Қозоғистон-Сербия: Болқон ярим оролидаги мамлакат билан алоқалар қандай
ASTANА. Кazinform – Бугун Сербия Президенти Александр Вучич Қозоғистонга расмий ташриф билан келади. Икки кунлик ташриф давомида Қозоғистон-Сербия Ишбилармонлар кенгаши ва бизнес форуми режалаштирилган. Астана ва Белград савдо-иқтисодий соҳаларда қандай келишувларга эришишлари мумкин ва келажакда қандай лойиҳалар ишга туширилиши мумкин? Кazinform мухбири икки мамлакат ўртасидаги муносабатларнинг муҳим жиҳатларига тўхталди.
Дипломатик муносабатларга — 30 йил
1996 йил 10 декабрда Қозоғистон ва Сербия ўртасида дипломатик муносабатлар ўрнатилди. Астанада Сербия Республикасининг элчихонаси 2011 йилда очилган, Сербия Республикасидаги Қозоғистон Республикасининг элчихонаси эса 2019 йилда иш бошлаган.
Бугунги кунда икки томонлама муносабатлар ёмон эмас. Сербия Республикаси Президентлари Қозоғистонга тўрт марта ташриф буюрган (уч марта расмий ташриф, бир марта амалий ташриф). Қозоғистон Давлат раҳбарлари эса Белградга икки марта ташриф буюрган. Бу алоқалар мустаҳкам ўрнатилганидан далолат беради.
Ташқи ишлар вазирлиги қошидаги Ташқи сиёсат тадқиқотлари институтининг катта эксперти Валерий Ситенконинг сўзларига кўра, Болқон ярим оролидаги давлат билан муносабатлар бизга кўп нарсаларни бериши мумкин.
– Аввало, мен ўттиз йиллик тарихга эга бўлган ўзаро манфаатли икки томонлама ҳамкорлик ҳақида гапирмоқчиман. Бу йил декабрь ойида мамлакатлар ўртасида дипломатик муносабатлар ўрнатилганининг 30 йиллиги нишонланади. Шу вақт ичида Қозоғистон давлат раҳбарларининг Сербияга иккита ва Сербия президентининг Қозоғистонга тўртта ташрифи бўлиб ўтди. Александр Вучичнинг бўлажак ташрифи эса бешинчи бўлади. Ҳамкорлик иқтисодиёт, сиёсат, маданият ва таълимнинг барча соҳаларида муваффақиятли ривожланмоқда.
Сербия — Қозоғистоннинг Жануби-Шарқий Европа ва Болқондаги ишончли ҳамкори. Менимча, бўлажак ташрифнинг асосий мақсади ушбу ҳамкорликни ривожлантириш бўлади. Чунки Астана Белград билан ҳамкорлик орқали Болқон минтақасидаги ролини кучайтиришни ният қилган, — деди эксперт.
Сўнгги 30 йил ичида парламентлараро ҳамкорлик ҳам тез ривожланди. Сербия халқ йиғилиши (Парламенти)нинг 13-чақириғида 19 депутатдан иборат Қозоғистон билан дўстлик гуруҳи тузилди. Қозоғистон Республикаси Парламенти Сенатида "Марказий ва Шарқий Европа" минтақаси мамлакатлари билан ҳамкорлик бўйича гуруҳ тузилди. Бундан ташқари, Парламент Мажилисида "Қозоғистон Республикаси — Сербия Республикаси" ҳамкорлик бўйича парламентлараро гуруҳ мавжуд. Ҳозирда ушбу тузилмалар тизимли равишда ишламоқда.
Масалан, шу йилнинг февраль ойи бошида Бош вазир ўринбосари - Миллий иқтисодиёт вазири Серик Жуманғарин Сербиянинг халқаро иқтисодий ҳамкорликни ривожлантириш вазири Ненад Попович билан учрашди.
