Қозоғистон ва нефть бозори: геосиёсат даромадларга қандай таъсир қилади
Экспертлар Венесуэла ва Яқин Шарқдаги геосиёсий воқеалар Қозоғистоннинг нефть даромадларига қандай таъсир қилиши мумкинлигини муҳокама қилдилар. Бу ҳақда Kazinformнинг таҳлилий материалида ўқийсизлар.
Global Gas Centreнинг (Женева) Марказий Осиё бўйича маслаҳатчиси Асқар Исмоиловнинг таъкидлашича, Қозоғистон нефть нархларининг таъсирини экспорт, солиқлар ва нефть компаниялари дивидендлари орқали ҳис қилади.
— 2026–2028 йиллардаги бюджет нефть нархи 1 баррель учун 60 доллар ва 1 АҚШ доллари учун тахминан 540 тенге айирбошлаш курси деган асосий тахминга асосланган. "Хавфсизлик ёстиғи" бюджет қоидасига мувофиқ қурилган: Миллий жамғармадан йилига тахминан 2,77 триллион тенге миқдорида кафолатланган трансферт тақдим этилади. Экспертнинг тушунтиришича, 2026 йил учун Миллий жамғарма даромадларини ҳисоблаш учун "чеклов нархи" бир баррель учун тахминан 41 доллар миқдорида белгиланган, — дея тушунтирди эксперт.
Масалан, бу контекстда, Форс кўрфазидаги кескинликлар фонида қисқа муддатли нархларнинг кўтарилиши бюджетга фойда келтиради, аммо автоматик равишда улкан даромад келтирмайди, деб қўшимча қилди Асқар Исмоилов. Таъсирнинг бир қисми Миллий жамғарма ва валюта курси динамикасига тушади, шунингдек, логистика, суғурта ва инфляция босими каби ички харажатларнинг ошиши билан қисман қопланади.
Нима учун Қозоғистон нефти Венесуэла нефтининг рақобатидан қўрқмайди
Венесуэла дунёдаги энг йирик хом нефть захираларига эга, аммо бу рентабеллик ва барқарор ишлаб чиқаришни кафолатламайди. Мамлакат нефть саноати эскирган инфратузилмадан азият чекади ва катта инвестицияларни талаб қилади. Венесуэла ҳозирда кунига 900 000 баррелдан кам, Қозоғистон эса кунига тахминан 2-2,2 миллион баррел ишлаб чиқаради.
Экспертларнинг фикрича, Венесуэла нефтининг глобал бозорларга таъсири ҳозирда аҳамиятсиз. Санкциялар ва инвестициялар ва технологияларнинг етишмаслиги туфайли ишлаб чиқариш уч баравардан кўпроққа камайди. Бу даражаларни тиклаш учун камида уч-тўрт йиллик кенг кўламли инвестициялар талаб этилади.
— Трамп маъмурияти яқинда тахминан 100 миллиард доллар сармоя киритишни таклиф қилди, аммо кўп нарса инвесторларнинг бундай лойиҳаларда иштирок этиш истагига боғлиқ. Қарорлар қабул қилинса ҳам, таъсир дарҳол бўлмайди — ишлаб чиқаришни тиклаш беш йилдан ўн йилгача давом этади, — деб изоҳ беради нефть ва газ саноати бўйича эксперт Абзал Наримбетов.
Эътиборга лойиқ яна бир муҳим нюанс — бу Қозоғистон ва Венесуэла нефти ўртасидаги сифат фарқи. Қозоғистоннинг асосий экспорт хом нефти (CPC Blend) енгил, олтингугурт миқдори кам, Венесуэла хом нефти эса "оғир". Бу уларнинг турли технологиялар ёрдамида қайта ишланишини англатади. Экспертларнинг тушунтиришича, оғир нефт йирик нефтни қайта ишлаш заводларида қувват учун кучлироқ рақобатлашади ва навлар орасидаги нарх фарқларига таъсир қилади. Қозоғистон учун бу хавф жуда паст: рақобат кўпинча тўғридан-тўғри эмас, балки билвосита содир бўлади.
— Агар Венесуэла оғир нефти бозорга катта ҳажмда қайтса, бу нефтни қайта ишлаш заводларининг маржалари ва айрим минтақалардаги фарқларга босим ўтказиши мумкин ва Каспий навлари учун мукофот/чегирма тўғридан-тўғри рақобатсиз ҳам ўзгариши мумкин, аммо Венесуэла Қозоғистоннинг оқим тузилишини бузолмайди ёки ҳеч бўлмаганда бузиши мумкин, лекин фақат аҳамиятсиз даражада, — деб тушунтиради Асқар Исмоилов.
