ҚТЖ “дефолт” хавфидан қутулишга муваффақ бўлдими
ASTANА. Кazinform – 2024 йил 12 июнда Олий аудитор палатаси раиси Алихан Смаилов “Қазақстан темір жолы”нинг (“Қозоғистон темир йўли”) 2023 йилдаги фаолияти аудити натижаларини тақдим этар экан, миллий оператор қарз юки туфайли дефолт ёқасида турганини айтди. Кейинчалик, миллий компания раҳбарлари ҳам, Транспорт вазирлиги вакиллари ҳам буни рад этишди. ҚТЖ Алихан Смаилов тилга олган дефолт хавфидан 1,5 йил ичида қутулишга муваффақ бўлдими? Рақамлар гапирсин.
Бозор реакцияси
Одатда, бундай баёнотлар молия бозоридаги инвесторлар томонидан эътиборсиз қолдирилмайди. KASE биржасидаги ҚТЖ облигацияларининг баҳолаш маълумотларига қараганда, бу даврда ҳақиқатан ҳам кичик бир ҳаракат кузатилган. Масалан, 2024 йил 11 июндаги индикатив баҳолашда бир қатор ҚТЖ облигациялари бўйича тўлашгача бўлган даромадлилик тахминан 15–15,3% ни ташкил этди. 13 июндаги баҳолашда баъзи эмиссиялар бўйича бу кўрсаткич тахминан 16% гача ошди ва облигацияларнинг тахминий нархи бироз пасайди. Бу шуни кўрсатадики, инвесторлар қисқа вақт ичида бўлса ҳам, хавфни қайта баҳоладилар, аммо бозорда аниқ ваҳима йўқ эди.
ҚТЖ облигацияларини баҳолашда бозор иштирокчилари нафақат компаниянинг молиявий кўрсаткичларини, балки унинг давлат билан яқин алоқаларини ҳам ҳисобга олишади. Миллий темир йўл оператори стратегик инфратузилма бўлганлиги сабабли, инвесторлар давлат қийин пайтларда ёрдам кўрсатиши мумкинлигини тушунишади. Шунинг учун, Алихан Смаиловнинг баёноти бозорда қисқа муддатли эҳтиёткорликни келтириб чиқарган бўлса-да, ҚТЖ қимматли қоғозларига ишонч кескин ўзгармади.
Соф қарз операцион даромаддан 6 баравар юқори
Бу — бозорнинг рекцияси. 2023 йил учун консолидацияланган молиявий ҳисоботлар Алихан Смаиловнинг "компания дефолт ёқасида" деган танқиди асосли эканлигини кўрсатади. Ҳужжатга кўра, йил охирида ҚТЖнинг умумий молиявий мажбуриятлари 2 триллион 117 миллиард 547 миллион тенгени ташкил этди. Қарз таркибига банклар ва молия институтларидан олинган кредитлар, компания томонидан чиқарилган облигациялар (қарз қимматли қоғозлари) киради.
2023 йил 31 декабрь ҳолатига кўра, ҚТЖнинг банк ҳисоблари ва қисқа муддатли депозитларида 204 миллиард 614 миллион тенге бор эди. Ўша пайтда ҚТЖнинг соф қарзи (2,117 триллион тенге - 204,6 миллиард тенге) тахминан 1,98 триллион тенгени ташкил этган.
Компаниянинг 2023 йилда фоиз тўловлари, солиқлар ва асосий воситаларнинг амортизациясидан ташқари даромади тахминан 331 миллиард тенгени ташкил этди. Умумий қарзни ушбу кўрсаткичга (2,117 триллион тенге/331 миллиард тенге) бўлиш орқали компания қарзини неча йил ичидатўлай олишини аниқлашимиз мумкин — 6,6 йил ичида. Шунинг учун компания қарзини ҳозирги даромад даражаси билан тахминан олти-етти йил ичида тўлаши мумкин. Халқаро амалиётда бу нисбат 3 дан паст бўлса, хавфсиз деб ҳисобланади, 4-5 оралиғи хавф зонаси ҳисобланади ва 6 дан юқори кўрсаткич компаниянинг катта қарздорлик юкига эга эканлигини кўрсатади. Шунинг учун биз Алихан Смаиловнинг дефолт ҳақидаги баёноти асосли деб ҳисоблаймиз.
2023 йилда ҚТЖ кредитлар бўйича фоиз тўловларига тахминан 208 миллиард тенге сарфлади. Биз йиллик операцион даромад 331 миллиард тенге эканлигини айтдик. Бу шуни англатадики, компаниянинг операцион даромади кредитлар бўйича фоиз тўловларини зўрға қоплайди. Молиявий амалиётда у фақат операцион даромад фоиз тўловларидан 3 баравар юқори бўлгандагина хавфсиз деб ҳисобланади.
Молиявий ҳисоботлардаги яна бир муҳим масала — бу компаниянинг қисқа муддатли тўлов қобилияти. 2023 йил охирида ҚТЖнинг жорий мажбуриятлари унинг жорий активларидан 382 665 миллион тенгега ошди.
