Демографик ва иқтисодий омиллар меҳнат бозорига қандай таъсир қилади?
Марказий Осиё кетма-кет учинчи йил Евроосиёда энг тез ривожланаётган минтақага айланди. ЮНИCEФ маълумотларига кўра, 2025 йилдан 2050 йилгача Марказий Осиё аҳолиси 30 миллион кишига кўпайиб, 112 миллионга етади.
Энг юқори кўрсаткич Ўзбекистонга тегишли — 15 миллиондан ортиқ. Қозоғистонда тахминан 5,7 миллионга, Тожикистонда 4,8 миллионга, Қирғизистонда 2,3 миллионга ва Туркманистонда 2 миллиондан ортиқ кишига кўпаяди.
Шунинг учун иш қидирадиган одамлар кўпроқ бўлади, бу эса ушбу мамлакатларнинг ҳар биридан иложи борича тезроқ янги иш ўринларини яратишни талаб қилади. Минтақанинг иқтисодий ривожланиши ҳали ҳам талабдан орқада қолмоқда.
Марказий Осиё Университети маълумотларига кўра, меҳнат бозоридаги вазият сўнгги 20 йил ичида сезиларли даражада ўзгарди.
Бандлик аста-секин қишлоқ хўжалигидан хизмат кўрсатиш ва саноат соҳаларига ўтди. Хизмат кўрсатиш соҳаси янги иш ўринларига айланди. Янги иш ўринларининг аксарияти савдо, транспорт, меҳмонхона ва ресторан соҳаларида яратилди.
Ҳисоботда таъкидланганидек, ахборот-коммуникация технологиялари ва молия каби юқори технологияли соҳалар ҳали ҳам бандликнинг кичик бир қисмини таъминлайди. Шунинг учун юқори малака талаб қилмайдиган касблар меҳнат бозорида алоҳида аҳамиятга эга.
— Бугунги кунда Марказий Осиёдаги меҳнат бозорига хусусий бизнеснинг кенгайиши ва хизматлар кўлами, электрон тижоратнинг ривожланиши, рақамлаштириш ва сунъий интеллектнинг жорий этилиши таъсир кўрсатмоқда. Иш берувчиларга нафақат диплом, балки ўз ишларидан натижа бера оладиган малакали мутахассислар керак. Шунинг учун савдо ва мижозларга хизмат кўрсатиш соҳаларига талаб юқори бўлиб қолмоқда. Савдо — бу бизнеснинг билвосита тизими. Ажойиб маҳсулот ишлаб чиқаришингиз мумкин. Лекин агар мижоз топиб, уларга маҳсулотнинг қиймати ҳақида гапириб бермасангиз ва уларни сотиб олишга ундамасангиз, буларнинг барчаси беҳуда, — деди Qazaq Expert Clubнинг HR соҳасидаги эксперти Асқар Есимсейитов.
Жаҳон банки маълумотларига кўра, Марказий Осиёда иш билан банд бўлганларнинг 48 фоизи ушбу 5 та соҳада ишлайди. Тахминан 15 фоизи қишлоқ хўжалиги, ўрмон хўжалиги ва балиқчилик каби агросаноат соҳасида ишлайди. Кейинги ўринларда энергетика ва инфратузилма, юқори қўшимча қийматга эга ишлаб чиқариш, соғлиқни сақлаш ва туризм бор.
Қозоғистон
2025 йилда иш берувчилар Қозоғистон электрон меҳнат биржасида 1 миллион 328 минг бўш иш ўринларини эълон қилишди. Улар орасида талаб асосан таълим, соғлиқни сақлаш, ишлаб чиқариш, давлат бошқаруви, ижтимоий таъминот, қишлоқ хўжалиги ва туризм соҳаларида.
Инсон ресурсларини ривожлантириш марказининг прогнозига кўра, 2026 йилда мамлакат меҳнат бозорида ишчи касблар ва юқори талабга эга касблар устунлик қилади.
Улар орасида кўп малакали ва малакасиз ишчилар, супурувчилар ва фаррошлар, шунингдек, ўқитувчилар, тарбиячилар, ўрта тиббиёт ходимлари ва беморларга ғамхўрлик қилувчи ишчиларга талаб юқори.
Марказнинг прогнозига кўра, бу йил меҳнат бозорида асосий талаб ишчи касблар, шунингдек, ижтимоий инфратузилманинг ривожланиши ва аҳолининг ўсиши туфайли тобора ортиб бораётган таълим ва соғлиқни сақлаш соҳаларидаги мутахассислар бўлади.
