Халқаро муносабатлар ва иқтисодий сиёсат бўйича эксперт Ерик Батирхановнинг сўзларига кўра, ушбу форматдаги учрашувларнинг асосий қиймати тезкор қарорлар қабул қилиш имконини берувчи тўғридан-тўғри мулоқот платформасини шакллантиришдир. Унинг сўзларига кўра, ҳозирги геосиёсий вазиятда Қозоғистоннинг мослашувчан ва мувозанатли сиёсати мамлакатга турли куч марказлари билан самарали муносабатларни ўрнатишга йўл очади.
Экспертнинг фикрича, Анталия форумида иштирок этиш шунчаки имиж ҳаракати эмас, балки реал иқтисодий ва сиёсий имкониятларни илгари суриш воситасидир. Бу Қозоғистоннинг, айниқса логистика, инвестиция ва минтақавий ҳамкорлик соҳаларидаги мавқеини мустаҳкамлайди ва уни глобал мулоқотда фаол иштирокчи сифатида тасдиқлайди.
— Қасим-Жомарт Тоқаевнинг Анталия дипломатик форумидаги иштироки Қозоғистоннинг халқаро обрўсини қандай ошириши мумкин?
— Бугунги кунда халқаро обрў баёнотлар билан эмас, балки реал геосиёсий жиҳатдан муҳим майдонлардаги иштирок билан шаклланади. Анталия дипломатик форуми айнан шундай маконки, у ерда турли куч марказларининг манфаатлари бирлашади. Бу ерда иштирок этишнинг ўзи мамлакатнинг мақомини белгилайди.
Қозоғистоннинг ўзига хос хусусияти шундаки, у ҳеч қандай блокга қарам бўлмаслик сиёсатини олиб боради. Жаҳон сиёсатида қутбланиш кучайиб бораётган бир пайтда, бу заифлик эмас, аксинча, муҳим устунликка айланиб бормоқда. Бундай майдонларда иштирок этиш орқали Қасим-Жомарт Тоқаев Қозоғистонни турли томонлар учун тушунарли ва олдиндан айтиб бўладиган шерик сифатида шакллантирмоқда.
Бу шунчаки назарий дипломатия эмас. Қозоғистон ҳақиқий тажрибага эга. Масалан, Астана жараёни доирасида Сурия бўйича музокаралар мамлакат учун ишонч капиталини яратди. Бундай форумлар нафақат бу ишончни сақлаб қолиш, балки уни янада мустаҳкамлаш имконини беради.
Очиғи, бундай позиция ўз-ўзидан мавжуд эмас. Ҳозирги босқичда мослашувчан ташқи сиёсат юритувчи давлатлар учун илгари мавжуд бўлмаган янги имкониятлар майдони очилмоқда. Бундан ташқари, бу имконият абадий кутиб турмайди.
— Ушбу форум Қозоғистон учун янги ҳамкорликни ўрнатиш учун қандай имкониятларни очади?
— Бундай форумлар янги танишувларни ўрнатиш учун эмас, балки тезда ечимларга эришиш учун керак. Икки кун ичида ўнлаб учрашувлар ўтказилиши мумкин, анъанавий дипломатияда эса бундай музокаралар бир неча ой давом этади.
Бугунги кунда Қозоғистон учун асосий йўналишлардан бири логистика соҳасини қайта қуришдир. 2022 йилдан кейин анъанавий йўналишларни четлаб ўтувчи йўналишларга қизиқиш кескин ошди. Натижада, Транскаспий халқаро транспорт йўналиши ғоядан ҳақиқий ишлайдиган воситага айланди ва юк ташиш ҳажмининг сезиларли даражада ошганини кўрсатди. Янги таъминот занжирларига интеграция шунчаки протокол учрашувлари эмас, балки ҳақиқий молия ва узоқ муддатли таъсирдир.
Шунингдек, ўрта даражадаги кучлар: Туркия, Форс кўрфази мамлакатлари, Жанубий Осиё билан алоқаларни мустаҳкамлаш имконияти мавжуд. Айнан шу давлатлар ҳозирда янги шериклик моделларини фаол равишда изламоқда ва Қозоғистон бу жараёнда қулай географик ва сиёсий мавқега эга.
— Режеп Таййип Эрдоған билан учрашув доирасида икки мамлакат ўртасидаги ҳамкорликнинг қайси соҳаларини янги босқичга кўтариш мумкин?
— Туркия ҳозирда мустақил куч маркази сифатида ривожланмоқда ва прагматик ташқи сиёсат юритмоқда. Бу маълум даражада Қозоғистон учун қулайдир. Анқара ортиқча мафкурага таянмасдан, мослашувчан ҳаракат қилмоқда.
Биринчи йўналиш — логистика. Туркия ўзини Европа ва Осиё ўртасидаги марказ сифатида фаол равишда жойлаштирмоқда ва бу тизим Қозоғистонсиз тўлиқ ишлай олмайди. Бу ерда икки мамлакат манфаатлари табиий равишда кесишади.
Иккинчи йўналиш — мудофаа саноати. Бу ерда аниқлик киритиш керак: Қозоғистон нафақат сотиб олиш, балки ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштиришга ҳам ўтмоқда. Қозоғистонда учувчисиз учиш аппаратларини йиғиш бўйича Baykar компанияси билан музокаралар, шунингдек, Туркия Аэрокосмик компанияси билан ANKA лойиҳаси бўйича меморандум етказиб бериш шартномаларидан анча юқори даражадаги ҳамкорликни ифодалайди.
