Тақчилликдан самарали бошқарувгача
Сўнгги йилларда иқлим ўзгариши, музликларнинг камайиши, трансчегаравий дарёларга қарамлик ва қишлоқ хўжалигида сувга бўлган талабнинг ортиши сув хавфсизлигини Қозоғистон учун миллий муаммога айлантирди. Экспертларнинг фикрига кўра, агар ҳозирги тенденциялар давом этса, мамлакатда сув танқислиги 2030 йилга бориб 15 миллиард куб метрга етиши мумкин.
Ушбу қийинчиликларни ҳисобга олган ҳолда, давлат сув хўжалигини комплекс модернизация қилишга киришди. Сўнгги йилларда соҳада қонунчилик, инфратузилма ва технологик йўналишларда кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилди. Янги Сув кодекси қабул қилинди ва суғориш инфратузилмаси модернизация қилинмоқда. Рақамли бошқарув тизимлари жорий этилмоқда, сувни тежайдиган технологиялар кенгайтирилмоқда. Бундан ташқари, кадрлар тайёрлаш ва халқаро тажрибани жорий этишга устувор аҳамият берилмоқда.
Бироқ, сув хавфсизлиги фақат ички ислоҳотлар билан чекланиб қолмайди. Мамлакат сув ресурсларининг асосий хусусиятларидан бири шундаки, уларнинг катта қисми мамлакат ташқарисида шаклланмоқда. Бугунги кунда сув ресурсларининг атиги 55,7 фоизи республика ичида шаклланмоқда, қолган 44,3 фоизи эса Хитой, Қирғизистон, Ўзбекистон ва Россиядан трансчегаравий дарёлардан келади.
Бу хусусият сув ресурсларини бошқариш тизимига бевосита таъсир қилади. Қозоғистондаги сув ресурслари саккизта ҳавзали принцип асосида бошқарилади. Бироқ, уларнинг сув таъминоти даражаси ҳар хил. Иртиш ва Балқаш-Олакўл ҳавзалари сувга бой бўлса-да, Нура-Сарисув ҳавзаси чекланган сув ресурсларига эга. Жанубий ва ғарбий ҳудудлар эса қўшни мамлакатлардан келадиган сув ҳажмига бевосита боғлиқ.
Qazaq Expert Club эксперти Қуаниш Ўзбековнинг сўзларига кўра, Қозоғистон трансчегаравий дарёларнинг қуйи оқимида жойлашганлиги сабабли, қўшни давлатлар билан самарали сув сиёсатини олиб бориш стратегик аҳамиятга эга.
– Мамлакатимиздаги дарё оқимининг қарийб ярми республика ҳудудидан ташқарида шаклланади. Шунинг учун қўшни давлатлар билан узоқ муддатли ва ўзаро манфаатли сув сиёсатини шакллантириш давр талабидир, — дейди эксперт.
Трансчегаравий қарамликдан ташқари, иқлим ўзгариши ҳам сув ресурсларига тобора кўпроқ таъсир кўрсатмоқда. Олимларнинг фикрига кўра, сўнгги ўн йилликларда Тянь-Шань тоғ тизимидаги музликлар ҳажми сезиларли даражада камайди. Бу келажакда дарёларнинг табиий озиқланишига таъсир қилиши мумкин.
Шу муносабат билан масъул бўлим глобал исиш, музликларнинг эмирилиши, трансчегаравий дарёларнинг юқори оқимида сув истеъмолининг кўпайиши ва иқтисодиётнинг сувга боғлиқлигини асосий хавфлар қаторига киритади.
Сув ресурсларининг асосий истеъмолчиси эса қишлоқ хўжалиги ҳисобланади. 2024 йилда олинган сувнинг қарийб 60 фоизи ушбу соҳага сарфланган. Мутахассисларнинг фикрига кўра, муаммо нафақат сув ҳажмида, балки ундан қанчалик самарали фойдаланиш мумкинлигида ҳамдир. Суғориш тизимларининг эскирганлиги ва очиқ каналлардаги йўқотишлар туфайли сувнинг катта қисми далаларга етиб бормасдан олдин исроф бўлади. Шунинг учун бугунги кунда асосий вазифа мавжуд сув ресурсларини иложи борича самарали бошқариш ва ҳар бир кубометрдан самарали фойдаланишни таъминлашдир.