Қозоғистон учун хавфлар
Қозоғистон учун асосий хавфлар мавжуд қувур логистикаси, биринчи навбатда КҚК ва ОПЕК+ квоталари билан боғлиқ бўлиб қолмоқда.
Асқар Исмоилов нефть даромадларини прогноз қилишда геосиёсат турли йўналишларда ривожланиши мумкинлиги сабабли, битта эмас, балки иккита мумкин бўлган сценарийни кўриб чиқиш яхшироқ эканлигини таъкидлади.
Биринчи сценарий геосиёсий вазиятнинг кескинлашиши бўлиб, бу нефть нархларининг ошишига олиб келади.
— Бу экспорт даромадлари ва бюджетнинг нефть даромадлари учун фойда. Бироқ, хавф инфляциянинг тезлашиши, "кутишлар туфайли" тенгенинг заифлашиши ва транспорт ва суғурта харажатларининг ошиши билан боғлиқ. Бу ҳолатда оқилона созлаш қатъий харажатларни ошириш эмас, балки ортиқча даромадларни Миллий жамғармага йўналтириш ва бюджетнинг кейинги нархлар пасайиши тўлқинига (бюджет қоидаси доирасида) заифлигини камайтиришдир, — деди у.
Иккинчи сценарий нефть экспорт қилувчи мамлакатларда режим ўзгариши бўлиб, бу санкцияларнинг бекор қилинишига ва нефть нархларининг пасайишига олиб келади.
— Кейин бизга пастдан юқорига қараб чоралар керак: харажатларга устуворлик бериш, баъзи капитал харажатларни кечиктириш, нефт бўлмаган даромадларни кўпайтириш (маъмурият, акциз солиғи, иложи бўлса, ўсишга таъсир қилмасдан ҚҚС) ва Миллий жамғармадан мақсадли трансфертлар устидан қаттиқроқ назорат. Эслатиб ўтаман, 2026-2028 йиллардаги бюджет доирасининг ўзи аллақачон консерватив тахминларга асосланган. Бу "ваҳима" заруратини камайтиради, аммо интизом заруратини бартараф этмайди, — деб таъкидлайди эксперт.
Қозоғистон нефть ва газ секторидаги истиқболлар ва муаммолар
Қозоғистонда конларнинг камайиши асосан кичикроқ активларда кузатилади, учта йирик лойиҳа эса ишлаб чиқаришнинг тахминан 70 фоизини ташкил қилади ва уларнинг улуши вақт ўтиши билан ўсиши мумкин, деб тахмин қилди Абзал Наримбетов.
— Умуман олганда, мамлакат йилига тахминан 90-100 миллион тонна нефть қазиб олишни режалаштирмоқда ва бу кўрсаткични 2026 йилдан 2028 йилгача сақлаб қолиши кутилмоқда, — деди эксперт маълумотларга асосланиб.
Бюджетнинг нефть ва газ даромадларига боғлиқлигини камайтириш ҳақида гапирар экан, эксперт бугунги кунда бюджет даромадларининг тахминан 40-50 фоизи нефть ва газ секторидан келишини таъкидлади. Бу тузилма сўнгги 10-20 йил давомида сақланиб қолган ва келажакда ҳам давом этиши мумкин.
— Бу эса ўз-ўзидан муаммо эмас. Масалан, Норвегияда бюджет даромадларининг асосий қисми ҳам нефть ва газ лойиҳаларидан келади. Асосий масала даромад манбаи эмас, балки бу маблағлардан қанчалик самарали фойдаланилаётганида, — деб мисол келтирди Абзал Наримбетов.
Бюджетнинг нефтга боғлиқлигини камайтиришга қайси соҳалар ёрдам бериши мумкинлиги ҳақидаги саволга Асқар Исмоилов амалий жиҳатдан нефтни қайта ишлаш, металлургия ва машинасозликка эътибор қаратиш яхшироқ бўлишини айтди.
— Транспорт саноати ва логистика марказларида катта салоҳият мавжуд. Машинасозлик йирик нефть ва газ конлари билан боғланиши керак, бу ерда жуда кўп сонли иншоотлар ва ускуналар бутловчи ва эҳтиёт қисмларни талаб қилади. Бу қувват яна 30-40 йилга етади. Бу ерда нефть ва газ машинасозлик саноатини ривожлантириш учун улкан имкониятлар мавжуд, — деб хулоса қилди эксперт.