Нонефть иқтисодиёт
Қозоғистон иқтисодиёти ялпи ички маҳсулот бўйича Озарбайжон иқтисодиётидан қарийб уч баравар катта бўлса-да, икки мамлакат олдида умумий вазифа турибди. Буларга иқтисодиётда нефть ва газ секторининг юқори улушини камайтириш, янги ўсиш манбаларини яратиш ва хомашё нархларининг ўзгарувчанлигига боғлиқликни камайтириш киради.
Шунинг учун Қозоғистон ва Озарбайжон учун иқтисодий диверсификация қисқа муддатли вазифа эмас, балки узоқ муддатли ривожланиш стратегиясига айланди. Бу йўналиш иккала мамлакатнинг стратегик ҳужжатларида мустаҳкамланган ва иқтисодиётнинг янги тармоқларини ривожлантиришга устувор аҳамият берилади.
Қозоғистоннинг 2029 йилга мўлжалланган Миллий ривожланиш режасида экспортга йўналтирилган хомашё моделининг узоқ муддатли ўсиш салоҳияти аста-секин пасайиб бораётгани таъкидланган. Масалан, 2022 йилда минерал-хомашё комплекси мамлакат ялпи ички маҳсулотининг 15 фоизидан ортиғини ва экспортнинг қарийб 70 фоизини ташкил этди. Шу муносабат билан қайта ишлаш саноати, транспорт ва логистика, агросаноат комплекси, рақамли иқтисодиёт, инновация ва туризм янги иқтисодий омил сифатида аниқланди.
Озарбайжон ҳам нефтдан ташқари секторни мустаҳкамлашга қаратилган сиёсатни амалга оширмоқда. Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра, ўтган йили нефть ва газ секторининг ялпи қўшилган қиймати 1,6 фоизга камайди, нефть ва газдан ташқари сектор эса 2,7 фоизга ўсди. Бу нефтдан ташқари секторлар мамлакат иқтисодиётида аста-секин кучайиб бораётганидан далолат беради.
Диверсификациянинг иккита модели
Иқтисодиётнинг хомашё секторига қарамлигини камайтириш Қозоғистон ва Озарбайжон учун умумий стратегик мақсаддир. Бироқ, икки мамлакат бу вазифани ўзларининг иқтисодий салоҳияти ва географик афзалликларидан келиб чиқиб, турли йўллар билан амалга оширмоқдалар.
Масалан, Қозоғистон ишлаб чиқариш саноатини ривожлантириш, хомашёни чуқур қайта ишлаш, асосий минералларни ривожлантириш ва иқтисодиётни рақамлаштиришга устувор аҳамият бермоқда. Бундан ташқари, сунъий интеллектни жорий этиш, агросаноат комплексини модернизация қилиш ва транзит салоҳиятини кенгайтириш ҳам янги ўсиш йўналишлари сифатида кўриб чиқилмоқда.
Бу мақсадлар 2029 йилгача бўлган Миллий ривожланиш режасида аниқ кўрсаткичлар билан мустаҳкамланган. Ҳужжатда иқтисодиёт ҳажмини 450 миллиард долларга етказиш, ишлаб чиқариш маҳсулотлари экспортини 37,9 миллиард долларга, транзит юк ташишни 43 миллион тоннага ва IТ хизматлари экспортини 1,8 миллиард долларга етказиш кўзда тутилган. Шунингдек, асосий капиталга инвестицияларнинг ЯИМдаги улушини 23 фоизга етказиш режалаштирилган.
Озарбайжон эса ўзининг географик жойлашувидан асосий афзалликларидан бири сифатида фойдаланади. Европа ва Осиё ўртасидаги транспорт йўллари чорраҳасида жойлашган мамлакат халқаро логистика, Транскаспий халқаро транспорт йўналиши (Ўрта йўлак) ва Алят эркин иқтисодий зонасини ривожлантиришга устувор аҳамият беради. Бундан ташқари, саноат парклари, нефть-кимё комплекси, туризм ва қайта тикланадиган энергия лойиҳалари иқтисодиётнинг нефт бўлмаган секторини мустаҳкамлашнинг асосий йўналишларига айланмоқда.
