— Шанхайга ташрифи чоғида Президент Қасим-Жомарт Тоқаев Хитойнинг юқори технологияли компаниялари раҳбарлари билан учрашувда Қозоғистон технологияларни биргаликда ривожлантириш ва тадқиқот марказларини ташкил этишдан манфаатдор эканлигини таъкидлади. Қандай натижалар муносабатлар ҳақиқатан ҳам билим иқтисодиётига қараб кетаётганидан далолат беради?
— Президент Қасим-Жомарт Тоқаевнинг Шанхайга ташрифи стратегик аҳамиятга эга, чунки у Қозоғистон ва Хитой ўртасидаги узоқ муддатли модернизация устуворликларини мувофиқлаштиришга ёрдам беради. Юқори даражадаги сиёсий ишонч ишлаб чиқариш, фан ва кадрлар тайёрлашда аниқ натижаларга айланиши керак. Асосий ўзгариш анъанавий савдодан рақамли иқтисодиётга, янги энергия, замонавий машинасозлик, ақлли логистика ва илғор ресурсларни қайта ишлашга ўтишда. Бу соҳалар юқори қўшимча қиймат яратади ва доимий равишда билим алмашинувини талаб қилади.
Натижалар нафақат имзоланган ҳужжатлар сони билан баҳоланиши керак. Қўшма лабораториялар сони, лойиҳалардаги қозоғистонлик мутахассисларнинг улуши, маҳаллийлаштирилган ечимлар сони ва йирик технологик платформалар атрофида янги компанияларнинг пайдо бўлиши муҳимроқдир. Президент Тоқаевнинг йўналиши тўғри мантиқни ўрнатади: Ҳукумат келишувлари қўшма тадқиқотларга, кейин амалий ишланмалар ва мутахассисларни тайёрлашга олиб келиши керак. Бу ёндашув бизга ташқи ҳамкорликни ички тажриба манбаига айлантириш ва Қозоғистоннинг замонавий технологияларни мустақил равишда ривожлантириш қобилиятини мустаҳкамлаш имконини беради.
— Data Center Valley ҳисоблаш қуввати, лабораториялар, таълим ва стартапларни бирлаштириши керак. Қозоғистонда Хитой технологияларининг қайси тўрт гуруҳи энг кўп талабга эга ва биз тайёр ечимларга қарамликдан қандай қочишимиз мумкин?
— Биринчи гуруҳ давлат булут тизимлари ва рақамли шаҳар бошқаруви билан боғлиқ. Бундай ечимлар давлат хизматлари сифатини яхшилаши ва транспорт, коммунал хизматлар ва шаҳар атроф-муҳитини бошқаришни аниқроқ қилиши мумкин.
Иккинчи соҳага кончилик ва қишлоқ хўжалиги учун нарсалар интернети киради. Бу, айниқса, Қозоғистон учун муҳимдир, чунки рақамли воситалар иқтисодиётнинг реал секторларини модернизация қилиши керак.
Учинчи гуруҳ модулли маълумотлар марказлари ва булутли ҳисоблашни ўз ичига олади. Data Center Valley маҳаллий ҳисоблаш инфратузилмасини мустаҳкамлаши мумкин, аммо уни университет лабораториялари, стартаплар ва миллий ривожланиш гуруҳлари ўраб олиши керак.
Тўртинчи соҳа электрон тижорат, трансчегаравий тўловлар ва кичик ва ўрта бизнес учун қўлланиладиган сунъий интеллект ечимлари билан боғлиқ.
Қозоғистоннинг технологияларни маҳаллийлаштириш сиёсати истиқболли кўринади. Ечимларни маҳаллий қонунчиликка мослаштириш, мутахассисларни мунтазам равишда ўқитиш ва Марказий Осиё бозори учун мўлжалланган маҳсулотларни ишлаб чиқиш учун қўшма платформалар яратиш зарур. Шунда Қозоғистон нафақат инфратузилмага, балки ўзининг рақамли экотизимига ҳам эга бўлади.
