Қозоғистонликлар меъёрдан 4 баравар кам балиқ истеъмол қиладилар
Қозоғистонликлар ЖССТ томонидан тавсия этилган меъёрдан бир неча баравар кам балиқ истеъмол қиладилар. Мамлакатда жон бошига йиллик истеъмол атиги 4 килограммни ташкил қилади. Россия ва Хитойда бу кўрсаткич 20 килограммдан ошади.
Мутахассисларнинг фикрига кўра, бир киши йилига камида 16 килограмм балиқ истеъмол қилиши керак. Бунинг сабаби, балиқ Омега-3 ёғ кислоталари, D витамини, йод, фосфор ва организм учун фойдали бўлган бошқа элементларга бой. Бироқ, сўнгги йилларда нархларнинг ошиши истеъмол ҳажмига бевосита таъсир кўрсатди.
Ўтган йили балиқ ва денгиз маҳсулотлари нархи йил давомида 16,3 фоизга ошди. Хусусан, музлатилган балиқ нархи 22,9% га, қайта ишланган ва консерваланган маҳсулотлар нархи эса 20,4% га ошди. Натижада, аҳолининг балиқ маҳсулотларига сарфлайдиган харажатлари ҳам ошди. Ўтган йили битта оила ҳар чоракда ўртача 20,3 минг тенге сарфлаган. Бу 2024 йилга нисбатан 8,4% га ошган.
Ҳудудлар орасида балиқ ва денгиз маҳсулотларини энг кўп истеъмол қиладиган минтақа Шимолий Қозоғистон вилояти ҳисобланади. Энг паст кўрсаткич Чимкент шаҳрида қайд этилди.
Импортга юқори боғлиқлик
Ички бозорда талаб паст бўлишига қарамай, Қозоғистонда балиқчиликни ривожлантириш бўйича ишлар сезиларли даражада тезлашмоқда. Давлат саноатни агросаноат комплексининг стратегик йўналиши сифатида белгилаб олди ва янги лойиҳаларни ишга туширишга устувор аҳамият бермоқда.
Бу йил аквакультурани қўллаб-қувватлаш учун бир нечта соҳаларда маблағ ажратилди. Хусусан, маҳсулот сифатини яхшилаш ва балиқларни кўпайтириш учун 1,9 миллиард тенге, инвестиция харажатларини қоплаш учун 3,4 миллиард тенге ва кредит ва лизинг фоизларини субсидиялаш учун 1 миллиард тенге ажратилди.
Бундан ташқари, машина ва ускуналар сотиб олиш, шунингдек, кредит ставкаларини субсидиялаш учун яна 1 миллиард тенге ажратилди. Бу соҳанинг моддий-техник базасини мустаҳкамлаш ва унинг ишлаб чиқариш салоҳиятини кенгайтиришга қаратилган.
Ҳозирда мамлакатда 1200 дан ортиқ балиқчилик субъектлари фаолият юритмоқда. Улардан 682 таси аквакультура. Балиқчилик қўмитаси маълумотларига кўра, бу кўрсаткич сўнгги бир неча йил ичида икки бараварга ошди. Шунга қарамай, ишлаб чиқариш ҳажми ҳали ҳам ички талабни тўлиқ қоплаш учун етарли эмас.
Ўтган йил натижаларига кўра, Қозоғистондаги балиқ бозорининг умумий ҳажми 106,4 минг тоннани ташкил этди. Улардан 49,6 минг тоннаси овланган ва 22,9 минг тоннаси етиштирилган. Бундан ташқари, 21,1 минг тонна маҳсулот экспорт қилинди ва мамлакатга 55 минг тонна балиқ импорт қилинди. Шундай қилиб, импортга боғлиқлик даражаси 43 фоизга етди.
Муаммони ҳал қилиш учун давлат соддалаштирилган молиялаштириш механизмларини ҳам ишга туширди. 2024 йилдан бошлаб, йилига 25 тоннадан ортиқ ишлаб чиқариш қувватига эга аквакультура лойиҳалари учун 2,5 фоиз миқдорида бюджет кредитлари ажратилади. 2024-2025 йилларда 10 та субъектга 5,7 миллиард тенге миқдорида имтиёзли кредитлар берилди.
Бундан ташқари, жорий йилда айланма маблағларни тўлдириш учун 5 фоиз миқдорида имтиёзли кредитлар бериш режалаштирилган. Ушбу йўналишда умумий қиймати 5 миллиард тенге бўлган 14 та лойиҳа танлаб олинди. Инвестиция мақсадларида 6 фоиз миқдорида 6 миллиард тенгелик 18 та лойиҳа кўриб чиқилмоқда.