Миллий жамғарма — молиявий барқарорлик омили
Қозоғистон ва Озарбайжон учун нефть ва газ даромадларини бошқаришнинг асосий воситаларидан бири Миллий жамғарма ҳисобланади. Улар нефть нархларининг ўзгарувчан даврларида молиявий барқарорликни сақлаш, узоқ муддатли захираларни тўплаш ва табиий ресурслардан олинадиган даромаднинг бир қисмини мамлакат тараққиётига йўналтириш имконини беради.
Қозоғистонда бу вазифани Миллий жамғарма бажаради. Ўтган йил натижаларига кўра, Жамғарма активлари бир йилда 11,46 фоизга ёки 7,59 миллиард долларга ўсиб, 73,8 миллиард долларга етди. Жамғарманинг инвестиция даромади 8,7 миллиард долларни ташкил этди, йиллик даромад эса 15,09 фоизни ташкил этди. Бу Жамғарма тарихидаги энг юқори кўрсаткичдир.
Шу билан бирга, Миллий жамғармадан республика бюджетига 5,25 триллион тенге ёки тахминан 10,5 миллиард доллар ўтказилди. Шундан 2 триллион тенге кафолатланган трансферларга, 3,25 триллион тенге эса мақсадли трансферларга йўналтирилди.
Бу Қозоғистон учун муҳим балансни талаб қилади. Чунки нефть даромадлари бюджет мажбуриятларини бажариш ва иқтисодиётни ривожлантириш учун ишлатилиши керак, аммо бюджет даромадларининг Миллий жамғарма трансферларига боғлиқлиги ҳам аста-секин камайиши керак. Шунинг учун фонд маблағларини бошқариш иқтисодий ўсишнинг янги манбаларини яратиш вазифаси билан бевосита боғлиқ.
Озарбайжонда бу функцияни 1999 йилда ташкил этилган Давлат нефть жамғармаси (SOFAZ) бажаради. Жамғарма нефть ва газ ресурсларидан даромадларни тўплаш, стратегик лойиҳаларни молиялаштириш ва миллий бойликнинг бир қисмини келажак авлодлар учун сақлаб қолишга қаратилган.
2025 йил охирида SOFAZ активлари йилига 22,5% га ўсиб, 73,54 миллиард долларга етди. Жамғарма даромадлари тахминан 22,1 миллиард долларни, харажатлари эса 8,6 миллиард долларни ташкил этди. Инвестиция даромади 4,1 миллиард долларга етди ва инвестиция портфелининг рентабеллиги 6,2 фоизни ташкил этди. Ўша йили давлат бюджетига тахминан 8,5 миллиард доллар ўтказилди.
Иккала томоннинг фондида ҳам катта молиявий ресурс тўпланган. Бу инфратузилмани модернизация қилиш, иқтисодий ривожланиш ва янги ўсиш соҳаларига инвестицияларни амалга ошириш имконини беради. Бироқ, узоқ муддатли мақсад захиралар ҳажмини ошириш билан чекланиб қолмайди. Асосий вазифа — нефть бозоридаги циклик ўзгаришлардан камроқ таъсирланадиган барқарор ва диверсификацияланган иқтисодий базани яратишдир.
Экспертлар нима дейишади?
Экспертларнинг фикрига кўра, Қозоғистон ва Озарбайжон углеводород ишлаб чиқарувчи мамлакатлар сифатидаги мавқеини сақлаб қолган ҳолда, аста-секин иқтисодий ўсишнинг янги моделига ўтмоқда. Ушбу моделда нефть ва газ сектори ҳали ҳам муҳим рол ўйнайди, аммо иқтисодиётнинг асосий ва ягона ҳаракатлантирувчи кучи ҳисобланмайди.
Trend халқаро ахборот агентлиги бош муҳаррири ўринбосари Ляман Зейналованинг сўзларига кўра, Озарбайжон сўнгги йилларда иқтисодиётини диверсификация қилишда сезиларли натижаларга эришди.
— Бир неча йил олдин нонефть секторлар мамлакат ялпи ички маҳсулотининг ярмидан кўпроғини ташкил этган бўлса, ҳозир уларнинг улуши 70 фоиздан ошади, — деди эксперт.
