Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг 2025 йил учун янгиланган маълумотларига кўра, 2022 йилда дунёда 5-19 ёшдаги 390 миллиондан ортиқ болалар ва ўсмирлар ортиқча вазнга эга эдилар. Улардан 160 миллиони семиз эди. Бу тенденция Қозоғистонни четлаб ўтмади. Нима учун болалар вазн орттирмоқда ва унинг олдини олиш мумкинми? Кazinform мухбири бу масалани таҳлил қилди.
Болаликдаги семизлик: расмий статистика нима дейди?
Қозоғистондаги расмий статистика ҳам бу муаммо тобора долзарб бўлиб бораётганини кўрсатади. Соғлиқни сақлаш вазирлигининг маълумотларига кўра, бу касаллик кўпинча мактаб ёшидаги болалар ва ўсмирлар орасида аниқланади. Мутахассисларнинг таъкидлашича, тўйиб овқатланмасликдан ташқари, бунга жисмоний фаолликнинг пасайиши, экран олдида узоқ вақт ўтириш ва ўқиш юкламасининг ортиши таъсир қилади.
2025 йилги маълумотларга кўра, 0-14 ёшдаги болалар орасида семизликнинг биринчи марта аниқланган ҳолатлари сони ҳар 100 000 кишига 36,9 тани ташкил этган. 15-17 ёшдаги ўсмирлар орасида бу кўрсаткич 82,1 тага етди.
Семизлик даражаси энг юқори бўлган ҳудудлар қаторига Шарқий Қозоғистон, Манғистау, Қостанай, Атирау, Қарағанди ва Абай вилоятлари, шунингдек, Алмати ва Чимкент шаҳарлари киради.
Болалар нима учун семириб кетмоқда?
1-сонли кўп тармоқли шаҳар болалар шифохонасининг педиатри ва гастроэнтерологи Ақнур Тўреханованинг сўзларига кўра, бугунги кунда болалар семизлигига асосан нотўғри овқатланиш ва жисмоний фаолликнинг етишмаслиги таъсир қилади.
– Болаларнинг кундалик менюсига кўпинча юқори калорияли, шакар ва тўйинган ёғларга бой овқатлар, ширин ичимликлар ва тез тайёрланадиган таомлар киради. Бундан ташқари, экран олдида узоқ вақт ўтириш нафақат уларнинг ҳаракатланишини камайтиради, балки тартибсиз овқатланишга ҳам ҳисса қўшади. Шунинг учун рақамли юкламанинг кўпайиши семизликнинг ривожланишига таъсир қилувчи муҳим омиллардан биридир, — дейди шифокор.
Бу фикрни диетолог Арай Амире ҳам қўллаб-қувватлайди. Унинг сўзларига кўра, илгари вақти-вақти билан истеъмол қилинадиган тез тайёрланадиган таомлар энди кўплаб оилаларнинг кундалик менюсининг бир қисмига айланган.
— Болалар кинотеатрга, кўнгилочар марказга ёки сайрга борганларида кўпинча пицца, картошка фри, чипс ва газланган ичимликларни танлайдилар. Бундай таомлар ёғга ва тез сўриладиган углеводларга бой бўлгани учун улар узоқ вақт давомида тўқлик ҳиссини бермайди. Айниқса, ширин ичимлик билан истеъмол қилинганда, қондаги қанд миқдори тезда кўтарилади ва тез орада яна пасаяди. Натижада, бола яна оч қолади, — дейди мутахассис.
Диетологнинг сўзларига кўра, муаммо нафақат ортиқча калорияларда. Бундай таомларни тез-тез истеъмол қиладиган бола аста-секин табиий таомга қизиқишни йўқотади.
— Тез тайёрланадиган таомга ўрганиб қолган бола аввалгидек табиий таомнинг таъмини сезмайди. Буғда пиширилган ёки қайнатилган таом унга мазасиз бўлиб туюлиши мумкин. Натижада, улар кўпинча соғлом таомдан кўра тез тайёрланадиган таомни танлайдилар, — дейди Арай Амире.
Мутахассисларнинг таъкидлашича, бундай ўзгаришлар кўпинча мактаб ёшида кузатилади. Бу даврда боланинг кундалик тартиби ўзгаради: дарслар ва уй вазифаларига сарфланадиган вақт ошади ва жисмоний фаоллик камаяди. Бундан ташқари, компьютер ва смартфондан фойдаланиш давомийлиги ошади.
Ақнур Тўреханованинг сўзларига кўра, ўсмирлик давридаги гормонал ўзгаришлар ҳам тез вазн ортишига ҳисса қўшиши мумкин.
– Бу ёшда болалар ўзлари овқат танлашни бошлайдилар. Бироқ, уларнинг танлови кўпинча ширинликлар, турли хил енгил таомлар ва тез тайёрланадиган таомларга тўғри келади. Соғлом овқатлар аста-секин кундалик рациондан сиқиб чиқарила бошлайди, – дейди шифокор.
