Қозоғистонда машинасозлик соҳаси қандай ривожланмоқда
ASTANА. Кazinform – Машинасозлик ривожланган мамлакатларда ишлаб чиқариш саноатининг асосий тармоғи ҳисобланади. Қозоғистонда бунинг учун қандай салоҳият мавжуд? Кazinform мухбири мамлакатдаги вазиятни экспертлар билан ўрганиб чиқди.
10 йил ичида ўсиш суръати қандай?
Аввало, рақамлар гапирсин. Қозоғистонда машинасозлик соҳаси сўнгги ўн йил ичида тез ривожланди, ишлаб чиқариш ҳажми 8,5 баравар ошди. Хусусан, автомобиллар ва электр жиҳозларини ишлаб чиқариш жадал ривожланиб, маҳаллий ишлаб чиқариш тузилмасини янги босқичга кўтарди.
“Қозоғистон машинасозлар иттифоқи” ЮШБ Ижроия дирекцияси директори Талғат Базарбековнинг сўзларига кўра, бу ишлаб чиқариш салоҳиятининг тизимли ва босқичма-босқич шаклланиши натижасидир.
– Маҳаллий машинасозлик бугунги кунда ишлаб чиқариш саноатининг асосий тармоқларидан бири ва Қозоғистон саноат ривожланишининг асосий устунидир. Саноатда 5 мингдан ортиқ корхона фаолият юритади, улар 37 та кичик тармоқни ўз ичига олади. Машинасозлик барқарор ўсишни кўрсатди, унинг ишлаб чиқариш саноати тузилмасидаги улуши тахминан 20% га етди.
Агар 2015 йилда ишлаб чиқариш ҳажми 670 миллиард тенгени ташкил этган бўлса, 2025 йилда бу кўрсаткич 5,7 триллион тенгега етади, яъни 8,5 баравар кўп, — деди Талғат Базарбеков.
Экспорт салоҳияти ўсиб бормоқда
Саноатнинг ўсиши экспорт имкониятларининг кенгайиши билан бирга келади. Экспертларнинг фикрига кўра, Қозоғистон темир йўл, электротехника ва қишлоқ хўжалиги муҳандислиги соҳаларида барқарор компетенцияни шакллантирди.
Бугунги кунда маҳаллий маҳсулотлар Марказий Осиё ва МДҲ мамлакатларига, шунингдек, Озарбайжон ва Вьетнамга етказиб берилади. Асосий экспорт бозори Россия бўлиб, унинг улуши 50% дан ортиқ.
Бу тенденция халқаро ҳамкорлик орқали сезиларли даражада мустаҳкамланди. Мамлакатда Alstom, Wabtec ва Stadler каби йирик компаниялар технологиялар трансфери учун йўл очмоқда. Маиший техника ва электроника сегментида эса Samsung Electronics ва бошқа инвесторларнинг лойиҳалари амалга оширилмоқда. Қишлоқ хўжалиги техникаси саноатида глобал брендларнинг мавжудлиги ҳам ортиб бормоқда.
Саноатнинг экспортга йўналтирилганлиги аниқ инвестиция лойиҳалари билан ҳам тасдиқланади. Ўтган йили умумий қиймати 655,5 миллиард тенгега тенг 38 та лойиҳа ишга туширилди ва 9967 та иш ўрни яратилди. Улар орасида Алматидаги Astana Motors Manufacturing Kazakhstan заводи ва Костанай вилоятидаги KIA Qazaqstan ишлаб чиқариш корхонаси бор. Шунингдек, ҳудудда «KamLitKZ» заводи ишга туширилди, у ерда юк машиналари учун редукторлар ишлаб чиқариш йўлга қўйилди.
Талғат Базарбековнинг сўзларига кўра, яратилган ишлаб чиқариш базаси саноатнинг экспорт салоҳиятини янада ошириш имконини беради.