Рекорд инвестициялар: қандай лойиҳалар амалга оширилмоқда?
Сув хавфсизлигини таъминлашга қаратилган ислоҳотлар натижалари, биринчи навбатда, соҳага ажратилган маблағлар миқдорида яққол кўриниб турибди. Сўнгги икки йил ичида сув хўжалигига инвестициялар рекорд даражага етди ва инфратузилма ишлари сезиларли даражада суръатлар билан ривожланди.
Сув ресурслари ва суғориш вазири Нуржан Нуржигитов таъкидлаганидек, фақат 2025 йилда сув хўжалигининг асосий капиталига қарийб 400 миллиард тенге инвестиция қилинади. Бу режалаштирилган кўрсаткичдан 22 фоизга кўп.
– Сўнгги икки йил ичида соҳага инвестициялар ҳажми 676,7 миллиард тенгени ташкил этди. Бу аввалги уч йилдагидан ҳам кўпроқ. Маблағларнинг асосий қисми суғориш инфратузилмасини модернизация қилишга йўналтирилди. Бу даврда қарийб 1500 километр суғориш каналлари бетон билан қопланди ва каналларни механизациялашган тозалаш ҳажми бир неча баравар ошди, — деди вазир.
Жалб қилинган инвестицияларнинг аксарияти аниқ инфратузилма лойиҳаларини амалга оширишга сарфланмоқда. Натижада, суғориш тизимларини модернизация қилиш ишлари босқичма-босқич давом этмоқда. Ўтган йили 700 километр суғориш каналлари таъмирланди, бу йил эса яна 986 километр каналлар капитал таъмирланди. Бундан ташқари, тўртта сув омбори таъмирланди, яна тўртта сув омбори реконструкция қилиниши ва учта янги сув омбори қурилиши режалаштирилган.
Инфратузилмани ривожлантириш қонунчилик ислоҳотлари билан параллел равишда амалга оширилмоқда. Бу йўналишдаги асосий ҳужжат янги Сув кодексидир. Унда биринчи марта "сув хавфсизлиги" тушунчаси қонунчилик даражасида мустаҳкамланган. Шу билан бирга, келгуси йилларда 20 та янги сув омбори қуриш, 15 та гидротехник иншоотни модернизация қилиш, 14 минг километр суғориш тармоқларини тиклаш ва 2030 йилга бориб сув йўқотишларини 25 фоизга камайтириш вазифаси қўйилган.
Бироқ, экспертларнинг таъкидлашича, муаммони фақат янги каналлар ва сув омборлари қуриш орқали ҳал қилиб бўлмайди. Сув танқислиги ортиб бораётган бир пайтда, асосий эътибор сувни аниқ ҳисобга олиш ва рақамли технологияларни кенг жорий этишга қаратилиши керак.
Рақамли ечимларнинг роли
Шу муносабат билан Қозоғистон сув хўжалигини рақамлаштиришга устувор аҳамият бермоқда. Агар илгари бу йўналишдаги ишлар асосан сув сарфини ҳисобга олиш билан чекланган бўлса, бугунги кунда гидравлик иншоотларни автоматик бошқариш, гидравлик клапанларни масофадан бошқариш ва реал вақт режимида сув тақсимлаш тизимлари аста-секин жорий этилмоқда. Бу нафақат сув сарфини камайтиради, балки суғориш тизимларининг самарадорлигини оширади.
Вазирлик маълумотларига кўра, ушбу йўналишдаги энг йирик лойиҳалардан бири Жанубий Қозоғистонда суғориш ва дренаж тизимларини модернизация қилиш лойиҳасининг иккинчи босқичидир. Лойиҳа ҳозирда якунланмоқда. У ишга туширилгандан сўнг, сув таъминоти тизимининг ишончлилиги ошади ва сув йўқотишлари сезиларли даражада камаяди деб кутилмоқда.