Яна бир муҳим омил – жисмоний фаолликнинг пасайиши. Диетологнинг сўзларига кўра, агар организм сарфлаганидан кўпроқ калория истеъмол қилса, ортиқча калория ёғ захираси сифатида сақланади.
– Боланинг профессионал спорт билан шуғулланиши шарт эмас. Тоза ҳавода югуриш, велосипедда юриш ёки ҳовлида ўйнаш соғлиқ учун фойдалидир. Асосийси, ҳар куни фаол ҳаракатланиш одатини шакллантириш, – дейди Арай Амире.
Ортиқча вазн боланинг соғлиғига қандай таъсир қилади?
Кўп одамлар ортиқча вазнни фақат ташқи кўриниш билан боғлашади. Бироқ, шифокорлар унинг хавфи анча катта эканлигини айтишади. Болаликда шаклланган семизлик тананинг фаолиятига таъсир қилиши ва кейинчалик турли сурункали касалликларнинг ривожланишига олиб келиши мумкин. Соғлиқни сақлаш вазирлигининг маълумотларига кўра, 2021–2025 йилларда Қозоғистонда диабет билан касалланиш 21,4 фоизга ошди. Мутахассисларнинг таъкидлашича, болалар орасида ортиқча вазннинг кўпайиши ҳам бу ўсишга ҳисса қўшади.
1-сонли кўп тармоқли шаҳар болалар шифохонасининг педиатри ва гастроэнтерологи Ақнур Тўреханованинг сўзларига кўра, ортиқча вазн асосан организмдаги шакар алмашинувига таъсир қилади.
– Ортиқча вазн, айниқса қорин соҳасида ёғ тўпланиши инсулин қаршилигининг ривожланишига олиб келади. Бу — 2-тоифа диабет ривожланишининг асосий механизми. Илгари бу касаллик кўпинча катталарда учрайди. Сўнгги йилларда семизлик болалар ва ўсмирлар орасида тобора кенг тарқалган. Ортиқча вазнли болаларда 2-тоифа диабет ривожланиш хавфи нормал вазнли тенгдошларига қараганда бир неча баравар юқори. Шунинг учун семизликни эрта аниқлаш ва ўз вақтида тузатиш диабет ва бошқа метаболик касалликларнинг олдини олишнинг муҳим усули ҳисобланади, — дейди шифокор.
Бироқ, семизликнинг оқибатлари фақат диабет билан чекланиб қолмайди.
– Семириш нафақат ташқи кўриниш масаласи, балки кўплаб сурункали касалликлар учун хавф омилидир. Ортиқча вазн юрак-қон томир тизими, эндокрин тизим, жигар, бўғимлар ва психо-эмоционал ҳолатга салбий таъсир қилади. Сўнгги йилларда семизлик билан бирга ёғли жигар, артериал гипертензия, қонда холестерин миқдорининг ошиши, уйқу апнеси, мушак-скелет тизими касалликлари ва психологик муаммолар ҳам кенг тарқалган. Шу билан бирга, семизлик катталарда юрак-қон томир касалликлари ривожланиш хавфини оширади, — дейди Ақнур Тўреханова.
Шифокорларнинг фикрига кўра, ортиқча вазнни ўз вақтида тузатиш нафақат бугунги соғлиқ учун, балки боланинг келажакдаги ҳаёти учун ҳам муҳимдир. Шунинг учун семизликни ташқи кўриниш билан боғлиқ муаммо сифатида эмас, балки ўз вақтида эътибор талаб қиладиган тиббий ҳолат сифатида кўриб чиқиш керак.
Ота-оналар томонидан қилинадиган кенг тарқалган хатолар
Боланинг овқатланиш одатлари асосан оилада шаклланади. Шунинг учун мутахассисларнинг таъкидлашича, нафақат тез тайёрланадиган таомлар ва ширин ичимликлар, балки ота-оналарнинг кундалик одатлари ҳам болалар орасида семиришга таъсир қилади.
Диетолог Арай Амиренинг сўзларига кўра, баъзида ота-оналарнинг ўзлари сезмаган ҳолда қилган ҳаракатлари ҳам боланинг овқатга бўлган муносабатини ўзгартиради.
— Баъзан ота-оналар фарзандларини овқат билан мукофотлашади, "Агар бу вазифани бажарсанг, сенга ширинлик бераман" ёки "Агар хушмуомала бўлсанг, фастфуд еймиз" дейишади. Натижада, бола учун ширинликлар ёки тез тайёрланадиган таомлар шунчаки овқат эмас, балки мукофот белгисига айланади. Кейинчалик, улар ёмон кайфиятда ёки хурсанд бўлганларида ҳам худди шу овқатни қидириш одати пайдо бўлиши мумкин, — дейди мутахассис.
