Денгиз саёҳатидан бошланган эпидемия
Жорий йилнинг апрель ойи бошида Нидерландиянинг MV Hondius круиз лайнери Аргентинанинг Ушуайя портидан Атлантика океанига саёҳатга чиқди. Кемада 23 мамлакатдан 150 га яқин йўловчи ва экипаж аъзоси бўлган. Йўналиш Антарктида ва Жанубий Атлантикадаги бир нечта ороллар орқали ўтди ва саёҳат Канар оролларида тугаши керак эди.
Бироқ, узоқ сафар давомида бир нечта йўловчиларда оғир нафас олиш касалликлари аломатлари пайдо бўлди. Биринчи бемор Нидерландиядан келган 70 ёшли эркак эди. Афсуски, уни қутқариб бўлмади ва у кемада вафот этди. Кейинчалик маълум бўлишича, у орнитолог бўлган.
У ва унинг рафиқаси март ойи охирида олимлар тез-тез ташриф буюрадиган Аргентинанинг Ушуайя шаҳридаги ахлатхонада бўлган деб тахмин қилинмоқда. Associated Press хабар беришича, аргентиналик мутахассислар эр-хотин у ерда хавфли инфекцияни юқтирган бўлиши мумкин деб ҳисоблашади.
Олимнинг рафиқаси 24 апрель куни лайнердан тушди ва кейинчалик Йоханнесбургдаги касалхонада вафот этди. Кейинчалик унда хантавирус тасдиқланди. Ушбу воқеадан сўнг, эпидемия халқаро миқёсда кенг муҳокама қилина бошлади.
Май ойи бошида ЖССТ лайнерда хантавирус тарқалишини расман эълон қилди ва патоген «Андес» штамми эканлигини айтди.
Бу вақтга келиб, учинчи йўловчи, Германия фуқароси ҳам вафот этган эди. Тасдиқланган ва гумон қилинган инфекция ҳолатлари сони 11 тага етди. Шу муносабат билан Кабо-Верде расмийлари кеманинг соҳилга чиқишини тақиқлади.
10 май куни лайнер Испания жандармерияси назорати остида Тенерифе яқинига етиб борди, аммо портга киритилмади. Кейинчалик йўловчилар ва экипаж аъзоларининг бир қисми кичик гуруҳларга бўлиниб, махсус рейслар билан ўз мамлакатларига жўнатилди. Улар ҳозир карантинда ва шифокорлар назорати остида.
Бундан ташқари, Швейцария, Исроил, Германия, Буюк Британия, Франция, Испания ва Қўшма Штатларда хантавирус инфекцияси ҳолатлари тасдиқланди. Шу муносабат билан тўрт қитъадаги 19 та мамлакат фавқулодда чоралар кўрди.
BBC ёзганидек, ЖССТ инкубация даврининг давомийлигини ҳисобга олган ҳолда, янги ҳолатлар эҳтимолини истисно қилмайди.
Баҳорги таҳдид: вирус қандай юқади?
Хантавирус — бу кемирувчилар томонидан табиий муҳитда тарқаладиган вируслар гуруҳи. Сичқонлар ва каламушлар ўзлари касал бўлмайди, лекин улар инфекцияни одамларга юқтириши мумкин.
Мутахассисларнинг таъкидлашича, хантавирус турли клиник кўринишларга эга иккита асосий касалликни келтириб чиқаради. Унинг тарқалиши географик минтақага қараб ўзгаради.
Улардан бири — буйрак синдроми билан геморрагик иситма. Бу шакл буйраклар ва қон томирларига зарар етказади ва ички органларда қон кетишига олиб келиши мумкин.
Иккинчиси — хантавирус юрак-ўпка синдроми. Бу анча хавфлироқ, чунки у ўпканинг шишиши ва нафас олиш етишмовчилигига олиб келади.
Инфекция асосан кемирувчиларнинг нажаси, сийдиги ёки сўлаги билан боғлиқ. Одам вирус билан ифлосланган чангни нафас олиш орқали юқади.
Инфекциянинг фаоллиги одатда баҳорда ортади. Бунинг сабаби, айнан шу вақтда одамлар ёзги уйлар, подваллар, ҳовлилар ва чордоқларни тозалашни бошлайдилар. Бу вақтда, супурги ёки чангютгичдан фойдаланиш натижасида, қишда тўпланган ифлосланган чанг ҳавога кўтарилади ва вирус нафас йўллари орқали танага кириши мумкин.
Хантавирус географияси
ЖССТ маълумотларига кўра, дунёда ҳар йили тахминан 10 мингдан 100 минггача ҳантавирус инфекцияси ҳолатлари қайд этилади. Касалликнинг энг кенг тарқалган минтақалари Осиё ва Европадир. Айниқса, узун думли гуруч сичқони яшайдиган Аргентина ва Чилида кенг тарқалган.
Бу Хитойда ҳам кенг тарқалган. У ерда ҳар йили 50 минггача геморрагик иситма ва буйрак синдроми ҳолатлари қайд этилади.
