайди. Улар фақат турмуш тарзини ўзгартириш билан биргаликда қўлланилганда самарали бўлади.