Давлат тузилмалари билан бир қаторда, маҳаллий муҳандислар ҳам рақамли ечимларни жорий этишда иштирок этмоқдалар. Улардан бири суғориш каналлари учун автоматлаштирилган сувни бошқариш дарвозалари. Тизим сувни фермернинг ўзига хос эҳтиёжларига қараб автоматик равишда тартибга солади ва ультратовушли оқим ўлчагичлари ёрдамида унинг ҳажмини доимий равишда кузатиб боради.
Қ. Сатпаев номидаги Қозоғистон миллий техник тадқиқотлар университети ўқитувчиси Қуаниш Зикирбайнинг сўзларига кўра, бундай технологиялар ҳар бир литр сувнинг ҳаракатини назорат қилиш имконини беради.
– Сув танқислиги ортиб бораётган шароитда сувни аниқ ҳисоблаш ва самарали тақсимлаш айниқса муҳимдир. Автоматлаштирилган тизимлар сизга бу вазифани бажаришга имкон беради, — дейди у.
Энди давлат сув ресурсларини бошқариш учун ягона интеллектуал тизимни шакллантиришни бошлади. Бу сизга сув ресурсларини бошқаришни миллий даражада мувофиқлаштириш имконини беради.
Шу мақсадда Сув ресурслари ахборот маркази Германияда ишлаб чиқилган Talsim дастурини Қозоғистон шароитларига мослаштирмоқда. Ҳозирда тизим мамлакатдаги энг йирик 8 та дарё учун об-ҳаво, ёғингарчилик, қор қатлами, дарё оқими ва сув омборлари ҳақидаги маълумотларни бирлаштиради ва сув ҳажми бўйича прогнозлар беради.
Марказ бошқарувчи директори Нурлан Абаевнинг сўзларига кўра, ушбу модел сув омборларига кирадиган сув ҳажмини олдиндан ҳисоблаш ва фавқулодда вазиятларга олдиндан тайёргарлик кўриш имконини беради.
– Агар сув ҳажми катта бўлса, тошқинларнинг олдини олиш чоралари кўрилади. Сув танқислиги бўлган тақдирда эса зарур захиралар олдиндан тўпланади. Бундан ташқари, тизим қўшни давлатлардаги вазиятни ҳисобга олган ҳолда трансчегаравий дарёлар орқали сув таъминотини самарали режалаштириш имконини беради, — дейди у.
Бу, айниқса, Қозоғистон учун жуда муҳимдир. Айтиб ўтганимиздек, мамлакат сув ресурсларининг деярли ярми қўшни давлатлардан оқиб ўтадиган трансчегаравий дарёларга боғлиқ.
DeepBas – сув хавфсизлигини башорат қилишда янги босқич
Саноатни рақамлаштиришнинг кейинги босқичи сунъий интеллект технологияларини жорий этишдир. Агар бугунги кунда асосий эътибор сув ресурсларини ҳисобга олиш ва бошқаришни автоматлаштиришга қаратилган бўлса, кейинги вазифа сув тизимининг ишлашини олдиндан башорат қила оладиган ақлли моделни яратишдир.
Шу мақсадда мамлакатимизда DeepBas (Deep Basin Spatiotemporal AI) лойиҳасини амалга ошириш таклиф қилинмоқда. Унинг асосий мақсади — сув ресурсларининг миллий рақамли моделини яратиш. Бундай тизим нафақат дарёлар, сув омборлари ва каналлардаги вазиятни реал вақт режимида кузатиб боради, балки мумкин бўлган таҳдидларни дастлабки моделлаштириш имконини беради. Масалан, у қурғоқчилик пайтида қайси ҳудудларда сув танқислиги бўлиши мумкинлигини ёки баҳорги тошқинлар пайтида қайси сув омборлари хавфли зоналарда эканлигини олдиндан аниқлаши мумкин.
Миллий фанлар академияси президенти Ақилбек Куришбаевнинг сўзларига кўра, бундай тизимни жорий этиш алоҳида жараёнларни рақамлаштиришдан анча катта вазифадир.
– Сув ҳаракати, иқлим ўзгариши, ер усти ва ер ости сувлари ҳақидаги барча маълумотлар ягона интеллектуал тизимда ишлаши керак. Шундагина илмий асосланган ва самарали қарорлар қабул қилиниши мумкин, — дейди академик.
