Фан ва олий таълим вазирлиги хорижда туғилган қозоқ ёшларига Қозоғистонда олий таълим олиш имкониятини таклиф этади. Шунингдек, «Отандастар қоры» нотижорат акциядорлик жамияти ушбу ишларни мувофиқлаштиришда иштирок этади.
“Отандастар” жамғармасининг расмий маълумотларига кўра, дунёнинг қарийб 40 мамлакатида камида 3,5 миллион қозоқ бор. Уларнинг 90 фоизи ўз ватанида яшовчи ватандошлардир. Жамғарма вице-президенти Алибек Журқадам илгари норасмий маълумотларга кўра, хориждаги қозоқлар сони 7 миллионгача етиши мумкинлигини айтган эди.
Фан ва олий таълим вазирлиги Kazinformнинг саволига жавобан 2012 йилдан 2025 йилгача ватандошлар учун ажратилган 4% квота доирасида 12 мингга яқин ватандош ўқишга келганини маълум қилди. Вазирликнинг таъкидлашича, ўтган йили ватандошлар учун ажратилган квотанинг атиги 80 фоизи ишлатилган. “Отандастар” жамғармасининг Алоқа ва халқаро ҳамкорлик департаменти бошқарувчи директори Дидар Болат 2025-2026 ўқув йили учун 4% квота доирасида ватандошларга ажратилган грантларнинг 69,35% ўзлаштирилганини маълум қилди. Унинг сўзларига кўра, жами 16 571 ватандош (тайёрлов бўлимларида 7982 қозоқ, 4% квота бўйича 7749 қозоқ ва стипендия дастури орқали 840 қозоқ) 2019-2025 йилларда Қозоғистонда олий маълумот олди.
Дидар Болатнинг айтишича, улар Россия, Мўғулистон, Ўзбекистон ва Қирғизистон Республикасида яшовчи 12-17 ёшли ватандошлар ўртасида сўров ўтказган. Унда иштирок этган 100 ватандошнинг 77 фоизи "Келажакда Қозоғистонда ўқишни хоҳлайсизми?" деган саволга "ҳа" деб жавоб берган, 20 фоизи "йўқ" деб жавоб берган ва 3 фоизи аниқ қарор қабул қилмаганликларини билдирган. Ва "Чет элда этник қозоқ болалари учун давлат квотаси бўйича Қозоғистон университетида бепул ўқиш мумкинлигини биласизми?" деган саволга респондентларнинг 52 фоизи бундан бехабар эканликларини ва атиги 48 фоизи бундан хабардор эканлигини маълум қилган.
“Бу ҳолат ахборот-тушунтириш ишларининг заифлигини ва грантлар ва квоталар ҳақида маълумотни кенг тарқатиш зарурлигини кўрсатади”, — дейди "Отандастар" жамғармаси вакили.
Хўш, Қозоғистонга ўқишга киришнинг қандай усуллари мавжуд?
Чет элда яшовчи этник қозоқлар учун Қозоғистонда олий таълимга киришнинг иккита асосий усули мавжуд.
Биринчи усул — давлат квотаси орқали университетга ўқишга кириш.
Қонунга кўра, олий таълимга ўқишга киришда Қозоғистон фуқаролигига эга бўлмаган қозоқлар учун 4% квота ажратилган. Бу имконият фақат коллежлар ва бакалавриат дастурларига тегишли.
Иккинчи усул — университетдаги тайёргарлик бўлимига (Foundation) ўқишга кириш.
Ушбу йўналиш Қозоғистон таълим тизимига мослашишни истаган ёки асосий дастурга дарҳол киришга тайёр бўлмаган абитуриентлар учун мўлжалланган. Бу ерда тил, академик тайёргарлик ва Миллий ягона тест (МЯТ)га мослашиш амалга оширилади.
Олий таълимни аллақачон тугатганлар нима қилишлари керак?
Ватандошлар Қозоғистонда нафақат бакалавр даражасида, балки магистратура ва докторантура даражаларида ҳам таълим олиш ҳуқуқига эга. Бунинг учун давлат стипендия дастурларини тақдим этади. Бошқача айтганда, магистратура ва докторантура учун ҳам Қозоғистон гранти тақдим этилади.