— Шаҳарларнинг ривожланиши, инфратузилмани янгилаш, етказиб бериш хизматлари, бозорлар ва янги саноат тармоқларининг ривожланиши фақат офис ходимларининг саъй-ҳаракатлари билан таъминланиши мумкин эмас. Қозоғистонда аллақачон ишчи кадрлар, қурилиш ва логистика бўш иш ўринлари сони бўйича энг катта соҳалардан бирига айланиб бормоқда. Мижозлар билан ишлайдиган малакали сотувчилар ва мутахассислар ҳам кўпинча талаб қилинади. Хизмат кўрсатиш бўлими ёзишмаларни амалга оширса ва одатий маслаҳатчилар ишининг бир қисмини бажарса-да, у мураккаб музокаралар олиб бориш, мижозлар билан ишончли муносабатларни ўрнатиш ва сақлаб қолишга қодир эмас. Шунинг учун бу иш одамларнинг елкасига тушади, — деди Асқар Есимсейитов.
hh.kz маълумотларига кўра, 2026 йилнинг иккинчи чорагида порталда 118 мингдан ортиқ бўш иш ўринлари жойлаштирилган. Таклифларнинг аксарияти Алмати (38,9%) ва Астана (22,3%), Қарағанди (5,2%) шаҳарларидан.
— Алматида йирик хусусий бизнес тузилмалари, банклар, савдо, фитнес, маркетинг ва хизмат кўрсатиш соҳалари жамланган. Астанада давлат ва ярим давлат секторининг кўплаб офислари, компаниялар, қурилиш, консалтинг ва IТ компаниялари жойлашган. Айнан шу шаҳарда кўпроқ қарорлар қабул қилинади, янги лойиҳалар ишга туширилади ва юқори маошлар тўланади, — деб таъкидлади Асқар Есимсейитов.
Экспертнинг сўзларига кўра, мутахассисларнинг кўплаб иш берувчилар бор жойга кўчиб ўтади ва улар малакали кадрлар, университетлар, инфратузилма ва бизнес алоқалари мавжуд бўлган ҳудудларда офислар очадилар.
— Бу ҳудудларда иш йўқ дегани эмас. Саноат, энергетика, қишлоқ хўжалиги, логистика, қурилиш ва ишлаб чиқариш соҳаларида кадрларга эҳтиёж бор. Бироқ, ҳудудий бозор асосан бир нечта йирик корхоналарга боғлиқ ва турли хил карьера йўлларини таклиф қилмайди ва муаммо шунда, — деди Асқар Есимсейитов.
hh.kz маълумотларига кўра, бўш иш ўринлари асосан савдо ва мижозларга хизмат кўрсатиш, маркетинг ва PR, ишчи касблари, мода саноати, қурилиш ва кўчмас мулк, саноат, транспорт бизнеси, молия, транспорт ва логистика соҳаларида эълон қилинган.
Таклиф қилинган ўртача иш ҳақи ўтган йилга нисбатан 4,7% га ошиб, 321,9 минг тенгега етди. Шу билан бирга, иш ўринлари учун рақобат кучайди.
Ҳар бир лавозимга ўртача 16 та резюме қабул қилинди, бу ўтган йилга нисбатан 31,4% га кўп. Энг кўп мурожаат қилувчилар стратегия ва консалтинг, хавфсизлик, юқори ва ўрта менежмент, IТ ва креатив саноатда эди.
Ўзбекистон
hh.uz томонидан тақдим этилган маълумотларга кўра, Ўзбекистонда ходимларга талаб савдо ва мижозларга хизмат кўрсатиш, маркетинг ва PR, мода саноати, IТ, автомобиль бизнеси, туризм, молия, саноат, савдо, транспорт ва логистика соҳаларида ўзгаришсиз қолмоқда. Кўпгина профессионал соҳалар ходимларга муҳтож, бу айниқса хавфсизлик, ҳуқуқ, менежмент, ишчи касблари ва ишлаб чиқаришда сезиларли.
— Ўзбекистонда 2025-2030 йилларни қамраб олувчи бизнес трансформацияси давридаги асосий вазифалардан бири малакали кадрлар етишмовчилигини бартараф этиш, шунингдек, ходимларни қайта тайёрлаш ва малакасини оширишдир. Дастурлаш, ўқитиш ва устозлик, шунингдек, кўп тилли кўникмаларга бўлган талабнинг ўсиши жаҳон ўртача кўрсаткичидан юқори, — деди Қозоғистон Ижтимоий тараққиёт институти Ижтимоий жараёнларни ўрганиш маркази директори Алия Масалимова.