Учинчи йўналиш — бу ҳақиқий бизнес. Туркия компаниялари Қозоғистонда қурилишдан тортиб саноатгача фаол ва изчил ишламоқда. Бу нафақат қоғозда, балки амалда ҳам амалга оширилаётган икки томонлама иқтисодий ҳамкорликнинг ноёб намуналаридан биридир.
Умуман олганда, бундай лойиҳалар мамлакатлар ўртасидаги муносабатлар янги, янада этук даражага кўтарилганини кўрсатади: энди гап фақат савдо ҳақида эмас, балки қўшма ишлаб чиқариш ва технологиялар ҳақида кетмоқда.
— Икки томонлама учрашувлардан қандай аниқ сиёсий ёки иқтисодий натижаларни кутиш мумкин?
— Битта ташрифдан катта ютуқ кутишнинг ҳожати йўқ, дипломатия спринт эмас. Бундай учрашувларнинг қиймати дарҳол натижада эмас, балки кейинги жараёнларнинг тезлашишида. Айнан шундай алоқалар одатда йиллар давом этадиган тўсиқларни камайтиради ва жараёнларни тезлаштиради.
Аниқроқ айтганда, биз савдо айланмасида тараққиётни кутишимиз мумкин. 10 миллиард долларлик мақсад бу ҳақда биринчи марта айтилаётгани йўқ ва ҳар бир бундай алоқа уни реал амалга ошириш механизмларига яқинлаштиради. Минтақавий масалалар бўйича позицияларни мувофиқлаштириш ҳам муҳимдир. Марказий Осиё, Кавказ, Яқин Шарқ — бу иккала мамлакат ҳам умумий манфаатлар ва умумий нуқтаи назарга эга бўлган соҳалардир.
Баъзан бундай учрашувларнинг энг муҳим натижаси имзоланган ҳужжат эмас, балки жараёнларни тезлаштириш бўйича келишувдир. Дипломатияда бу кўпинча ҳақиқий тараққиёт белгиси деб ҳисобланади.
— Бундай халқаро платформалар Қозоғистон бизнеси ва инвестиция лойиҳаларини илгари суришга қандай таъсир қилади?
— Бир нақш мавжуд: сўнгги йилларда Қозоғистондаги кўплаб инвестиция лойиҳалари бундай норасмий алоқалардан келиб чиққан.
Инвесторлар энг баланд овозда гапириладиган жойга эмас, балки қоидалар аниқ ва изчил риоя қилинадиган муҳитга келишади. Бундай форумлар бизга Қозоғистоннинг бундай аниқ ва ишончли "ўйин қоидалари"ни таклиф қилиши ва уларга риоя қилиши мумкинлигини намойиш этиш имконини беради.
Амалий жиҳат ҳам муҳимдир: қарор қабул қилувчиларга тўғридан-тўғри кириш. Оддий шароитларда бу ҳатто йирик бизнес учун ҳам осон эмас, лекин бу ерда ҳамма нарса битта маконда, норасмий форматда амалга оширилади.
Яна бир кўпинча эътибордан четда қоладиган ҳақиқат бор: глобал беқарорлик шароитида очиқ бўлиб қоладиган ва тезда мослаша оладиган мамлакатлар ғалаба қозонади. Қозоғистон буни намойиш этишга ҳаракат қилмоқда ва бундай платформалар бу сигнални тўғри аудиторияга этказишга ёрдам беради.
— Анталия форумида иштирок этиш Қозоғистоннинг глобал мулоқотдаги ролини мустаҳкамлашга қандай туртки бериши мумкин?
— Жаҳон тизими қаттиқ икки қутбли тузилмадан узоқлашиб, янада мураккаб конфигурацияга ўтмоқда. Бу ерда гегемонликка интилмайдиган, аммо мослашувчан муносабатлар ўрната оладиган мамлакатларнинг роли ортиб бормоқда. Қозоғистон бу йўналишда тизимли иш олиб бормоқда.
Бироқ, бир нарсани тушуниш муҳим: шунчаки бундай ролни эълон қилишнинг ўзи етарли эмас, уни аниқ ҳаракатлар билан изчил исботлаш керак. Яъни, халқаро форумларда фаол иштирок этиш, муҳокамаларда қатнашиш ва ҳақиқий масъулиятни ўз зиммасига олишга тайёр бўлиш муҳимдир. Астана жараёни бунга ёрқин мисол бўла олади. Анталия дипломатик форумида иштирок этиш эса бу позициянинг давомидир.
Бугунги кунда Қозоғистон нафақат глобал жараёнларга жавоб берадиган мамлакат, балки уларнинг шаклланишида иштирок этувчи давлат сифатида ҳам ўз обрўсини оширмоқда. Бу узоқ ва қийин йўл. Битта форумнинг ўзи бу ишни якунламайди, лекин ҳар бир бундай қадам мамлакатнинг мавқеини мустаҳкамлайди.
Очиғини айтганда, ҳозирги вазифа шунчаки иштирок этиш эмас, балки ўзини бу ролда намоён этишдир. Чунки халқаро муносабатларнинг янги архитектурасида бундай жойлар узоқ вақт бўш қолмайди.