Вазирлик режасига кўра, бу йўналишдаги ишлар босқичма-босқич амалга оширилади ва 2028 йилга бориб сув ресурсларини бошқариш учун тўлиқ рақамли экотизим шакллантирилади. Бу сув ресурсларини бошқаришда тезкор қарорлар қабул қилиш, сув танқислиги ва табиий офатларни аниқ прогноз қилиш ва сув хавфсизлигини янги босқичга кўтариш имконини беради.
Сувни тежаш — асосий вазифа
Рақамлаштириш ва инфратузилмани модернизация қилишнинг асосий мақсади мавжуд сув ресурсларидан энг самарали фойдаланишдир. Бу, айниқса, қишлоқ хўжалиги учун муҳимдир. Ахир, Қозоғистонда қазиб олинадиган сувнинг қарийб 60 фоизи ушбу соҳага тегишли. Шунинг учун сув танқислиги шароитида сувни тежайдиган технологияларни кенг жорий этиш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бирига айланиб бормоқда.
Вазирлик маълумотларига кўра, бу йўналишдаги ишлар дастлабки натижаларни бера бошлади. Ўтган йили сувни тежайдиган технологияларни жорий этиш туфайли 874 миллион куб метр сув тежаб қолинди. Сўнгги йилларда бундай технологияларни жорий этиш суръати бир неча бор ошди. Агар илгари улар йилига ўртача 30 минг гектар майдонда жорий этилган бўлса, бугунги кунда бу кўрсаткич 150 минг гектарга етди.
Натижада, экин майдонлари ҳажми барқарор равишда ошиб бормоқда. Ўтган йил охирида уларнинг умумий майдони 543,5 минг гектарни ташкил этди. 2030ь йилга бориб бу кўрсаткични 1,3 миллион гектарга етказиш режалаштирилган.
Бироқ, мутахассисларнинг фикрига кўра, технологияларни жорий этиш билан бир қаторда суғориш инфратузилмасини модернизация қилиш ҳам ҳал қилувчи рол ўйнайди. Экспертларнинг фикрича, давлат сувни тежайдиган технологияларни жорий этишни иқтисодий жиҳатдан рағбатлантиришга ўтиши керак. Бу нафақат фермерларни замонавий ечимлардан кенг фойдаланишга ундайди, балки бюджет маблағларини янада самарали ва мақсадли сарфлаш имконини беради.
Кадрлар тайёрлаш қандай амалга оширилмоқда?
Саноатнинг муваффақияти, аввало, уни амалга оширадиган малакали мутахассисларга боғлиқ. Шунинг учун кадрлар салоҳиятини мустаҳкамлаш давлат сиёсатининг муҳим йўналишларидан бирига айланди. Шу мақсадда мутахассислар тайёрлашга давлат томонидан кўмаклашиш кучаймоқда. 2026–2027 ўқув йилида сув хўжалиги мутахассисликлари учун 1000 та давлат гранти ажратилди. Ҳозирда мамлакат олий таълим муассасаларида ушбу йўналишларда 2629 талаба таҳсил олмоқда.
Бироқ, асосий вазифа нафақат янги мутахассисларни тайёрлаш, балки уларни соҳада доимий ишлашга ундашдир. Вазир айтганидек, бу йўналишда таълим ташкилотлари билан яқин алоқалар ўрнатилган.
– Шу мақсадда вазирлик университетлар ва коллежлар билан меморандумлар тузди ва талабаларнинг «Қазсушар»(Қазсувхўжалиги) филиаллари, Сув ресурслари бўйича ахборот-таҳлил маркази, Миллий гидрогеология хизмати ва илмий-тадқиқот институтларида ишлаб чиқариш амалиётини ташкил этмоқда, – деди Нуржан Нуржигитов.
Кадрлар етишмовчилигини бартараф этиш мақсадида, таълим тизимини такомиллаштиришдан ташқари, соҳа мутахассисларининг ижтимоий шароитларини яхшилашга ҳам устувор аҳамият берилмоқда. Сўнгги икки йил ичида "Қазсушар" корхонаси ходимларининг иш ҳақи аста-секин ошиб бормоқда ва ўртача ойлик иш ҳақи тахминан 300 минг тенгега етди. Қуйи лавозимдаги ходимларнинг иш ҳақи деярли икки баравар ошди. Бундан ташқари, илгари мавсумий ишлаган 425 нафар ходим доимий асосда ишга қабул қилинди.