Молиявий ҳисоботларга кўра, ҚТЖ асосий воситаларининг (темир йўл инфратузилмаси, локомотивлар, вагонлар, станциялар ва бошқа активлар) баланс қиймати тахминан 3,24 триллион тенгени ташкил этади. Ҳужжатда келажакдаги инвестиция мажбуриятлари ҳам кўрсатилган. 2023 йил охирига келиб, бундай мажбуриятларнинг умумий ҳажми тахминан 1,87 триллион тенгени ташкил этди. Бунга инфратузилмани модернизация қилиш лойиҳалари, вагонлар ва локомотивларни сотиб олиш ва таъмирлаш ҳамда бошқа инвестиция харажатлари киради.
Шундай қилиб, 2023 йилги молиявий ҳисоботларнинг асосий кўрсаткичлари шуни кўрсатадики, ҚТЖ катта активларга эга бўлса-да, унинг қарз юки ҳам юқори. Компаниянинг умумий қарзи 2 триллион тенгедан ошади, бу унинг операцион даромадидан 6 баравар кўп.
Танқиддан сабоқ олиндими?
Бу ерда Олий аудитор палатаси мутахассислари ушбу кўрсаткичларга асосланиб, ҚТЖ фақат қарз ҳисобидан ривожланаётганини таъкидладилар. Ўша пайтда айтилган танқидлардан миллий компания қай даражада хулоса чиқарганини аниқлаш учун 2024 йил натижаларини ва 2025 йилнинг дастлабки 6 ойи кўрсаткичларини таҳлил қилиш керак. Чунки 2025 йилнинг тўлиқ натижалари расман фақат май ойига қадар эълон қилинади.
2024 йилда ҚТЖ тахминан 2,16 триллион тенге даромад олди. Шундан соф фойда 160,8 миллиард тенге, операцион даромад 551 миллиард тенгени ташкил этди. Унинг умумий қарзи эса 2,65 триллион тенгега етди. Бу 2023 йилга нисбатан тахминан 25% кўп. 2024 йилдаги операцион даромад даражасида умумий қарзни тўлаш учун тахминан 4,8 йил керак бўлади. Шундай қилиб, операцион даромад умумий қарздан тезроқ ўсди ва қарз юки нисбатан енгил бўлди.
2025 йилнинг биринчи ярмида эса ҚТЖнинг умумий қарзи янада ўсиб, 2,95 триллион тенгега етди. Оралиқ ҳисоботга кўра, ҚТЖ қарзи уч йилдан бери барқарор ўсиб бормоқда ва 3 триллион тенге чегарасига яқинлашмоқда.
Бу — йилнинг биринчи ярми учун кўрсаткич. Йилнинг иккинчи ярмида ҚТЖ 300 та юк локомотиви сотиб олишга ва Американинг Wabtec компанияси билан хизмат кўрсатиш шартномасини имзолашга келишиб олди. Томонлар ушбу мураккаб лойиҳага 2034 йилгача тахминан 4,2 миллиард доллар (2 триллион тенге) сармоя киритишга келишиб олдилар. Бундан ташқари, Citibank орқали тахминан 1,6 миллиард доллар миқдорида маблағ жалб қилиш бўйича мандат шартномаси имзолангани маълум бўлди. Бу маълумотлар ҚТЖ инвестиция лойиҳалари учун қарз моделидан воз кечмаганлигини кўрсатади.
Топ-менежерлар 816 миллион тенге ишлаб топган
Сўнгги йилларда ҚТЖнинг йўловчилар сегменти зарар кўрмаганлигича қолмоқда. Масалан, агар 2024 йил натижаларига кўра йўловчи ташиш 29,2 миллиард тенге зарар кўрсатган бўлса, 2025 йилнинг дастлабки олти ойидаги зарар 17,9 миллиард тенгени ташкил этди. Расмий баёнотларда ижтимоий масъулият билан бевосита боғлиқ бўлган бу тенденция кўпинча миллий компаниянинг асосий муаммоларидан бири сифатида тилга олинади. Бироқ, ҚТЖнинг умумий молиявий кўрсаткичларига нисбатан унинг кўлами билан солиштирганда, бу хулоса шартли деб ҳисобланиши мумкин. Масалан, компаниянинг умумий қарзи 2025 йил ўрталарига келиб 3 триллион тенгега яқинлашмоқда. Шу муносабат билан, йўловчилар сегментида ўнлаб миллиард тенге зарарлар ҚТЖнинг қарз юкини тушунтирувчи асосий омил эканлигини айтиш қийин.
ҚТЖнинг молиявий ҳисоботларида юқори раҳбариятнинг иш ҳақи ҳам кўрсатилган. Ҳужжатга кўра, 2024 йилда компаниянинг асосий бошқарув ходимларига 816 миллион тенге тўланган. Бу миқдорга бошқарув кенгаши ва директорлар кенгашининг 18 аъзосининг иш ҳақи ва бонуслари киради. Бу шуни англатадики, ҳар бир топ-менежер йилига ўртача 45,3 миллион тенге олган. 2023 йилда бу кўрсаткич 49 миллион тенге (790 миллион тенге/16 киши) ни ташкил этган.
2024 йилда ҚТЖ асосий капиталга 1,17 триллион тенге сармоя киритди. Шундан 1,006 триллион тенге юк ташиш сегментида инфратузилма ва ҳаракатланувчи таркибни модернизация қилишга, 110 миллиард тенге йўловчи ташишга ва 54 миллиард тенге бошқа йўналишларга сарфланди. Бу ҚТЖ молиявий моделида қарз юкининг асосий омили йўловчи ташиш эмас, балки темир йўл инфратузилмасини модернизация қилиш ва кенгайтириш эканлигини кўрсатади.