Шуни эслатиб ўтиш жоизки, музокаралар давомида 2026-2027 йилларга мўлжалланган Йўл харитасини ишлаб чиқиш ва инвестиция лойиҳаларини амалга ошириш масаласи муҳокама қилинди. Улар орасида Қозоғистон томони иштирокида Белградда кўп функцияли меҳмонхона мажмуасини қуриш ва Астана - Белград йўналиши бўйича тўғридан-тўғри ҳаво қатновини очиш алоҳида таъкидланиши мумкин.
Сиёсатшунослар кўпинча Қозоғистон ва Сербиянинг сиёсий йўналишларининг ўхшашлигини таъкидлашади. Кўпчилик иккала мамлакат ҳам кўп векторли сиёсатга амал қилишига ва ҳар қандай масалаларни дипломатия йўли билан ҳал қилишга тайёрлигига ишонади. Эксперт Валерий Ситенконинг сўзларига кўра, бундай позиция келажакдаги лойиҳалар муваффақиятининг ягона кафолати бўлади.
– Стратегик манфаатлар бир-бирига мос келади. Ягона асосий фарқ шундаки, Сербия ташқи сиёсатда Европа йўналишини устувор деб билади, Қозоғистон эса Евроосиё йўналишига йўналтирилган. Бироқ, менимча, бу икки йўналиш бир-бирини тўлдиради.
Яъни, иккала томон ҳам биринчи навбатда тинчликни сақлаш, давлатларнинг ҳудудий яхлитлигини ҳурмат қилиш ва низоларни тинч йўл билан ҳал қилишдан манфаатдор. Дунёда можаролар хавфи кучайиб бораётган бир пайтда, бу тамойиллар алоҳида аҳамиятга эга. Жаҳон кучлари марказлари учун келишувга эришиш қанчалик қийинлашса, ўрта державаларнинг роли шунчалик ортади, — дея тушунтирди спикер.
Шу нуқтаи назардан, Қозоғистон ва Сербия узоқ вақтдан бери ўзаро ҳамкорликнинг самарадорлигини таъкидлаб келишган. Улар етакчи халқаро ташкилотлар доирасида бир-бирларининг ташаббусларини қўллаб-қувватлайдилар. Хусусан, улар Бирлашган Миллатлар Ташкилоти, Европада хавфсизлик ва ҳамкорлик ташкилоти ва Жаҳон савдо ташкилоти каби тузилмаларда бирдамликни намойиш эта олдилар.
Савдо-иқтисодий ҳамкорлик
Қозоғистон ва Сербия ўртасидаги савдо-иқтисодий соҳадаги ўсиш юқори. 2025 йил охирида ўзаро савдо ҳажми 107,7 миллион долларни ташкил этди, бу ўтган йилга нисбатан 7,6% га ўсишдир. Умуман олганда, ўтган йили мамлакатлараро импорт ҳажмининг пасайиши (-6,1%) ва экспорт салоҳиятининг ошганлиги кузатилди (+80,4%). Товарларни диверсификация қилиш ҳам тизимли равишда амалга оширилмоқда.
Ўтган йили Сербияга экспорт ҳажми 28,6 миллион долларга етди. Энг кўп ташилган товарлар орасида минерал ўғитлар (20,3 миллион доллар), қоплар (2,3 миллион доллар), пахта (2,16 миллион доллар), пропилен полимер (1,94 миллион доллар), ускуналар учун эҳтиёт қисмлар (319,6 минг доллар) ва табиий газ (317,7 минг доллар) бор эди.
Йил давомида Сербия Қозоғистонга 79,1 миллион долларлик товарлар сотди. 18,3 миллион долларлик қоғоз, картон ва пахта, 12,1 миллион долларлик алюминий плиталар ва варақлар, 9,32 миллион долларлик дори-дармонлар, 3,4 миллион долларлик тамаки маҳсулотлари ва 2,31 миллион долларлик кунгабоқар уруғлари ташилди.
Қозоғистон Республикаси Президенти ҳузуридаги ҚСТИ етакчи эксперти Али Мухамбетнинг сўзларига кўра, президентларнинг бўлажак учрашувида транспорт ва логистика йўналишларини ривожлантириш масалалари муҳокама қилинади. Ахир, Марказий Осиё ва Европа бозорлари ўртасида транспорт алоқаларини ўрнатиш ва юк ташишни диверсификация қилиш учун Сербиянинг салоҳиятидан фойдаланиш керак.