Барча ташаббуслар 2021 йилда қабул қилинган "2030 йилгача балиқчиликни ривожлантириш дастури" доирасида амалга оширилади. Дастурнинг асосий мақсади табиий сув ҳавзаларига тушадиган юкдамани камайтириш ва саноат аквакультурасини ривожлантиришдир.
Қўмита маълумотларига кўра, 2030-йилга келиб балиқ етиштириш ҳажмини 270 минг тоннага етказиш режалаштирилган. Бундан ташқари, аҳоли жон бошига балиқ истеъмолини 12 килограммгача етказиш вазифаси қўйилган.
Балиқлар қаерларга экспорт қилинади?
Саноатнинг ривожланиши фақат ички бозорни қоплаш билан чекланиб қолмайди. Сўнгги йилларда экспорт йўналиши ҳам жадал ривожланмоқда. Бу қишлоқ тадбиркорлари учун янги имкониятга айланди ва балиқчилик энг даромадли бизнес соҳаларидан бирига айлана бошлади.
Ўтган йили мамлакатда 38 минг тоннадан ортиқ балиқ овланди, шундан 12 минг тоннадан ортиғи қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари эди. Бугунги кунда Қозоғистонда республика ва халқаро аҳамиятга эга 20 га яқин сув ҳавзалари, шунингдек, маҳаллий даражадаги уч мингга яқин кўллар мавжуд. Бу саноатни кенгайтириш ва янги ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш учун етарли ресурсдир.
Ишлаб чиқаришни қўллаб-қувватлашдан ташқари, давлат аквакультурага киритилган инвестицияларнинг бир қисмини қоплаш механизмини ҳам кўриб чиқди. Шу билан бирга, наслдор балиқларни кўпайтиришни давлат томонидан қўллаб-қувватлаш тизими фаолият юритмоқда. Бу йилдан бошлаб сув таъминоти хизматлари нархини субсидиялаш жорий этилди.
Балиқчилик қўмитаси маълумотларига кўра, сув таъминоти тарифининг 60-85 фоизигача субсидияланади.
– Бу йил балиқчилик учун маҳаллий ва республика бюджетларидан субсидия сифатида 5 миллиард тенге ажратилади. Ўтган йили бу кўрсаткич 3,5 миллиард тенгени ташкил этган эди. Давлат томонидан қўллаб-қувватлаш чоралари такомиллаштирилмоқда. Бунинг натижасида ишлаб чиқариш ҳажми ҳам ортиб бормоқда. Ўтган йили бозорга 18 минг тоннадан ортиқ балиқ ва балиқ маҳсулотлари чиқарилди ва бу йил бу кўрсаткични 26 минг тоннага етказиш режалаштирилган, – дейилади қўмита жавобида.
Қайта ишлаш саноати ҳам шу билан бирга ривожланмоқда. Ҳозирда мамлакатда балиқни қайта ишлашга ихтисослашган 72 та корхона фаолият юритмоқда. Уларнинг умумий йиллик қуввати 120 минг тоннани ташкил этади. Корхоналардан 20 таси ўз маҳсулотларини хорижий бозорларга экспорт қилади.
Қозоғистон маҳсулотлари Европа Иттифоқи, Россия ва Хитойга экспорт қилинади. Сут балиқ филеларига, айниқса, талаб юқори.
Янги технологиялар ва саноат аквакультурасига ўтиш
Саноат босқичма-босқич саноат аквакультурасига ўтмоқда, бу ерда рақамли технологиялар ва автоматлаштирилган тизимлар жорий этилмоқда.
Балиқчилик қўмитаси раиси Серик Сермағамбетовнинг сўзларига кўра, соҳадаги инвестиция лойиҳаларининг умумий қиймати 60 миллиард тенгега етди. Ушбу маблағларнинг бир қисми янги ишлаб чиқаришни ишга тушириш ва инфратузилмани ривожлантиришга йўналтирилган.
– 2021-2025 йилларда балиқ етиштириш ва қайта ишлаш бўйича умумий қиймати тахминан 26 миллиард тенге бўлган 95 та лойиҳа амалга оширилди. Уларнинг ишлаб чиқариш қуввати йилига 20 минг тоннадан ошади. Натижада 1200 га яқин иш ўрни яратилди. Унинг сўзларига кўра, соҳани ривожлантиришнинг асосий механизми "Аквакультура тўғрисида"ги қонун доирасида давлат томонидан қўллаб-қувватлашдир, - деди у.