Унинг сўзларига кўра, бу ўсишга транспорт ва логистика, агросаноат комплекси, туризм, ишлаб чиқариш, рақамли технологиялар ва қайта тикланадиган энергия соҳалари туртки бермоқда. Қозоғистонда ҳам шунга ўхшаш жараён кузатилмоқда.
– Қозоғистон ишлаб чиқариш саноати, транспорт инфратузилмаси, қишлоқ хўжалиги ва қайта ишлаш саноатини ривожлантиришга эътибор қаратиб, иқтисодиётни хомашё ишлаб чиқаришга эмас, балки юқори қўшимча қийматга эга маҳсулотлар ишлаб чиқаришга йўналтирмоқда, – деди Ляман Зейналова.
«Region Plus» эксперт журналининг иқтисодиёт бўлими мудири Нурлана Гулиева икки мамлакатнинг диверсификация йўналишига умумий омиллар таъсир қилишини таъкидлади.
– Қозоғистон ва Озарбайжон узоқ вақтдан бери ўхшаш модель бўйича ривожланиб келмоқда. Углеводород экспортидан олинадиган даромад йирик давлат нефть ва газ компанияларини яратиш, миллий жамғармани шакллантириш ва йирик инфратузилма лойиҳаларини молиялаштириш имконини берди. Бироқ, бюджет ва экспортнинг жаҳон энергия нархларига боғлиқлиги иқтисодиётни диверсификация қилишни стратегик заруратга айлантирди. Ҳозирги вазифа нонефть секторнинг улушини ошириш, шунингдек, хорижий бозорларга чиқиш ва барқарор валюта тушумларини келтирадиган янги саноат тармоқларини шакллантиришдир, – деди эксперт.
Икки мамлакат бу вазифани амалга оширишда турли хил дастлабки имкониятларга эга. Гулиеванинг сўзларига кўра, Қозоғистоннинг асосий афзалликлари кенг ресурс базаси, юқори қишлоқ хўжалиги салоҳияти ва энг муҳим минералларнинг мўл захираларидир. Бу металлургия, нефть-кимё, машинасозлик ва хомашёни чуқур қайта ишлашни ривожлантириш имконини беради.
— Хитой билан тўғридан-тўғри қуруқлик чегарасининг мавжудлиги ва Евроосиёдаги асосий транспорт йўлларида иштирок этиш ҳам Қозоғистоннинг муҳим афзалликларидан бири бўлиб қолмоқда, — деб таъкидлади у.
Озарбайжон эса ўз иқтисодиётини ривожлантириш учун ўзининг географик жойлашуви ва узоқ вақтдан бери мавжуд бўлган инфратузилмасидан самарали фойдаланмоқда. Хусусан, Қорабоғ ва Шарқий Зангезурнинг тикланиши иқтисодий фаолиятнинг янги нуқталарини яратмоқда.
— Бу ерда янги шаҳарлар, транспорт ва энергетика инфратузилмаси, саноат зоналари ва замонавий ишлаб чиқариш майдончалари қурилмоқда, — деди Нурлана Гулиева.
Экспертларнинг таъкидлашича, иккала мамлакат ҳам бир-бирининг тажрибасидан фойдаланиши муҳим. Ляман Зейналованинг сўзларига кўра, Қозоғистоннинг саноат ҳамкорлиги ва қайта ишлаш саноатини ривожлантириш тажрибаси Озарбайжон учун фойдали бўлиши мумкин. Қозоғистон халқаро транспорт йўлаклари ва замонавий логистика инфратузилмасини ривожлантиришда Озарбайжон усулларидан фойдаланиши мумкин.
Нурлана Гулиева тажриба алмашиш кўламини кенгайтириш мумкинлигини айтди.
— Қозоғистон Озарбайжоннинг мураккаб инфратузилма лойиҳаларини амалга ошириш, давлат хизматларини рақамлаштириш ва транспорт ва энергетика сиёсатини мувофиқлаштириш тажрибасидан фойдаланиши мумкин. Озарбайжон эса Қозоғистоннинг саноат кластерларини шакллантириш, тоғ-кон комплексини ривожлантириш ва йирик халқаро инвесторларни қайта ишлаш саноатига жалб қилиш усулларидан фойдаланиши мумкин, — деди эксперт.