МЯТдан қўрқишнинг ҳожати йўқ: ватандошлар учун нима ўзгарди?
Қозоғистонда ўқишни истаган кўплаб ёш ватандошларнинг онгидаги энг катта шубҳалардан бири бу - Миллий ягона тест натижалари. Улар чет элда ўқиган мактабнинг ўқув дастури бошқача бўлгани учун МЯТТ саволлари нотаниш бўлиши мумкин. Илгари бу масала ҳақиқий тўсиқ бўлган.
Ватандош абитуриентлар умумий танловда иштирок этишлари ва барча фанлардан белгиланган чегарадан ўтишлари керак эди. Натижада, кўплаб грантлардан тўлиқ фойдаланилмаган. Баъзи ҳолларда, абитуриент асосий фанлардан яхши ўтган тақдирда ҳам, Қозоғистон
тарихидаги минимал баллни тўплай олмагани учун танловдан ўта олмади. Сўнгги йилларда қабул тартиби ўзгарди.
Энди ватандош абитуриентлар МЯТни соддалаштирилган шаклда топширадилар:
- ўқиш саводхонлиги;
- танланган мутахассисликка қараб иккита фан.
Яна бир муҳим ўзгариш шундаки, ҳар бир фан учун мажбурий минимал балл талаби аввалгидек қўлланилмайди.
МЯТ топширишга тайёр бўлмаганлар эса дарҳол университетга ҳужжат топширмасдан университетнинг махсус тайёргарлик бўлимларига боришлари мумкин. Баъзи университетлар буни Foundation деб атайди. Содда қилиб айтганда, ўқишга тайёрлайдиган бир йиллик курс мавжуд.
Бу ерда қуйидаги имкониятлар мавжуд:
- қозоқ тилингизни яхшилаш имконияти берилади;
- Қозоғистондаги таълим тизимига мослашиш;
- МЯТ формати билан танишиш;
- асосий фанларни такрорлаш.
Ўқиш одатда кузда бошланиб, баҳор охиригача давом этади.
Кўпгина университетларда тайёрлов бўлимига қабул тест орқали эмас, балки суҳбат орқали амалга оширилади.
Қайси университетлар тайёргарлик курсларини қабул қилади?
Қозоғистонда мамлакатнинг ҳар бир ҳудудида тайёргарлик бўлимларига эга университетлар мавжуд. Яъни, жойлашувга, ўқитиладиган мутахассисликларга ва яшаш шароитларига қараб танлашингиз мумкин.
Масалан, Астана шаҳрида Л.Н. Гумилёв номидаги Евросиё миллий университети ва Esil University тайёргарлик бўлимини очди. Бу йўналиш пойтахтдаги муҳитга кўникишни истаганлар учун қулайдир.
Алмати - мамлакатнинг молиявий маркази, ривожланган илмий муҳитга эга метрополдир. Бу ерда Ал-Фаробий номидаги Қозоғистон миллий университети ва Абай номидаги Қозоғистон миллий педагогика университети тайёргарлик курсларига қабул қилади. Алматиада мутахассисликлар бўйича кенг танлов мавжуд.
Туркистон ва Чимкентда:
- Хожа Аҳмад Яссавий номидаги халқаро қозоқ-турк университети;
- М. Ауезов номидаги Жанубий Қозоғистон университети;
- Ўзбекали Жонибеков номидаги Жанубий Қозоғистон педагогика университети.
Ўзбекистондан келаётган ёшларнинг кўпчилиги ушбу ҳудудга эътибор қаратади.
Шимол ва Шарқ - муҳандислик ва янги муҳит
- Шимолий Қозоғистон университети;
- Шарқий Қозоғистон техника университети;
- Торайғиров университети;
- Қостанай, Кўкшетау университетлари.
Ушбу ҳудудларда таълим ва кундалик харажатлар баъзан йирик шаҳарларга қараганда арзонроқ бўлиши мумкин.
Қандай ҳужжатлар керак?
Қозоғистондаги университетга кириш учун ҳужжатларни олдиндан тўплашни бошлашингиз керак.