Диетологнинг сўзларига кўра, яна бир кенг тарқалган хато — нонушта қилмаслик. Бундай ҳолатда, бола тушгача оч қолиши ва кўпинча ширин бўғирсоқ, чипс ёки бошқа газакларни истеъмол қилиши мумкин.
Мувозанатсиз овқатланиш ҳам боланинг соғлиғига таъсир қилади.
— Баъзи болалар етарлича гўшт, балиқ, тухум ёки сут маҳсулотларини истеъмол қилмайди. Бунинг ўрнига улар кўпроқ ширин бўғирсоқ, турли хил шарбатлар ва енгил таомларни истеъмол қиладилар. Бундай овқат танани зарур озуқалар билан тўлиқ таъминламайди ва ортиқча вазн тўпланишига ҳисса қўшади, - дейди Арай Амире.
Диетологнинг сўзларига кўра, болага соғлом овқатланишни ўргатишнинг энг самарали усули - бу ота-оналар ўрнак бўлишларидир.
– Бола катталарнинг айтганларига эмас, балки қилган ишларига тақлид қилади. Агар ота-оналар уйда газланган ичимликлар ичса ва тез тайёрланадиган таомларни истеъмол қилсалар, боладан бутунлай бошқача одатларни кутиш қийин. Шунинг учун соғлом овқатланиш бутун оила учун одатий одатга айланиши керак, — дейди у.
Диетологнинг айтишича, боланинг барча севимли таомларини тақиқлаш ҳам яхши фикр эмас.
– Болани доимий равишда "йўқ" ёки "ейиш мумкин эмас" деб чеклаш салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Кейинчалик, имконият туғилганда, у бу таомни ҳаддан ташқари кўп истеъмол қилиши мумкин. Энг яхшиси, уни бутунлай тақиқлаш эмас, балки нисбатларга риоя қилишдир. Агар боланинг кундалик менюси мувозанатли бўлса, вақти-вақти билан хоҳлаган овқатини истеъмол қилиш унинг соғлиғига жиддий зарар етказмайди, — дейди мутахассис.
Унинг сўзларига кўра, соғлом овқатланиш вақтинчалик парҳез эмас, балки турмуш тарзидир. Шунинг учун, болага маълум овқатлардан бутунлай воз кечишдан кўра, онгли равишда соғлом овқатларни танлашни ўргатиш анча самаралироқ.
Болалар семизлигининг олдини олиш: давлат қандай чоралар кўрмоқда?
Сўнгги йилларда болалар семизлигининг олдини олиш давлат даражасида устувор вазифага айланди. Соғлиқни сақлаш вазирлиги бу ишларни соғлом овқатланиш маданиятини шакллантириш, болаларнинг жисмоний фаоллигини ошириш ва ортиқча вазнни эрта аниқлаш йўналишида амалга оширмоқда. Ушбу чора-тадбирлар 2029 йилгача Соғлиқни сақлашни ривожлантириш концепцияси доирасида амалга оширилмоқда.
Биринчидан, мактаб овқатланиш тизими янгиланди. Мактаб ошхоналари учун янги стандартлар жорий этилди ва шакар, туз ва ёғга бой озиқ-овқат маҳсулотларини камайтиришга устувор аҳамият берилди. Буфетларда озуқавий қиймати паст маҳсулотларни сотиш устидан назорат кучайтирилди ва бошланғич мактаб ва ижтимоий заиф гуруҳларнинг болалари бепул иссиқ овқат билан таъминланмоқда.
Болалар соғлиғини ҳимоя қилишга қаратилган яна бир қарор вояга етмаганларга энергетик ичимликлар сотишни тақиқлашдир.
Бундан ташқари, "Соғлом мактаб" лойиҳаси кенгайтирилди ва бугунги кунда мамлакатдаги мактабларнинг учдан икки қисмидан ортиғи унга киритилган.
Лойиҳа доирасида ўқувчилар орасида соғлом овқатланиш ва фаол турмуш тарзини тарғиб қилишга устувор аҳамият берилади. Вазирлик профилактик текширувларни ҳам давом эттирмоқда. Мактабгача таълим муассасалари ва мактабларда болалар ортиқча вазн ва сурункали юқумли бўлмаган касалликлар учун хавф омиллари бор-йўқлиги текширилади. Зарур бўлганда, улар шифокор назорати остида олиб борилади ва ота-оналарга овқатланиш ва турмуш тарзи бўйича маслаҳатлар берилади.
Бироқ, мутахассисларнинг фикрига кўра, ушбу чора-тадбирлар натижалари фақат давлат дастурларига боғлиқ эмас. Боланинг кундалик овқатланиши, ҳаракати ва турмуш тарзи асосан оилада шаклланади. Шунинг учун болаликдаги семизликнинг олдини олиш касаллик аниқлангандан кейин бошланмаслиги керак. Унинг асоси - болаларда ёшлигидан соғлом овқатланиш одатларини шакллантириш, кундалик ҳаракатни турмуш тарзига айлантириш ва ота-оналарнинг шахсий намунаси.