Инвестициялар йўналиши ўзгармоқда
Аввало, статистика ҳақида гапирайлик. Ўтган йил натижаларига кўра, Қозоғистонга жалб қилинган тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар ҳажми 20,5 миллиард долларни ташкил этди, бу йил давомида 14,4 фоизга ўсишдир. Қозоғистон Республикаси Ташқи ишлар вазирлиги Инвестиция қўмитаси раиси Ғабидолла Оспанқуловнинг сўзларига кўра, мамлакат энди институционал муҳитни мустаҳкамлашга устувор аҳамият бермоқда.
– Инвесторлар нафақат бозорга киришни, балки институтларнинг сифатини, ҳуқуқий ҳимоя даражасини ва иқтисодиётнинг технологик ўзгаришларга тайёрлигини ҳам баҳолайдилар. Ҳозирда мамлакатимизда бу йўналишдаги ишлар давом этмоқда, — деди у “Қозоғистонга инвестицияларни жалб қилиш: Халқаро капитал учун қулай жой” мавзусидаги экспертлар давра суҳбатида.
Унинг сўзларига кўра, мамлакатда капитал оқимларининг тузилиши ўзгармоқда. Энди инвесторларнинг қизиқиши фақат хомашё сектори билан чекланиб қолмайди. Қайта ишлаш саноати, транспорт ва логистика, рақамли инфратузилма, алоқа ва молиявий хизматларга талаб ортиб бормоқда.
Бу тенденция реал кўрсаткичларда ҳам акс эттирилган. Ўтган йили қайта ишлаш саноатига инвестициялар 47 фоизга ўсиб, 4,4 миллиард долларга етди. Транспорт ва омборхона секторига инвестициялар беш бараварга ўсиб, 1 миллиард долларни ташкил этди. Ахборот ва коммуникация соҳасига жалб қилинган маблағлар 2,4 бараварга ўсиб, 1,4 миллиард долларга етди.
Ўтган йили Қозоғистонда 30 та инвестиция шартномаси ва 73 та инвестиция шартномаси имзоланди. Жорий йилнинг дастлабки ойларида яна 47 та ҳужжат имзоланди.
Бироқ, инвестициялар ҳажмининг ошиши барча муаммолар ҳал қилинган дегани эмас. Мутахассисларнинг фикрича, ҳозирги асосий вазифа инвестиция муҳити сифатини яхшилашдир.
Хусусий капиталга йўл очиш учун ислоҳот зарур
Иқтисодчи Мурат Темирхановнинг сўзларига кўра, Қозоғистоннинг инвестиция сиёсати янги босқичга ўтди. Агар илгари давлат асосий ҳаракатлантирувчи куч бўлган бўлса, энди хусусий капиталнинг ролини ошириш вақти келди.
– Бугунги кунда хусусий сектор иштирокини кучайтириш, молиялаштиришнинг бозор воситаларини ривожлантириш ва тижорат инвестициялари, жумладан, банк сектори ва венчур капитал улушини ошириш муҳим, — деди у.
Мутахассиснинг фикрича, экспортга йўналтирилган лойиҳалар ички бозори чекланган иқтисодиёт учун катта аҳамиятга эга.
Иқтисодчи Расул Рисмамбетов ҳам бу фикрни қўллаб-қувватлайди. Унинг сўзларига кўра, инвестор учун энг муҳими хусусий мулк ҳуқуқларини ҳимоя қилишдир.
— Агар давлат иқтисодиётнинг деярли барча соҳаларида иштирок этса, хусусий инвесторларда бозорга кириш имконияти ҳақида кўплаб саволлар туғилади. Халқаро институтлар Қозоғистон иқтисодиётида давлатнинг юқори улушига эътибор қаратмоқда. Ортиқча бюрократияни камайтириш тўғрисидаги фармон доирасида бу йўналишда ислоҳотлар учун ҳали ҳам имкониятлар мавжуд, — деди Расул Рисмамбетов.
Мутахассиснинг фикрича, бизнес учун энг муҳими барқарорлик.
– Бизда аниқ ва қабул қилинган солиқ тизими мавжуд. Ҳозирда жуда кўп ўзгаришлар қилишнинг ҳожати йўқ. Одамларга барқарорлик керак. Камида беш йил инвестиция сиклининг минимал даври. Бу вақт ичида қоидалар аниқ бўлиши керак, — деди у.
Асосий тўсиқлар нимада?
Инвесторларни ташвишга соладиган масалалардан бири бу маъмурий тўсиқлардир. Бош прокуратура ҳузуридаги Инвесторлар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш қўмитаси раисининг ўринбосари Азамат Дуйсембековнинг сўзларига кўра, бизнес вакиллари ҳали ҳам шартномаларни узоқ вақт давомида қайта ишлаш, асоссиз текширувлар ва турли давлат органларининг қарама-қарши талабларига дуч келмоқдалар.
— Бундай вазият лойиҳаларни амалга ошириш муддатига таъсир қилади ва инвестиция муҳитига ишончни сусайтиради, — деди Азамат Дуйсембеков.
Унинг сўзларига кўра, муаммоларни ҳал қилишнинг асосий воситаларидан бири бу прокурор назорати. Ҳозирда мамлакатда инвесторлар ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг ягона тизими шаклланмоқда. У ариза келиб тушган пайтдан бошлаб масала тўлиқ ҳал бўлгунга қадар бўлган даврни қамраб олади.
Шунингдек, давлат органларининг текширувлар, жарималар ёки судга бориш каби қарорларига алоҳида эътибор қаратилади.
Маърузачининг сўзларига кўра, инвесторларнинг аризаларини таҳлил қилиш тизимли муаммоларни аниқлаш имконини беради. Шу асосда маъмурий амалиёт ва қонунчиликни такомиллаштириш бўйича таклифлар ишлаб чиқилмоқда.
Қиммат молиялаштириш инвестицияларга тўсқинлик қиладими?
Инвестиция фаолиятига таъсир қилувчи яна бир муҳим омил — бу молиялаштириш қиймати. Расул Рисмамбетовнинг сўзларига кўра, юқори базавий ставка инвестицияларни жалб қилишга тўсқинлик қилади.
Сўралганларнинг 78 фоизи ҳозирги базавий ставка даражаси инвестицияларни жалб қилиш чоралари самарадорлигини пасайтиради, деб таъкидладилар.
Унинг сўзларига кўра, кредит ресурслари ва банк хизматларининг ҳозирги нархини ҳисобга олган ҳолда, лойиҳаларни молиялаштириш қиймати тахминан 20 фоизга етиши мумкин. Бундай вазиятда кўплаб лойиҳаларнинг иқтисодий самарадорлиги пасаяди. Иқтисодчининг айтишича, муаммони ҳал қилиш учун ҳукумат ва Миллий банкнинг мувофиқлаштирилган иши зарур.
P.S. Мутахассисларнинг фикрига кўра, келгуси даврда асосий эътибор янги капитал ҳажмига эмас, балки инвесторлар учун тўсиқсиз муҳит яратишга қаратилиши керак. Шундагина инвестициялар сифатли иқтисодий ўсиш учун асос бўлиши мумкин.