Асосий рўйхат одатда қуйидагича бўлади:
- Қабул учун ариза;
- Хорижий паспорт;
- Мактаб аттестати ёки диплом;
- Ушбу ҳужжатларнинг нотариал тасдиқланган таржимаси;
- Қозоқ миллатига мансублигини тасдиқловчи ҳужжат;
- тиббий маълумотнома;
(Қозоғистонда берилган 075/у шаклидаги (QR-кодли) маълумотнома ёки яшаш мамлакатида олинган тиббий ҳужжат).
- 3х4 стандарт, камида 4 та фотосурат.
Қозоқ миллатига мансублигини тасдиқловчи ҳужжат шакли мамлакатдан мамлакатга фарқ қилиши мумкин.
Масалан:
- Хитойда - шахсни тасдиқловчи ҳужжат;
- Мўғулистонда - махсус маълумотнома;
- Ўзбекистон, Россия, Туркманистонда - туғилганлик ҳақидаги гувоҳнома;
Эрон ва Афғонистонда - ватандош мақомини тасдиқловчи ҳужжат ёки махсус давлат муассасаси томонидан берилган маълумотнома.
Ҳужжатни топширишда кутилмаган ҳолатлар, масалан, асл нусханинг таржимасида хатолик юзага келиши мумкин. Шунинг учун, бу масалани охирги ҳафтагача қолдирмаслик яхшироқдир.
Ҳужжатларни қабул қилишнинг охирги муддати одатда 5 августдан 5 сентябргача (қоғозда ҳам, онлайн тарзда ҳам). Хусусан, олий таълим учун стипендия дастурига ҳужжатлар 30 мартдан 31 майгача қуйидаги ҳавола орқали онлайн қабул қилинади:
Қозоғистонга келгандан кейин қаерда яшайди?
Кўп ҳолларда ватандош талабалар ва тайёргарлик бўлимида таҳсил олаётган ёшлар учун ётоқхонадан жой ажратилади. Бироқ ҳар бир олий таълим муассасасининг ўз шартлари мавжуд. Айрим университетлар тўлиқ бепул жой тақдим этади, баъзиларида эса имтиёзли тўлов тизими амал қилади.
Шунинг учун ҳужжатларни топшириш учун келган заҳоти университет қабул комиссияси билан битта саволни аниқлаб олиш яхшироқдир:
"Ётоқхона бериладими ва унинг нархи қанча?".
Кимга стипендия берилади?
Тайёрлов бўлимида таҳсил олаётган талабалар ойлик давлат стипендиясини оладилар. Ҳозирда унинг миқдори 41 минг тенгени ташкил этади.
Ва дастурга грант асосида кирган талабалар Қозоғистон фуқаролари билан бир хил тарзда стипендия оладилар.
Аммо олдиндан бир нарсани кўриб чиқишга арзийди.
Кўпгина университетлар автоматик равишда тиббий суғурта бермайдилар. Буни алоҳида кўриб чиқиш керак бўлиши мумкин.
Қозоғистонга мослашиш қийин эмас
Ҳар қандай талаба таниш муҳитдан чиққанлиги сабабли, дастлаб у кўп вақтини ҳужжатларни қайта ишлашга, шаҳарга кўникишга, ётоқхонага жойлашишга ва янги муҳитга мослашишга сарфлайди.
Қозоғистоннинг айрим ҳудудларида махсус мослашув марказлари фаолият юритади.
Бундай марказлар:
- вақтинчалик яшаш жойи;
- ҳуқуқий маслаҳат;
- қозоқ ва (агар керак бўлса) рус тилларини ўрганиш;
- янги муҳитга мослашишга ёрдам бериш.
Ҳозирда бундай марказлар Қарағанди, Чимкент ва Туркистон вилоятида фаолият юритяпти.
Ватандошлар оқими энг кўп бўлган мамлакат қайси?
2024-2025 ўқув йилида чет элдан 1600 дан ортиқ талаба грантлар олди. Уларнинг аксарияти:
- Мўғулистон;
- Ўзбекистон;
- Хитой.
Инфографика Kazinform
Энг кўп танланадиган соҳалар:
- ўқитувчиларни тайёрлаш;
- ахборот технологиялари;
- тиббиёт.
Энг кўп танланадиган университетлар қаторига Евросиё Миллий Университети, ҚазМУ, М. Ауезов университети, ҚазМПУ ва Қарағанди университети киради.