Ҳозирда озуқа сотиб олиш харажатларининг 30 фоизи қопланади, балиқ чавоқлари, дори-дармонлар ва зотли ҳайвонлар сотиб олиш харажатларининг 50 фоизи субсидияланади. Бундан ташқари, озуқа заводлари, ёпиқ сув айланиш тизимлари ва балиқ етиштириш иншоотларини қуриш харажатларининг 25 фоизи давлат томонидан қопланади.
Мажилис депутати Серик Егизбаевнинг сўзларига кўра, саноат аквакультураси Қозоғистон учун катта стратегик аҳамиятга эга йўналишга айланиб бормоқда.
– Бугунги кунда балиқчилик аниқ бухгалтерия ҳисоби ва автоматлаштиришга асосланган саноатга айланмоқда. Хусусан, ёпиқ сув айланиш тизимлари ёки RAS-технологиялари муҳим рол ўйнайди, – деди депутат.
Унинг сўзларига кўра, бундай тизимларда сув бир неча марта тозаланган ва қайта ишлатилганлиги сабабли, сув тежалади ва ишлаб чиқариш тўлиқ назорат остида сақланади.
Бундан ташқари, саноатда "ақлли ферма" технологиялари кенг жорий этилмоқда. Махсус сенсорлар сув ҳарорати, кислород даражаси ва кислоталилик кўрсаткичларини доимий равишда кузатиб боради ва маълумотларни автоматик тизимга узатади.
Сунъий интеллект эса балиқларнинг ўсиш суръати ва хатти-ҳаракатларини таҳлил қилади ва фермер хўжаликларига аниқ тавсиялар беради. Бу сизга озуқа истеъмолини камайтириш ва маҳсулот сифатини яхшилаш имконини беради.
Депутатнинг сўзларига кўра, сув ресурсларини тежаш ва иқлим ўзгаришига мослашиш Қозоғистон учун келгуси даврда асосий вазифалардан биридир.
– Мамлакатимиз сув танқислиги кузатилаётган минтақада жойлашган. Сув ресурсларининг 80 фоизи ташқаридан келади. Шунинг учун, табиий шароитларга боғлиқликни камайтириш учун янги технологияларни жорий этиш зарур, — деди у.
Денгиз аквакультураси ривожланмоқда
Ҳозирда саноатни тўлиқ циклли ишлаб чиқариш занжири сифатида шакллантиришга ҳаракат қилинмоқда. Улардан бири Каспий денгизидаги «Organic Fish» компаниясининг лойиҳасидир.
Қуриқ портидан 20 километр узоқликда жойлашган корхона Қозоғистонда Норвегия технологиялари асосида биринчи денгиз тўр балиқларини етиштириш лойиҳасини амалга оширмоқда.
Компания вакилларининг сўзларига кўра, лойиҳа бир неча босқичдан ўтди. Аввал тадқиқот ишлари олиб борилди, денгиз участкаси тайёрланди. Кейин махсус тўрлар етказиб берилди ва ўрнатилди.
– Ўтган йилнинг кузида тўр фермаси ишга туширилди ва биринчи чавақлар сувга қўйиб юборилди. Ҳозирда балиқнинг ўртача вазни 1 килограммга етди ва унинг ўсиши барқарор. Бу кузда 200 тонна тирик балиқ ишлаб чиқариш режалаштирилган ва келгуси йилларда ишлаб чиқариш ҳажмини йилига 5000 тоннагача босқичма-босқич ошириш режалаштирилган. Бу Қозоғистон ва Марказий Осиёда Каспий денгизида денгизчилик бўйича биринчи йирик лойиҳадир, — деди компания раиси ўринбосари Бауржан Жумажанули.
Унинг сўзларига кўра, денгиз аквакультураси юқори технологиялар ва кенг кўламли инвестицияларни талаб қиладиган соҳадир.
– Замонавий денгиз қафаслари, денгиз кемалари, порт инфратузилмаси, барқарор озуқа таъминоти, малакали мутахассислар, маҳсулотни қайта ишлаш ва логистика зарур. Шунинг учун даромад нафақат маҳсулот нархига, балки ишлаб чиқариш самарадорлигига ҳам боғлиқ, — деди у.
Бозор тузилмаси ҳам ўзгармоқда. Агар оммавий сегментда анъанавий балиқ турларига талаб юқори бўлса, йирик шаҳарларда лосос маҳсулотларига қизиқиш ортиб бормоқда.
– Истеъмолчи юқори сифатли, янги ва тўғри қадоқланган маҳсулотларни танлашга тайёр. Қозоғистон ҳали ҳам лосос маҳсулотлари учун импортга боғлиқ. Шунинг учун маҳаллий ишлаб чиқариш катта афзалликка эга, — деди соҳа мутахассиси.