2026 йилнинг иккинчи чорагида hh.uz платформасида 34 мингдан ортиқ фаол бўш иш ўринлари жойлаштирилди.
Уларнинг аксарияти Тошкентдан, яъни мамлакат пойтахтидан бўлиб, барча таклифларнинг 82 фоизини ташкил этади. Кейинги ўринларда Самарқанд ва Фарғона бор. Бироқ, бўш иш ўринларининг ўсиши мамлакатнинг асосий ҳудудларида кузатилди. Таклиф қилинаётган ўртача иш ҳақи 6,5 миллион сўмни (253 795 тенге) ташкил этади. Бу ўтган йилга нисбатан 0,5% га юқори.
Бўш иш ўринлари сони нафақат ошди, балки улар учун рақобат ҳам кучайди. Ҳар бир бўш иш ўрни учун ўртача 18 та резюме тақдим этилади, бу ўтган йилга нисбатан 10,2% га кўп.
Энг катта талаб хавфсизлик, транспорт ва логистика соҳаларида, уй хизматчиларига, шунингдек, стратегия ва консалтинг соҳаларида сезилди.
Қирғизистон
2026 йилнинг иккинчи чорагида Қирғизистондаги иш берувчилар headhunter.kg порталига 12 мингдан ортиқ бўш иш ўринларини тақдим этишди, бу ўтган йилга нисбатан 6,2% га кўп. Одатдагидек, таклифларнинг аксарияти пойтахтдан. Барча бўш иш ўринларининг 91,1% Бишкекдан.
Иш берувчилар тобора кўпроқ савдо ва мижозларга хизмат кўрсатиш, маркетинг ва PR, автомобилсозлик бизнеси, молия ва бухгалтерия ҳисоби, қурилиш, туризм, шунингдек, қўлда ишлайдиган ва маъмурий ишчиларни қидирмоқдалар. Таклиф қилинаётган ўртача иш ҳақи 46,3 минг сомни (248 159 тенге) ташкил этади, бу ўтган йилга нисбатан 7,5% га паст.
Шу билан бирга, бўш иш ўринлари учун рақобат кучайди. Иккинчи чоракда битта лавозимга 14 киши ариза берди, бу 35,3% га юқори. Бу тенденция, айниқса, хавфсизлик, транспорт ва логистика, уй ишчилари, қўлда ишлайдиган касблар, шунингдек, стратегия ва консалтинг соҳаларида сезиларли бўлди.
Тожикистон
«Мир24» хабар беришича, Тожикистонда қурилиш, саноат ва туризм соҳаларида талаб юқорилигича қолмоқда. Бўш иш ўринларининг тахминан 34% муҳандислик ва IТ мутахассисликларига тўғри келади. Бундан ташқари, бухгалтерлар, юристлар, HR мутахассислари ва маркетологларга ҳам талаб юқори. 2025 йилга келиб, мамлакатда 280 000 та иш ўрни яратилади, аммо уларнинг фақат тўртдан бир қисми доимий, ярмидан кўпи эса мавсумийдир.
Asia-Plus хабар беришича, Тожикистон Меҳнат вазирлиги янги таълим стандартлари ишлаб чиқиладиган 20 та асосий мутахассисликни аниқлади. Буларга сунъий интеллект, қуёш энергияси, электр транспорт воситаларини таъмирлаш, дронларни бошқариш ва лифтларга техник хизмат кўрсатиш киради.
Меҳнат вазири Солеҳи Холмаҳмадзоданинг сўзларига кўра, таълим дастурлари ички ва ташқи меҳнат бозорлари эҳтиёжларидан келиб чиқиб яратилади. Энг юқори талаб қурилиш, энергетика, IТ, қишлоқ хўжалиги, меҳмонхона бизнеси ва хизмат кўрсатиш соҳаларида кузатилмоқда.
Туркманистон
Туркманистон Altyn Asyr электрон бандлик порталига кўра, 2026 йил бошида Туркманистон меҳнат бозорида статистика, тиббиёт ва таълим соҳаларига, шунингдек, ишчилар ва ёрдамчи ишчиларга талаб юқори.
Шу билан бирга, иқтисодиётнинг юқори технологияли соҳалари учун тор йўналишдаги билим ва кўникмаларга эга мутахассисларга эҳтиёж ортиб бормоқда. Туркманистон нашрида хабар қилинганидек, сунъий интеллект тилини яхши билиш кўплаб касблар учун мажбурий талабга айланди.