Халқаро ҳамкорлик
Қозоғистон сув хўжалигини ривожлантиришда халқаро тажрибага ҳам устувор аҳамият беради. Ташкил этилганидан бери Сув ресурслари ва ирригация вазирлиги хорижий ҳамкорлар билан ҳамкорликни мунтазам равишда кенгайтириб келмоқда.
Бу вақт ичида вазирлик 4 та халқаро шартнома ва ҳамкорлик бўйича 20 дан ортиқ ўзаро англашув меморандумларини имзолади. Вазирлик ва унинг таркибидаги ташкилотлар Франция, Германия, Нидерландия, Испания, АҚШ, Исроил ва Хитой каби мамлакатларнинг давлат органлари, халқаро ташкилотлар, ривожланиш агентликлари ва етакчи компаниялари билан ҳамкорлик алоқаларини ўрнатдилар.
Ҳамкорликни мувофиқлаштириш мақсадида 2024 йил сентябрь ойида Сув хўжалигини ривожлантириш бўйича ҳамкорлар мувофиқлаштирувчи кенгаши ташкил этилди. Кенгаш сув ресурсларини бошқариш соҳасидаги қўшма лойиҳаларни мувофиқлаштиради, техник, молиявий ва маслаҳат ёрдамини кўрсатади. Ҳозирда унинг таркибига 47 та ташкилот ва тузилма киради. Улар орасида Буюк Британия, Франция, Швейцария, Исроил, Нидерландия ва Венгрия элчилари, Қозоғистондаги БМТТД, Астанадаги ЕХҲТ Дастур идораси, Европа Иттифоқи делегацияси, шунингдек, халқаро молия институтлари ва бошқа йирик компаниялар бор.
Ушбу ҳамкорликнинг аниқ натижаларидан бири 2024ь йил декабрь ойида Франция тараққиёт агентлиги (AFD) ва Франция Геология ва кончилик тадқиқотлари бюроси (BRGM) билан имзоланган уч томонлама келишувдир. Ҳужжат доирасида Балқаш кўли ҳавзасини комплекс ўрганиш амалга оширилади ва кўлни сақлаб қолиш бўйича бош режани ишлаб чиқиш учун 1,35 миллион евро миқдорида грант ажратилади.
Қозоғистон Осиё мамлакатлари билан ҳам ҳамкорликни мустаҳкамламоқда. Улар орасида муҳим ҳамкорлардан бири Хитойдир. Ўтган йили икки мамлакат сув ресурслари соҳасида биринчи ўзаро англашув меморандумини имзоладилар. Ҳужжат сув ресурсларидан самарали фойдаланиш, замонавий технологияларни жорий этиш, муқобил сув манбаларидан фойдаланиш ва саноат мутахассисларини тайёрлаш соҳаларини қамраб олади.
Ушбу келишув ҳозирда аниқ лойиҳалар орқали амалга оширилмоқда. Бу йил қозоғистонлик мутахассислар Хитойнинг Чанша шаҳрида малака ошириш курсларини бошладилар. Улар рақамли технологияларни жорий этиш бўйича тажриба орттирмоқдалар. Дастур «Қазсушар» корхонаси ва Power China International Group Limited ўртасидаги ҳамкорлик асосида амалга оширилмоқда. Ҳамкорлик босқичма-босқич кенгайтирилади. Йил охирига бориб, 200 га яқин қозоғистонлик мутахассислар Хитойда ўз билимларини оширадилар.
Шундай қилиб, сув хўжалигини модернизация қилиш фақат янги каналлар қуриш ёки гидротехника иншоотларини таъмирлаш билан чекланиб қолмайди. Инфратузилмани модернизация қилиш, рақамлаштириш, сувни тежайдиган технологияларни жорий этиш, халқаро тажрибани ривожлантириш ва малакали мутахассисларни тайёрлаш ўзаро боғлиқ соҳалар сифатида амалга оширилмоқда.