Россияда ҳар йили 5-7 минг ҳолат аниқланади. Кўпинча улар Урал, Ульяновск вилояти, Самара вилояти, Оренбург вилояти ва Хабаровск ўлкасида аниқланади.
Жанубий Кореяда ҳар йили 1000-2000 ҳолат аниқланади. Европа Иттифоқи ва Европа иқтисодий ҳудуди мамлакатларида ҳар йили 1500-5000 ҳолат қайд этилади. Касаллик, айниқса, Финляндия, Швеция ва Германияда кенг тарқалган.
АҚШда ҳар йили 30-50 та ҳолат қайд этилади. Бу ерда ҳам ўпка билан боғлиқ синдром кўпинча кузатилади.
Вирус Қозоғистонда тарқалиши мумкинми?
Қозоғистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги Санитария-эпидемиология назорати қўмитаси бошқармаси бошлиғи Албина Ўтемуратова Қозоғистонда хантавирус қайд этилмаганини ва унинг тарқалиш хавфи пастлигини эълон қилди. Унинг сўзларига кўра, бу инфекция янги касалликлар гуруҳига кирмайди ва қўшимча кучайтирилган эпидемиологик назоратни талаб қилмайди.
– Инфекциянинг асосий манбаи — кемирувчилар, одамлар эмас. Жанубий Америкада баъзи штаммларнинг одамдан одамга юқиши ҳақида далиллар мавжуд, аммо бу фақат жуда яқин ва узоқ муддатли алоқада содир бўлади. Кўпгина ҳолларда хантавирус одамдан одамга юқмайди, — деди маърузачи.
Мутахассиснинг сўзларига кўра, касаллик дастлабки босқичларда кўпинча асемптоматик бўлиши мумкин. Инкубация даври 7-42 кунни ташкил қилади. Дастлабки босқичда бош оғриғи, ҳолсизлик, мушак оғриғи, кўнгил айниши, қусиш, диарея, йўтал ва нафас қисилиши каби аломатлар пайдо бўлиши мумкин. Кейинчалик, оғир ҳолатларда нафас қисилиши ва ўпка шиши ривожланиши мумкин.
Агентлик вакили Қозоғистонда ўта хавфли инфекцияларни аниқлаш, изоляция қилиш ва назорат қилиш тизими тўлиқ ишлаётганини ва аҳоли орасида хавотирга ўрин йўқлигини таъкидлади.
Пандемия такрорланадими?
Жамиятда пандемия такрорланиши мумкинлиги ҳақидаги миш-мишларга қарамай, мутахассислар ва ЖССТ хантавируснинг глобал миқёсда тарқалиш хавфини паст деб баҳоламоқда. Мутахассисларнинг фикрига кўра, у COVID-19 каби тез тарқаладиган инфекцияларга тегишли эмас.
– Хантавируснинг COVID-19 каби оммавий эпидемияга айланиш эҳтимоли паст. COVID жуда юқумли ва ҳаво томчилари ва аэрозоллар орқали одамдан одамга осонгина юқади. Бу унинг бутун дунё бўйлаб тез тарқалишига олиб келди. Andes orthohantavirus эса камроқ юқумли, — деди Альбина Ўтемуратова.
Мутахассиснинг сўзларига кўра, хавфни тўлиқ истисно қилиб бўлмайди. Саёҳат пайтида эҳтиёт чораларини кўриш айниқса муҳимдир.
– Сайёҳлар сифатида биз ташриф буюрадиган жойнинг экотизимини билмаслигимиз мумкин. Шунинг учун саёҳат қилишдан олдин маълумот тўплаш жуда муҳимдир. Агар сиз чет элга борсангиз, кемирувчилардан ва уларнинг яшаш жойларидан қочишингиз керак. Тасодифий озиқ-овқат дўконларида овқатланишдан қочишингиз лозим. Агар саёҳатдан қайтганингиздан кейин 1-8 ҳафта ичида юқори иситма, кучли ҳолсизлик, мушак оғриғи, йўтал ёки нафас қисилиши каби аломатларни сезсангиз, чет элда бўлганингизни хабар қилиш ва дарҳол энг яқин тиббиёт муассасасига мурожаат қилиш муҳимдир, — деди Соғлиқни сақлаш вазирлиги вакили.
У шунингдек, профилактика учун оддий эҳтиёт чораларининг муҳимлигини таъкидлади. Буларга уйни тоза сақлаш, кемирувчилардан ҳимоя қилиш, овқатни ёпиқ ҳолда сақлаш, тозалаш пайтида қўлқоп ва ниқоблардан фойдаланиш, чанг кўтармаслик ва қўлларни тез-тез ювиш киради.
Ҳозирда хантавирусга қарши махсус вакцина, лицензияланган антивирал даволаш йўқ.
— Даволаш асосан қўллаб-қувватловчи бўлиб, нафас олиш, юрак ва буйрак асоратларини диққат билан клиник кузатиш ва даволашга қаратилган, — деди у.
Мутахассислар ўз вақтида тиббий ёрдам кўрсатилиши ва касалликни эрта аниқлаш билан беморнинг соғайиб кетиш эҳтимоли сезиларли даражада ошишини огоҳлантирмоқда.