— Қозоғистон кетма-кет икки йил давомида 27 миллион тонна ғалла йиғиб олди. 200 дан ортиқ корхона аллақачон "ақлли фермер хўжаликлари" сифатида фаолият юритмоқда ва яна 650 дан ортиқ корхона рақамли ечимларни жорий этмоқда. Бу кўламни қандай қилиб илғор қайта ишлашнинг ўсишига айлантириш мумкин?
— Ақлли қишлоқ хўжалиги ҳамкорликнинг энг истиқболли йўналишларидан биридир, чунки у рақамли технологияларни Қозоғистоннинг йирик ишлаб чиқариш базаси билан бирлаштиради. 27 миллион тонна дон ҳақидаги маълумотлар мамлакатда агросаноат комплексини ривожлантириш учун зарур бўлган кўлам аллақачон мавжудлигини кўрсатади. Ҳозирги вазифа нафақат ҳосилдорликни ошириш, балки ишлаб чиқаришнинг ҳар бир босқичининг самарадорлигини оширишдир. Сунъий йўлдош мониторинги, дронлар, сенсорлар ва аниқ деҳқончилик сув, ўғитлар, уруғлар ва ускуналардан самаралироқ фойдаланишга ёрдам беради.
Бироқ, энг катта иқтисодий таъсир рақамлаштириш бутун қиймат занжирини: ишлаб чиқариш, қайта ишлаш, сақлаш, сифат назорати, логистика ва савдони қамраб олганда юзага келади. Қозоғистоннинг юқори қўшимча қийматга эга маҳсулотлар ишлаб чиқаришга қаратилган сиёсати ушбу мақсадга мос келади. Хитой автоматлаштириш, рақамли кузатув ва таъминот занжирини бошқариш учун технологияларни таклиф қилиши мумкин. Қозоғистон ресурс базасига ва экспортни кенгайтириш салоҳиятига эга. Ушбу афзалликларнинг уйғунлиги асосан қишлоқ хўжалиги хом ашёсини экспорт қилишдан тайёр озиқ-овқат маҳсулотларини маҳаллий ишлаб чиқаришга ўтиш имконини беради.
— Алатау АХММ экотизимига кириш имкониятига эга рақамли молия маркази сифатида ривожланиши режалаштирилган, бу ерда 90 дан ортиқ мамлакатдан тахминан 6000 та компания рўйхатдан ўтган. Ушбу платформани нафақат йирик инвесторлар, балки кичик бизнес учун қандай фойдали қилиш мумкин?
— Чжэцзян провинцияси тажрибаси шуни кўрсатадики, технологияга асосланган иқтисодиёт фақат йирик корпорациялар атрофида шаклланмайди. Унинг барқарорлиги рақамли тижорат, молиялаштириш, логистика ва ташқи бозорларга кириш имкониятига эга бўлган кичик ва ўрта корхоналарнинг ривожланган қатлами томонидан таъминланади. 90 дан ортиқ мамлакатдан тахминан 6000 та компанияни бирлаштирган АХММ экотизимининг кўлами Алатауга мустаҳкам бошланғич нуқтани беради. Бироқ, таъсир маҳаллий тадбиркорлар ушбу инфратузилмадан ўз бизнесларини бошлаш ва кенгайтириш учун фойдалана олишларига боғлиқ бўлади. Қозоғистон Чжэцзяннинг кичик компаниялар учун бозор муҳитини яратишдаги тажрибасидан фойда кўриши мумкин. Рақамли тўловлар, электрон тижорат платформалари, булутли хизматлар ва логистика платформалари бозорга кириш харажатларини камайтиради ва хорижий шерикларга киришни осонлаштиради. Қозоғистон ва Хитой минтақалари ўртасида доимий платформаларни яратиш истиқболли қадам бўлар эди. Ушбу платформалар инвесторларнинг таклифларини маҳаллий бизнес эҳтиёжлари билан мослаштириш, ҳамкорларни топишда ёрдам бериш ва ҳужжатлар имзолангандан кейин лойиҳаларни қўллаб-қувватлаш имкониятига эга бўлади. Президент Тоқаевнинг бу ёндашуви Алатауни йирик капитал учун ёпиқ ҳудуддан, балки Қозоғистон тадбиркорлиги ва рақамли стартапларнинг ўсиши марказига айлантиришга ёрдам беради.