– Нефть ва газ муҳандислиги соҳасида насослар, компрессорлар, клапанлар ва қувур ускуналари ишлаб чиқариш ривожланмоқда. Бу импорт ўрнини босиш ва технологик мустақилликни ошириш имконини беради. Электротехника ва маиший техника ишлаб чиқаришга жалб қилинган инвестициялар экспорт салоҳиятини ҳам мустаҳкамлайди. Саран шаҳридаги «Silk Road Electronics» МЧЖ базасида янги ишлаб чиқариш қувватлари ривожланмоқда ва Алмати вилоятида «ALMATY TURMYSTYQ TEHNIKA ZAVODY» лойиҳаси амалга оширилмоқда. Йилига 750 минг донагача маҳсулот ишлаб чиқарадиган ушбу корхона нафақат ички талабни қондиради, балки ташқи бозорга чиқиш йўлини ҳам очади, – деди спикер.
240 йиллик иш тажрибасига эга сулола
Саноатда рақамлаштиришнинг тез суръатларига қарамай, инсон меҳнати ҳали ҳам катта аҳамиятга эга. Хусусан, ишчи сулолаларининг ишлаб чиқариш барқарорлиги ва сифатини таъминлашдаги роли алоҳида аҳамиятга эга. Бу нафақат кадрлар узлуксизлиги, балки йиллар давомида тўпланган тажрибанинг давоми ҳамдир. Бундай анъананинг ёрқин намунаси Баранниковлар сулоласидир. Бу оиланинг машинасозлик соҳасидаги умумий иш тажрибаси 240 йилни ташкил этади.
Оила тарихи ўтган асрнинг биринчи ярмига бориб тақалади. Петр Дмитриевич Баранников оиласи 1930 йилда Ленин тумани Ново-Петровка қишлоғидан Петропавл шаҳрига кўчиб ўтган. Петр беш кишилик оилада тўнғич фарзанд эди. Уруш бошланганда у Москвадан эвакуация қилинган заводда ишлай бошлади.
1944 йилда Петр чилангар бўлиб ишлади ва 17 ёшида чилангар-йиғувчи сифатида жанговар унвонга эга бўлди. Йигитга юклатилган иш осон бўлмаган. Уруш йилларида у бир марта ҳам иш ўрнини ўзгартирмади. У қум билан тозаловчи, чилангар, механик бўлиб ишлади, қисмларнинг қаттиқлигини синовдан ўтказди ва пневматик болға билан ишлади.
1946 йилда у Улуғ Ватан уруши давридаги жасорати учун медаль билан тақдирланди. Урушдан кейин, 23 ёшида, у участка бошлиғи этиб тайинланди ва кейинчалик қурол-аслаҳа саноатининг бош йиғувчиси лавозимига кўтарилди. Бугун у «ЗИКСТО» заводининг фахрийси сифатида тан олинган.
Вақт ўтиши билан оилавий анъаналар узилмаган. Бугунги кунда унинг авлодлари унинг йўлини давом эттирмоқдалар. Оила вакили Ольга Баранникова ҳам енгил автомобиллар ишлаб чиқарадиган «ЗИКСТО» корхонасида ишлайди.
– Мен 2001 йилда ишга кирдим. Бобомга "аввал заводда ишлайман" деб ваъда берган эдим. Бизнинг оиламизда бобом ҳам, бувим ҳам, умуман олганда, ҳамма заводда ишлаган. Бобом унинг пойдевори қўйилган кундан бошлаб ишлаган. Ўша пайтда девор йўқ эди, ҳамма нарса эндигина шаклланаётган эди. Ва мен ишлаган даврда ишлаб чиқариш модернизация қилинди, ҳамма нарса замонавий йўналишга ўтказилди, — деди Ольга Баранникова.
Ҳозирги кунда ишлаб чиқаришда роботлаштириш жадал ривожланмоқда. Шунга қарамай, ишчи сулолалар авлоддан-авлодга ўтиб келаётган бебаҳо тажриба манбаидир.
