Ўсиш бор, лекин таъсири чекланган
Президентнинг айтишича, 25 йил давомида махсус иқтисодий зоналарнинг мамлакат ялпи ички маҳсулотидаги улуши атиги 1 фоиздан бироз ошган, экспортдаги улуши 0,3 фоизни, хорижий инвестицияларни жалб этишдаги улуши эса 0,9 фоизни ташкил этган.
“Махсус иқтисодий зоналарнинг ҳозирги иш услубини мутлақо яроқсиз деб айтиш мумкин”, — деди Давлат раҳбари.
МИЗ вакиллари инвестиция жалб этиб, янги ишлаб чиқаришлар ташкил этаётганини айтидилар. Бироқ ушбу корхоналар мамлакат иқтисодий тузилмасига қанчалик таъсир кўрсатяпти ва уни диверсификация қилишга қанчалик ёрдам беряпти — асосий савол шу.
Статистика
ҚР Саноат ва қурилиш вазирлиги маълумотларига кўра, сўнгги беш йил ичида МИЗ резидентлари 5,1 триллион тенге инвестиция жалб этган. Шу даврда ишлаб чиқарилган маҳсулот ҳажми уч баробардан кўпроқ ошиб, 2020 йилдаги 1 триллион тенгедан 2025 йилда 3,1 триллион тенгага етган.
Солиқ тушумлари ҳам қарийб беш бараварга ошиб, 45 миллиард тенгедан 222 миллиард тенгега етди. Бу даврда экспорт ҳажми 3,5 баробар ошиб, 70,8 миллиард тенгедан 244,9 миллиард тенгега етди.
МИЗлар иш бошлаганидан буён уларга 11,2 триллион тенгедан ортиқ сармоя киритилди, шундан 4,8 триллион тенге ишлаб чиқариш саноатига йўналтирилди. Тахминан 36 минг иш ўрни яратилди ва 14,8 триллион тенгелик маҳсулотлар ишлаб чиқарилди. Уларнинг 1,1 триллион тенгедан зиёди экспорт қилинди. Солиқ тушумлари 865,4 миллиард тенгени ташкил этди.
18 та махсус иқтисодий зонанинг юкламаси
Ҳозир мамлакатда 18 та махсус иқтисодий зона фаолият юритади. Инвестиция ҳажми бўйича «Миллий индустриал нефть-кимё технопарки» ва «Астана – янги шаҳар» МИЗ олдинги ўринларда турибди. Экспорт ҳажми бўйича нефть-кимё технопарки (345,4 млрд тенге), «Павлодар» МИЗ (198,9 млрд тенге) ва «Астана – янги шаҳар» МИЗ (192,4 млрд тенге) етакчилик қилмоқда. Яратилган иш ўринлари сони бўйича эса «Астана – янги шаҳар» (8210 ходим), Инновацион технологиялар парки (6574) ва «Астана-Технополис» (4827) олдинги ўринларда туради.
ҚР Саноат ва қурилиш вазирлиги маълумотларига кўра, БАА, Хитой, Жанубий Корея ва Сингапурнинг халқаро тажрибаси шуни кўрсатадики, МИЗларнинг иқтисодиётга қўшган ҳиссаси аста-секин шаклланади ва асосан ўрта ва узоқ муддатли истиқболда яққол кўринади.
Сўнгги икки йил ичида мамлакатда тўртта янги махсус иқтисодий зоналар - "Атирау", "Ақтўбе", "Қорқит ота" ва "Алатау" халқаро товар-логистика комплекси ташкил этилди. Бундан ташқари, Абай вилояти ва Ғарбий Қозоғистон вилоятида янги МИЗларни яратиш масаласи кўриб чиқиляпти.
Шунингдек, статистика мавжуд майдонларнинг салоҳияти тўлиқ фойдаланилмаётганини кўрсатади. «QazIndustry» маркази маълумотларига кўра, МИЗ ҳудудларининг саноатга мўлжалланган қисми атиги 43,3 фоизга банд қилинган. Яъни тайёрланган майдонларнинг ярмидан кўпи ҳали ҳам бўш турибди.
Нима учун ўсиш иқтисодий ўзгаришларга айланмади?
Агар МИЗ кўрсаткичлари ўсиб бораётган бўлса, нима учун Президент уларнинг ривожланиш моделини тубдан қайта кўриб чиқишни талаб қилди?
Иқтисодчи Ануар Нуртазиннинг сўзларига кўра, масала жалб этилган инвестициялар миқдорида эмас, балки махсус иқтисодий зоналарнинг мамлакат иқтисодиёти тузилмасига чекланган таъсирида.
“Мамлакатимиздаги масала шундаки, махсус иқтисодий зоналар фаолият юритган йиллар давомида биз тўлақонли ишлаб чиқариш тизимини яратишни ўрганмаганмиз”, - дейди эксперт.
Бу борада Хитой ва Польша тажрибасига эътибор қаратишга арзийди.
“Хитойнинг Шэньчжэнь шаҳри бир неча ўн йилликлар ичида балиқ овлаш қишлоғидан йилига тахминан 500 миллиард долларлик иқтисодиётга эга улкан марказга айланди. Польша ўзининг иқтисодий зоналари орқали юзлаб ишлаб чиқаришни ўтказди. Бироқ масала корхоналар сонида эмас. Шэньчжэнь ҳам, Польшадаги иқтисодий зоналар ҳам глобал ишлаб чиқариш ва логистика занжирларига интеграциялашган. Узоқ муддатли самарадорликнинг асосий моҳияти шу”, - дейди иқтисодчи.
Унинг сўзларига кўра, Қозоғистон бир вақтнинг ўзида бир нечта вазифаларни ҳал қилиши керак бўлади: инфратузилмани ривожлантириш, инвесторларни жалб этиш, савдо бозорларини топиш ва ишлаб чиқариш алоқаларини ўрнатиш.