Келгуси йиллардан нималарни кутишимиз мумкин?
Иш ўринларининг келажаги ҳақидаги ҳисоботга кўра, Жаҳон иқтисодий форумининг "Иш ўринларининг келажаги — 2025" ҳисоботига кўра, глобал меҳнат бозорида катта ўзгаришлар бўлиши кутилмоқда. 2030 йилга бориб, тахминан 170 миллион янги иш ўрни пайдо бўлади ва 92 миллион мавжуд иш ўринлари йўқолади. Меҳнат бозорини бешта асосий омил ўзгартиради.
— Улардан биринчиси ва энг муҳими технологик ўзгаришдир. Рақамли технологиялар ва сунъий интеллектнинг кенг жорий этилиши глобал ва миллий даражада меҳнат бозори тузилмасида туб ўзгаришларга олиб келади. Иккинчи омил — дунёнинг геоиқтисодий харитасини қайта шакллантириш. Урушлар ва савдо санкциялари натижасида иқтисодий ва кадрлар стратегияларининг йўналиши ўзгарди. Учинчиси — "яшил иқтисодиёт"нинг устунлиги. Бу экологик йўналтирилган мутахассисликлар ва кўникмаларга талабни оширмоқда. Тўртинчи сабаб — иқтисодий беқарорлик. Кейинги навбатда демографик ўзгаришлар. Ҳудудларда аҳолининг ўсиш суръати нотекис. Баъзи жойларда у тез ўсиб бормоқда, бошқаларида эса аҳолининг қариши тенденцияси кузатилмоқда, — деб таъкидлади Алия Масалимова.
Ҳисобот муаллифларининг фикрига кўра, 2025-2030 йилларда мамлакат меҳнат бозорига рақамлаштириш, турмуш даражасининг ошиши ва иқтисодий ўсишнинг пасайиши айниқса таъсир қилади. "Яшил" технологияларнинг ривожланиши ҳам асосий омил бўлади. Шу муносабат билан, Қозоғистон компанияларининг қарийб 70 фоизи малакали кадрлар етишмаслиги муаммосига дуч келмоқда.
— Менимча, келгуси йилларда, биринчи навбатда, машинасозлик ва сунъий интеллект каби юқори технологияли соҳаларга оид мутахассисликларга талаб юқори бўлади. Шу билан бирга, сантехник, дурадгор, электрчи каби ишчи касблари ўз долзарблигини йўқотмайди. Биз ҳар куни бинолар ва турли иншоотларга хизмат кўрсатиш, ускуналарни ўрнатиш ва бошқа турдаги ишларни бажариш учун ушбу мутахассисларнинг ёрдамига муҳтожмиз. Шунинг учун, қўл меҳнатини талаб қиладиган ва ўз қўллари билан аниқ ишларни бажара оладиган касблар билан шуғулланадиганлар ҳеч қачон бозордан сиқиб чиқарилмайди, — деди маърузачи.
Экспертнинг фикрига кўра, интеллектуал меҳнат вакиллари — биринчи навбатда, ўқитувчилар ва шифокорлар — ўзларининг энг юқори чўққисида қоладилар. Хусусан, ўз соҳаси бўйича чуқур билимлари билан бирга рақамли технологиялар ва унга боғлиқ соҳаларни ўзлаштирган мутахассисларнинг аҳамияти ортади.
Шундай қилиб, Марказий Осиё меҳнат бозори бугунги кунда икки сабабга кўра ривожланмоқда. Демографик ўсиш, урбанизация ва хизмат кўрсатиш соҳасининг ривожланиши савдо, қурилиш, саноат, қурилиш, логистика, таълим ва соғлиқни сақлаш соҳаларидаги мутахассисларга талабни оширади. Иқтисодиётнинг рақамлаштирилиши, сунъий интеллект ва "яшил" технологияларнинг кенг қўлланилиши туфайли янги рақамли кўникмаларга эга мутахассисларга эҳтиёж ортиб бормоқда.
Бироқ, малакали кадрлар етишмаслиги ва сифатли иш ўринлари учун рақобат ушбу минтақа мамлакатлари учун ҳали ҳам долзарб бўлиб қолмоқда. Шунинг учун келажакда ходимларнинг янги кўникмаларни эгаллашга ва ўзгарувчан шароитларга мослашишга тайёрлиги меҳнат бозорида рақобатбардошликнинг асосий омили бўлиб қолади.