– Биз бобомиз бизга ўргатган йўлдан оғмаймиз. Унинг сўзларига кўра, "Меҳнат ҳамма нарсани енгади" — бу сулоланинг шиори.
Унинг сўзларига кўра, технологиялар ва ускуналар қанчалик тез ривожланса, ходимларга бўлган талаб шунчалик юқори бўлади. Шунинг учун мутахассислар доимий равишда ўқишдан ўтишлари ва малакаларини оширишлари керак.
– Машинасозлик соҳасида токарлар, пайвандчилар ва умумий меҳнат мутахассислари етишмайди. 1990 йилларда саноат “ўлаётган” соҳага айланди, чунки кўпчилик банк ходими бўлишни ва офисда ишлашни танлади. Ҳозир ҳам ёшлар заводда ишлашга унчалик қизиқишмайди, – дейди у.
Кадрлар сиёсатини қандай такомиллаштирамиз?
Кўриб турганимиздек, ёшларнинг меҳнат касбларига қизиқиши пастлиги соҳадаги долзарб муаммолардан биридир. Бу йўналишда мамлакатда аниқ чоралар кўрилмоқда ва таълим тизими меҳнат бозорининг янги талабларига мослашмоқда.
Масалан, Евроосиё миллий университетида талабаларни ишлаб чиқариш талабларига мувофиқ ўқитишга эътибор қаратилмоқда. Бу ерда назария ва амалиётни бирлаштириш орқали бўлажак муҳандисларнинг касбий кўникмаларини дастлабки босқичдан шакллантириш кўзда тутилган.
– Таълим дастурлари амалиётга йўналтирилган. Талабалар лаборатория ишлари, лойиҳа топшириқлари ва илмий тадқиқотлар орқали аниқ муҳандислик муаммоларини ҳал қилишни ўрганадилар, — дейди университет Транспорт ва энергетика факультети Транспорт муҳандислиги кафедраси мудири, техника фанлари доктори, профессор Бағлан Тоғизбаева.
Таълим муассасасида замонавий илмий лабораториялар ва ўқув-ишлаб чиқариш марказлари тизимли равишда ривожлантирилмоқда. Хусусан, робототехника, мехатроника ва рақамли технологиялар соҳасида махсус лабораториялар фаолият юритмоқда.
– Бугунги кунда университет бакалавр, магистратура ва докторантура даражаларида 240 дан ортиқ таълим дастурларини таклиф этади. Замонавий муҳандислик лабораториялари талабаларга робот тизимлари ва рақамли технологиялар билан ишлаш имконини беради. Бу келажакда 3D босма ва саноат роботларини бошқариш каби янги мутахассисликлар учун кадрлар тайёрлаш учун асос бўлиб хизмат қилади, — дейди олим.
Профессорнинг сўзларига кўра, ишлаб чиқариш амалиёти талабаларнинг касбий ривожланишида ҳал қилувчи рол ўйнайди.
– Амалиёт давомида талабалар ишлаб чиқариш жараёнларида иштирок этиш ва аниқ лойиҳалар устида ишлаш имкониятига эга бўладилар, — дейди у.
Унинг сўзларига кўра, соҳада кадрлар етишмовчилигини тизимли равишда ҳал қилиш учун таълим ва ишлаб чиқариш ўртасидаги алоқани мустаҳкамлаш зарур.
– Машинасозлик соҳасида кадрлар етишмаслигининг олдини олиш учун бир қатор чора-тадбирлар кўриш зарур. Хусусан, университетлар ва саноат ўртасида икки томонлама таълим тизимини ривожлантириш, янги технологиялар бўйича лабораториялар ва муҳандислик марказларини очиш ва корхоналарнинг таълим дастурларини ишлаб чиқишдаги иштирокини ошириш зарур. Бундай чоралар муҳандис кадрларни юқори сифатли тайёрлаш ва машинасозлик соҳасини ривожлантиришга катта ҳисса қўшади, – дея хулоса қилди профессор.