— Сербия Европага экспорт йўналишларини диверсификация қилишда, айниқса Болқон ҳудуди орқали муқобил транспорт йўлакларини ривожлантириш нуқтаи назаридан катта аҳамиятга эга. Агар музокаралар муваффақиятли бўлса, мамлакатнинг географик жойлашуви ва минтақавий транспорт инфратузилмаси, шубҳасиз, Европага юк оқимини кўпайтиришга ҳисса қўшади. Шундагина биз Марказий ва Жанубий Европа мамлакатларига йўл очиб, Транскаспий халқаро транспорт йўналишидан ("Ўрта йўлак") тўлиқ фойдалана оламиз, — деди Али Мухамбет.
Ташқи ишлар вазирлиги ҳузуридаги Ташқи сиёсат тадқиқотлари институтининг катта эксперти Валерий Ситенконинг сўзларига кўра, икки мамлакат ўртасидаги ҳамкорлик салоҳияти ҳали тўлиқ очилмаган. Шунинг учун, бўлажак бизнес-форумда самарали лойиҳаларни мувофиқлаштириш долзарбдир.
— Александр Вучичнинг ташрифидан олдин икки томоннинг бир қатор вазирлари учрашув ўтказдилар. Улар энергетика, транспорт, қурилиш ва қишлоқ хўжалиги каби соҳаларни муҳокама қилишди. Бу йўналишдаги ишлар учун маёқ сифатида 2026-2027 йилларга мўлжалланган иқтисодий лойиҳалар бўйича йўл харитасини ишлаб чиқиш таклиф қилинмоқда. Уни амалга ошириш механизми эса Савдо ва иқтисодий ҳамкорлик бўйича ҳукуматлараро комиссия ҳисобланади. Унинг тўртинчи йиғилиши 2025 йилда Алматида бўлиб ўтган.
Бугун ва эртага бўлиб ўтадиган бизнес-форумда эса бу масалалар эътибордан четда қолмаслиги аниқ. Бу Қозоғистон ва Сербия ўртасидаги икки томонлама муносабатларга туртки бўлишга ёрдам беради, — деди эксперт.
Европага муқобил йўл
Экспертларнинг дастлабки прогнозларига кўра, транспорт ва логистика таклифидан ташқари, қишлоқ хўжалиги билан боғлиқ лойиҳалар ҳам ишга туширилиши мумкин.
Масалан, ўтган йили Европа Комиссияси Қозоғистон балиқ маҳсулотларини Европа Иттифоқига экспорт қилиш талабига рози бўлди. Судакнинг орқа гўшти ва балиқ маҳсулотларини етказиб берувчи 20 та Қозоғистон корхонаси Европа Иттифоқи реестрига киритилди. Бундан ташқари, ўтган йили мамлакатимиз Европа Иттифоқига асал экспорт қилиш учун рухсат олди — 4 та йирик маҳаллий асал ишлаб чиқарувчи компаниялар ўз маҳсулотларини Европага етказиб беришга тайёр. Бундан ташқари, Европа Комиссияси билан Европа Иттифоқи бозорига аквакультура ва от гўшти маҳсулотларини етказиб бериш бўйича ишлар олиб борилмоқда.
Бу нимани англатади? Демак, кейинги йиғилишда қишлоқ хўжалиги соҳасида қўшма лойиҳалар бошланади. Бу борада биринчи қадам ўтган йилнинг август ойида қўйилган эди. Биз биламизки, ўша пайтда Қозоғистон Сербияга чорвачилик ва экин маҳсулотларини қайта ишлаш бўйича инвестиция лойиҳаларини таклиф қилган. Буларга илмий тадқиқотлар ўтказиш, аниқроғи, селекция ва уруғчилик соҳасида мутахассисларни тайёрлаш, уруғларнинг дала синовларини ўтказиш, қўшма дурагайлар яратиш ва биопестицидлар ишлаб чиқаришни ривожлантириш киради.