Сифатли озуқа ишлаб чиқариш муҳим масала
Саноатни орқага тортадиган асосий омиллардан бири бу озуқа ишлаб чиқаришдир. Ҳозирда кўплаб фермер хўжаликлари юқори сифатли импорт қилинган озуқадан фойдаланишга мажбур.
– Асосий харажатлар ускуналар ва сифатли озуқага сарфланади. Бундан ташқари, балиқ овлаш, логистика, ускуналарга техник хизмат кўрсатиш, ходимларнинг иш ҳақи ва транспорт харажатлари ҳам катта маблағ талаб қилади, — деди Бауржан Жумажанули.
Унинг сўзларига кўра, денгиз аквакультураси юқори технология ва катта инвестиция талаб қиладиган соҳа. Бунинг сабаби, денгиз кемалари, озуқа ташувчи баржалар, автоматлаштириш тизимлари ва хавфсизлик харажатлари бу ерга киритилган.
— Қозоғистонда денгиз аквакультураси учун махсус озуқа ишлаб чиқариш ҳали тўлиқ йўлга қўйилмаган. Агар келажакда маҳаллий ишлаб чиқариш ривожланса, импортга қарамлик камаяди ва логистика харажатлари камаяди, — деди у.
Ёш мутахассислар етишмаяпти
Балиқчилик ҳам пойтахт яқинида жадал ривожланмоқда. Улардан бири форель етиштириш билан шуғулланади. Корхона Ақмола вилоятидаги Жалтиркўл кўлида тўлиқ циклли ишлаб чиқаришни ташкил қилди ва замонавий аквакультура технологияларини жорий этмоқда.
«Астана-Өнім» компанияси вакили, аквакультура саноати мутахассиси Жасулан Ўринбаевнинг сўзларига кўра, фермер хўжалигининг асосий хусусиятларидан бири ишлаб чиқаришнинг Астанага яқинлигидир. Бу бизга пойтахт аҳолисини форель ва карп билан таъминлаш имконини беради.
— Мен аквакультура соҳасида 10 йилдан ортиқ вақтдан бери ишлаб келмоқдаман. Мен профессионал тажрибамнинг катта қисмини чет элда турли балиқ етиштириш технологиялари билан ишлаш орқали тўпладим. Бугун биз уни Жалтиркўлдаги ишлаб чиқаришда жорий этмоқдамиз, — деди у.
Мутахассиснинг сўзларига кўра, ишлаб чиқариш бир вақтнинг ўзида бир нечта технологиялардан фойдаланиш билан ажралиб туради. Ҳозирда бу ерда карп ва форель балиқлари тўлиқ циклда етиштирилади.
Форель етиштириш бир неча босқичдан иборат. Аввал уруғланган икра сотиб олинади. Кейин у инкубация қурилмаларида етиштирилади ва балиқчалар махсус тизимда 50 граммгача етказилади. Шундан сўнг, форель кўлдаги тўрларга ўтказилади.
– Шундай қилиб, ишлаб чиқаришда айланма сув таъминоти тизими ва қафасда кўпайтириш усули қўлланилади. Биз форелни Жалтиркўл кўлининг табиий шароитларига мослаштира олдик. Ақмола вилоятида ҳали шунга ўхшаш ишлаб чиқариш лойиҳаси йўқ, – деди мутахассис.
Фермада карп кўпайтириш йўналиши ҳам тўлиқ циклда йўлга қўйилган. Кўлнинг ўзидан наслдор балиқлар ўстирилади.
Шу билан бирга, ишлаб чиқаришнинг ўзига хос қийинчиликлари ҳам бор. Сифатли маҳсулот олиш учун юқори сифатли озуқа, замонавий ускуналар, тоза сув ва барқарор ҳарорат режими талаб этилади.
– Аквакультурадаги ҳар бир хато натижага бевосита таъсир қилади. Шунинг учун саноат доимий назорат, катта масъулият ва профессионал мутахассисларни талаб қилади. Ҳозирги кунда мамлакатимизда ёш кадрлар етишмаслиги аниқ. Шунинг учун ихтисослаштирилган таълим бериш ва тажриба майдончаларини ўз вақтида ривожлантириш муҳимдир, – деди Жасулан Ўринбаев.
Мутахассисларнинг фикрига кўра, саноат импортга қарамликни камайтириш, юқори сифатли озуқа ишлаб чиқаришни ривожлантириш, кадрлар етишмовчилигини бартараф этиш ва аҳоли ўртасида балиқ истеъмол қилиш маданиятини шакллантириш каби муҳим муаммоларга дуч келмоқда. Агар келажакда тизимли ислоҳотлар ва давлат томонидан қўллаб-қувватлаш давом этса, балиқчилик энг тез ривожланаётган соҳалардан бирига айланиши мумкин.