Саноатда нималарни ўзгартириш керак?
Саноатни ривожлантиришда асосий устун — малакали кадрлар. Бу борада ишлаб чиқаришда тажриба орттирган ва ўз касбий йўлини аниқ шакллантирган мутахассислар алоҳида ўрин тутади. Улардан бири Роман Шенфельддир. У Қозоғистондаги самолётлар ва вертолётлар учун авиация ускуналарини ишлаб чиқарадиган ноёб корхонада ишлайди.
Дипломини олгандан сўнг, ёш мутахассис Кўкшетаудаги «Тыныс» корхонасида ишга жойлашди ва у ерда ўз фаолиятини бошлади.
– Мен корхонада чилангар-йиғувчидан устахонанинг катта муҳандис-технологигача ўсдим. «Тыныс» — ажойиб мактаб. Йиллар давомида мен асбоб-ускуналар ишлаб чиқаришнинг ўзига хос хусусиятларини ўргандим, бу бугунги кунда менга мураккаб технологик занжирларни бошқариш имконини беради. Компания темир йўл саноати учун йиғиш ва ёнғинга қарши ускуналар ишлаб чиқаришни кенгайтирмоқда, — деди у.
Роман саноатнинг келажагини юқори технологияли кластер сифатида баҳолайди. Унинг сўзларига кўра, Қозоғистон аста-секин оддий йиғишдан тўлиқ циклли ишлаб чиқаришга ўтмоқда ва рақобатбардошлигини оширмоқда.
– 2030-2035 йилларда компания фуқаролик ва махсус техника ишлаб чиқариш соҳасида халқаро таъминот занжирларининг бир қисмига айланиши мумкин, — деди у.
Соҳада ҳал қилинишини кутаётган тизимли муаммолар ҳам мавжуд. Кадрлар етишмаслиги билан бир қаторда, импорт қилинган хомашёга қарамлик, роботлаштиришнинг паст даражаси ва импортнинг юқори улуши асосий муаммолар қаторида қолмоқда. Бугунги кунда машинасозлик маҳсулотлари мамлакат импортининг тахминан 44 фоизини ташкил қилади. Бундан ташқари, хорижий бозорларга тўлиқ кириш учун халқаро стандартларга риоя қилиш ва хизмат кўрсатиш инфратузилмасини ривожлантириш зарур.
Муаммоларни ҳал қилишда давлат томонидан қўллаб-қувватлаш ва саноатни мувофиқлаштириш катта аҳамиятга эга.
– Корхоналарнинг иш юкламаси кўпинча барқарор ва узоқ муддатли буюртмалар билан боғлиқ. Шу муносабат билан саноат очиқ, башорат қилинадиган ва тизимли давлат ёрдамига муҳтож. Талаб қилинадиган чоралар қаторида хом ашёга киришни кенгайтириш, соддалаштирилган молиялаштириш, маҳаллийлаштиришни қўллаб-қувватлаш, рақамлаштириш ва кадрлар тайёрлаш дастурлари мавжуд. Кейинги босқич экспортни кенгайтириш ва глобал ишлаб чиқариш занжирларига интеграциялашувдир. Бу ерда касаба уюшмасининг роли саноат манфаатларини ҳимоя қилишдан иборат, — деди Талғат Базарбеков.
Умуман олганда, саноатни ривожлантириш учун асосий шарт-шароитлар яратилди. Ресурс базаси, ишлаб чиқариш ва муҳандислик компетенциялари, шунингдек, йирик бозорларга географик яқинлик — буларнинг барчаси машинасозлик саноатининг салоҳиятини оширади. Эндиги вазифа имкониятлардан самарали фойдаланиш ва ўсишни сифатли ва барқарор даражага етказишдир.