Таъкидлаш жоизки, Қозоғистон ва Сербия ўртасидаги савдо айланмасининг қарийб 90 фоизи Сербиянинг Нови-Сад минтақасига тўғри келади (умумий ҳажми 813 миллион евро). Жорий йилнинг февраль ойида Қозоғистоннинг Сербиядаги элчиси Мади Атамқулов юқорида тилга олинган шаҳарга ташриф буюрди ва «NS Seme» Миллий дала ва сабзавот экинлари институти раҳбарлари билан учрашди. Бу ерда ҳам ғалла, мойли ва сабзавот экинларининг қўшма гибридларини ишлаб чиқиш ташаббуси муҳокама қилинди. Ушбу ташаббус яқинлашиб келаётган олий даражадаги музокараларда лойиҳага айланиши ажабланарли эмас.
– Қозоғистон ва Сербия ўртасидаги савдони ошириш учун агросаноат комплекси, энергетика, металлургия, фармацевтика ва IТ соҳалари танланмоқда. Қозоғистон Сербия қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ва қайта ишланган товарларига, Сербия эса Қозоғистон энергия ташувчилари, кимёвий маҳсулотлар ва хомашёларга қизиқиш билдирмоқда.
Рақамли технологиялар ва инновациялар соҳасидаги қўшма лойиҳалар қўшимча туртки бериши маълум. Иккала мамлакатда ҳам технопарклар ва стартап экотизимлари яхши ривожланган, — дея хулоса қилди Қозоғистон Республикаси Президенти ҳузуридаги ҚСТИ етакчи эксперти Али Мухамбет.
Келажакда туризм соҳасида сезиларли ютуқларга эришиш эҳтимоли бор. Хусусан, Туркистондаги Халқаро туризм ва меҳмондўстлик университети ва Белграддаги Сингидунум университети ўртасида ҳамкорлик ўрнатилиши мумкин. Ахир, бу ташаббус ўтган йили Ҳукумат томонидан Сербия томонига таклиф қилинган лойиҳалар қаторида эди. Шунингдек, Сербия туристик компаниялари шу йилнинг апрель ойида Алматида бўлиб ўтадиган "Туризм ва саёҳат" халқаро кўргазмасига таклиф қилинган.
Али Мухамбетнинг сўзларига кўра, Сербиянинг Европа Иттифоқига интеграциялашуви маҳаллий тадбиркорлар учун имкониятлар очади. Бунинг бир нечта сабаблари бор.
Биринчидан, Сербия қонунчилиги Европа Иттифоқи нормаларига мос келади. Яъни, бизнес муҳити Европа талабларига мослашади.
Иккинчидан, Қозоғистон компаниялари учун Европа бозорига кириш осонлашади — Сербия орқали муқобил транспорт йўналиши шакллантирилади.
Учинчидан, Белград кўп векторли ёндашувни қўлламоқда, бу эса Европа Иттифоқидан ташқаридаги шериклар билан алоқани осонлаштиради.
Инвестиция нуқтаи назаридан, икки мамлакат бир-бирига таклиф қиладиган кўп нарсаларга эга. Қозоғистон Марказий Осиёдаги ривожланган инфратузилмага эга энг йирик иқтисодиёт бўлиб, глобал бозори билан машҳур. Сербия Болқон ярим оролидаги саноат ва логистика маркази бўлиб, Европа Иттифоқидан ташқаридаги давлатлар билан эркин савдо шартномасига эга.
P.S. 2024 йилда Александр Вучич Қасим-Жомарт Тоқаевнинг Сербияга ташрифини юқори баҳолади ва уни дўсти деб атади. Унинг сўзларига кўра, Давлат раҳбари Қозоғистон-Сербия муносабатларини мустаҳкамлашга улкан ҳисса қўшмоқда. Александр Вучичнинг бугунги ташрифи бу позициянинг қанчалик кучли эканлигини кўрсатади.