“Охир-оқибат, ҳаммаси маҳсулот сотишга боғлиқ. Ҳар бир давлат биринчи навбатда ўзининг иқтисодий манфаатларини ҳимоя қилади. Шунинг учун, хорижий бозорларга чиқиш янги саноат тармоқлари учун асосий қийинчиликлардан бири бўлиб қолган”, - дейди Ануар Нуртазин.
Унинг фикрича, махсус иқтисодий зоналар иқтисодиётни диверсификация қилишнинг тўлақонли механизмига айланган деб айтишга ҳали эрта. Гарчи улар ҳозирда индивидуал ишлаб чиқариш майдончаларини яратишга ёрдам берса-да, уларнинг умумий иқтисодий тузилишга таъсири чекланган.
Инвестициялар - ривожланиш кафолати эмас
Махсус иқтисодий зоналар самарадорлигини баҳолаш мезонлари бўйича яна бир мунозара мавжуд. Одатда, давлат органлари жалб этилган инвестициялар ҳажмига устувор аҳамият берадилар. Бироқ, Ануар Нуртазиннинг сўзларига кўра, бу кўрсаткич тўлиқ тасаввур бермайди.
“Биз жалб этилган инвестиция ҳажми ҳақида гапиришни яхши кўрамиз. Лекин инвестициянинг ўзи кўп нарсани англатмайди. Ундан кўра солиқ қайтими, меҳнат унумдорлиги, ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштириш даражаси, технологик занжирларнинг шаклланиши ва иш ўринларининг сифати анча муҳимроқ”, - дейди у.
ҚР Саноат ва қурилиш вазирлиги маълумотларига кўра, МИЗ инфратузилмасига инвестиция этилган ҳар бир бюджет тангасига 9,4 тенге хусусий инвестициялар жалб этилган. Сўнгги ўн йил ичида ҳудудлар инфратузилмасини ривожлантиришга 309 миллиард тенгедан ортиқ бюджет маблағлари сарфланган, хусусий инвестициялар ҳажми эса тахминан 4,8 триллион тенгени ташкил этган.
Инвесторлар нимани кутмоқда?
«Kazakh Invest» компаниясининг маълумотларига кўра, Қозоғистон бир қатор рақобатбардош устунликларни сақлаб қолган. Буларга макроиқтисодий барқарорлик, ривожланган махсус иқтисодий зоналар тармоғи, инглиз ҳуқуқий тизимига эга Астана халқаро молия марказининг мавжудлиги, Европа ва Осиё ўртасидаги қулай жойлашув ва йирик минтақавий бозорларга тўғридан-тўғри кириш киради.
Қўшимча афзалликлардан бири - рақамли инфратузилма даражасидир.
Шу билан бирга, мамлакатнинг инвестиция жозибадорлигини чекловчи омиллар ҳам сақланиб қолган. Иқтисодиёт ҳали ҳам асосан хомашё секторига боғлиқ ва транспорт ва муҳандислик инфратузилмасининг ҳолати кўпинча инвесторлар томонидан танқид қилинади. Бундан ташқари, Қозоғистон меҳнат харажатлари ва ички бозор ҳажми бўйича баъзи қўшни давлатлардан орқада қоляпти.
Ҳозирда хомашёни чуқур қайта ишлаш ва юқори қўшимча қийматга эга маҳсулотлар ишлаб чиқаришга қаратилган лойиҳалар хорижий инвесторлар учун жозибадордир. Нефть-кимё, металлга ишлов бериш, машинасозлик, автомобиль компонентларини ишлаб чиқариш, қишлоқ хўжалигини қайта ишлаш, рақамли инфратузилма ва қайта тикланадиган энергия соҳаларидаги лойиҳалар айниқса машҳур.
Бундан ташқари, Қозоғистон Европа ва Осиё ўртасидаги транспорт ва логистика ҳамда экспортга йўналтирилган саноат тармоқлари учун тобора жозибадор жойга айланиб бормоқда.
Янги модель қандай бўлади?
ҚР Саноат ва қурилиш вазирлиги Президентнинг кўрсатмаларига биноан махсус иқтисодий зоналарни ривожлантиришнинг янги модели ишлаб чиқилаётганини тасдиқлади.
МИЗларни фақат тайёр ер участкалари ва зарур муҳандислик инфратузилмаси мавжуд бўлган тақдирда яратиш таклиф қилинмоқда. Шунингдек, лойиҳаларни танлаш тизимини такомиллаштириш ва инвесторларнинг ўз мажбуриятларини бажариш учун масъулиятини кучайтириш режалаштирилган.
Яна бир муҳим ўзгариш — универсал ёндашувдан аниқ ихтисослашувга ўтиш бўлиши керак. Режага кўра, МИЗлар бир нечта соҳаларда ривожланади: саноат, савдо ва логистика, илмий-инновацион ва туристик. Бундай ёндашув янада барқарор ишлаб чиқариш ва хизмат кўрсатиш кластерларини шакллантириш имконини беради.
Энг муҳим янгиликлардан бири рухсат этилган фаолиятнинг амалдаги рўйхатидан воз кечиш бўлиши мумкин. Бунинг ўрнига, "чекланган истиснолар рўйхатидан ташқари ҳамма нарсага рухсат берилади" тамойилини жорий этиш таклиф қилинмоқда.
Шунингдек, солиқ имтиёзларини бериш шартларини бирлаштириш ва ишлаб чиқаришни модернизация қилиш ва фойдани қайта инвестициялашга қаратилган экспортга йўналтирилган лойиҳалар учун қўшимча қўллаб-қувватлаш чораларини кўриб чиқиш таклиф қилинмоқда.