Диверсификацияда умумий йўналиш
Диверсификация Қозоғистон ва Озарбайжон учун нафақат ички иқтисодий вазифа, балки икки томонлама ҳамкорликни кенгайтиришнинг янги йўналишига айланиб бормоқда. Иккала мамлакат ҳам хомашё экспортига қарамликни камайтиришга интилса-да, улар бу мақсадга ўзларининг ресурс, географик ва инфратузилма имкониятларига таяниб, турли йўллар билан эришадилар.
Бу фарқ бир-бирининг иқтисодиётини тўлдирадиган ҳамкорликка имкон беради. Қозоғистон Марказий Осиёда улкан ресурс базасига, ички бозорга ва транспорт салоҳиятига эга бўлса, Озарбайжон Каспий денгизи ва Жанубий Кавказ орқали Европа бозорлари билан муҳим боғловчи ўрин тутади. Ушбу имкониятларни бирлаштириш транспорт, ишлаб чиқариш ва энергетика соҳаларида янги алоқаларни ривожлантиришга йўл очади.
Ушбу йўналишлардан бири — Транскаспий халқаро транспорт йўналишини (Ўрта йўлак) ривожлантириш. Қозоғистон ва Озарбайжон йўналишнинг ўтказиш қобилиятини ошириш ва транспортни янада самарали ва рақамли қилиш устида ишламоқда. Қозоғистон, Озарбайжон ва Грузия томонидан ташкил этилган Middle Corridor Multimodal қўшма корхонаси транспортни "ягона дарча" тамойили асосида ташкил этишга қаратилган. Бундан ташқари, Каспий денгизи тубида Қозоғистон ва Озарбайжонни боғлайдиган оптик толали тармоқ қурилмоқда. Лойиҳа келажакда Европа ва Хитой ўртасидаги рақамли йўлакнинг бир қисмига айланади.
Транспорт коммуникацияларини ривожлантириш саноат ҳамкорлиги учун ҳам йўл очади. Масалан, Озарбайжоннинг ATEF Group компанияси Ақтау денгиз порти махсус иқтисодий зонасида кабеллар ва трансформаторлар ишлаб чиқариш заводини қуриш лойиҳасини амалга оширмоқда. Инвестициялар ҳажмини оширишдан ташқари, бу Қозоғистонга ҳудудий инфратузилма лойиҳалари учун зарур бўлган маҳсулотларни ишлаб чиқарадиган янги ишлаб чиқариш корхонасини яратиш имконини беради.
Ҳамкорликнинг яна бир истиқболли соҳаси — энергетика. Қозоғистон, Озарбайжон ва Ўзбекистон қайта тикланадиган энергия манбаларидан ишлаб чиқарилган электр энергиясини ташиш ва уни Европага етказиб бериш имконини берадиган "Яшил йўлак" лойиҳасини ишлаб чиқмоқдалар. Жорий йилнинг апрель ойида Қозоғистон тегишли келишувни ратификация қилди. Қайта тикланадиган энергиядан ташқари, ҳужжатда экологик тоза водород ва аммиак ишлаб чиқариш, ташиш ва савдо соҳаларидаги ҳамкорлик ҳам мавжуд. Томонлар энергия тизимларини улаш ва янги электр узатиш линияларини ривожлантириш масалаларини ҳам кўриб чиқмоқдалар.
Ушбу лойиҳалар Қозоғистон ва Озарбайжон ўртасидаги ҳамкорлик шунчаки хомашё савдосидан кўра кенгроқ тус ола бошлаганидан далолат беради. Ўрта йўлак транспорт алоқаларини мустаҳкамлайди, саноат кооперацияси янги саноат тармоқларини шакллантиришга имкон беради ва Яшил йўлак энергетика ҳамкорлигининг янги йўналишини ривожлантиради. Узоқ муддатда ушбу ташаббуслар савдо ва инвестицияларни кўпайтириши ҳамда Марказий Осиё, Жанубий Кавказ ва Европани боғлайдиган янги логистика, ишлаб чиқариш ва энергетика занжирларини шакллантиришга ҳисса қўшиши мумкин.