Конституциявий ислоҳот — узоқ муддатли янгиланишнинг бир қисми
Линкольн университетининг халқаро сиёсат профессори Рико Айзекс янги Конституциянинг қабул қилинишини кенг кўламли сиёсий воқеа деб билади.
— Янги Конституциянинг қабул қилиниши муҳим сиёсий аҳамиятга эга. Конституциялар сиёсий тизим қоидаларини расман белгилайди, шунинг учун бундай кенг кўламли ўзгаришлар чиндан ҳам аҳамиятлидир. Улар давлатнинг ўз институтлари ва ҳокимиятнинг турли тармоқлари ўртасидаги муносабатларнинг моҳиятини тушунишини акс эттиради, — деб таъкидлади у.
Шу билан бирга, тадқиқотчи конституциявий ислоҳотнинг ўзи кенгроқ сиёсий янгиланиш жараёнининг бир қисми эканлигига эътибор қаратади. Унинг сўзларига кўра, янги институционал механизмларнинг амалий ишлаши ҳал қилувчи омилга айланади.
— Охир-оқибат, ушбу ислоҳотларнинг муваффақияти уларнинг давлат институтларини амалда мустаҳкамлаш, ҳокимият органларининг ҳисобдорлик даражасини ошириш ва сиёсий тизимга жамоатчилик ишончини ошириш қобилиятига боғлиқ бўлади. Ислоҳотларнинг аҳамияти Конституция матни билан эмас, балки унинг амалий қўлланилиши билан белгиланади, — деди профессор.
Бу фикрни давом эттириб, Рико Айзекс ислоҳотларга бир марталик бурилиш нуқтаси сифатида эмас, балки давлат институтларини ривожлантириш бўйича тизимли ишларнинг бир қисми сифатида қараш кераклигини таъкидлади.
Ўз баҳосида Конституцияда мустаҳкамланган ўзгаришлар Президент, Парламент ва бошқа давлат институтлари ўртасидаги муносабатларни қайта ташкил этишга қаратилган.
Экспертнинг фикрича, келажакда парламент, суд ҳокимияти ва бошқа давлат органларининг иши янги ваколатлар қанчалик муҳимлигини кўрсатади. Улар ўз вазифаларини самарали бажара оладими ёки йўқми — бу жараённи Қозоғистон ичида ва ташқарисида кўпчилик кузатиб бормоқда.
Сиёсий маданият, рақамлаштириш ва минтақавий ҳамкорлик
Стаффордшир университетининг Евроосиё тадқиқотлари кафедраси доценти Алун Томаснинг фикрича, ислоҳотнинг энг катта натижаси кенг кўламли таркибий ўзгаришлар билан чекланиб қолмай, балки сиёсий ва жамоат маданиятининг чуқур янгиланишига йўл очади.
— Қозоғистон Конституциясига киритиладиган кенг кўламли таркибий ўзгаришлар, шубҳасиз, жамоатчилик эътиборини тортади, аммо вақт ўтиши билан сиёсий ва жамоат маданиятида юз берадиган аҳамиятсиз ўзгаришларнинг таъсири анча кучлироқ бўлиши мумкин, — дейди эксперт.
Унинг сўзларига кўра, замонавий давлат бошқаруви ва жамоатчилик билан алоқалар тобора рақамли муҳитга ўтмоқда. Қозоғистон, бошқа кўплаб мамлакатлар сингари, рақамли маконни тартибга солишнинг замонавий механизмларини яратиш зарурати билан дуч келмоқда. Бу мамлакат ичидаги ривожланишнинг ўзига хос хусусиятларини ҳам, дунёдаги умумий тенденцияни ҳам акс эттиради.
Алун Томас шунингдек, ислоҳотлар минтақадаги ўзаро ҳамкорликка қандай таъсир қилишини таъкидлади. Унинг фикрича, Қозоғистон давлат институтларининг янада ривожланиши Марказий Осиё мамлакатлари ўртасидаги ҳамкорлик тизимини мустаҳкамлаш билан бирга кетади.
— Ушбу ислоҳотлар Марказий Осиёда пайдо бўлаётган минтақавий тизимга қандай таъсир қилиши катта қизиқиш уйғотади. Дарҳақиқат, 1991 йилдан бери Марказий Осиёнинг бешта республикаси минтақавий ва чегаралараро муаммоларни ҳал қилишда дастлаб кутилганидек яқиндан ҳамкорлик қила олмади. Бироқ, сўнгги йилларда, айниқса COVID-19 пандемиясидан кейин бу йўналишдаги вазият сезиларли даражада ўзгарди, — деди Алун Томас.
Қозоғистон халқаро диққат марказида
Ислоҳотларни минтақавий нуқтаи назардан баҳолаб, иккала британиялик тадқиқотчи ҳам Қозоғистон тизимли ўзгаришларга йўналтирилган мамлакат сифатидаги обрўсини сақлаб қолганига қўшилишди. Шу билан бирга, ҳар бир эксперт унинг турли жиҳатларига устувор аҳамият беради.
Алун Томас биринчи навбатда янги Конституция давлатга ўзгарувчан халқаро ва иқтисодий вазиятга тезда мослашиш имконини беришини таъкидлайди. Унинг сўзларига кўра, Қозоғистон, минтақадаги бошқа давлатлар сингари, Совет Иттифоқи қулаганидан кейин эски бошқарув тизимининг кўплаб хусусиятларини сақлаб қолди, аммо Қозоғистон кўплаб масалаларда ислоҳотларга келганда ўзини кўпчиликка қараганда қатъиятлироқ ва уюшганроқ эканлигини кўрсатди.
— Қозоғистон узоқ вақтдан бери Марказий Осиёда ўзгаришларга энг очиқ давлат сифатида танилган ва бу конституциявий ислоҳот бу обрўни оширади. Қозоғистоннинг минтақадаги муҳим иқтисодий ва сиёсий салмоғини ҳисобга олган ҳолда, қўшни давлатлар ҳам, ташқаридан ҳам мамлакатдаги ўзгаришларни доимий равишда кузатиб бормоқда, — деди Айзекс.
Профессорнинг сўзларига кўра, ушбу ислоҳот Қозоғистоннинг давлат тизимини такомиллаштиришга бўлган иштиёқини намойиш этади, аммо мамлакатнинг халқаро обрўси фақат янги Конституция қабул қилиниши билан эмас, балки унинг амалда қандай амалга оширилиши билан ўлчанади.
— Глобал миқёсда ушбу конституциявий ислоҳот Қозоғистоннинг давлат органларини модернизация қилиш ва ҳуқуқий ўзгаришларни амалга оширишга тайёрлигининг намойиши сифатида қаралади. Бироқ, ҳар қандай давлатга муносабат фақат қоғоздаги қонунлар матни билан шаклланмайди. Бу, аввало, ислоҳотлар кундалик ҳаётда қандай акс этишига ва бу институционал ўзгаришлар сиёсий жараёнларнинг бир қисмига айланиши мумкинлигига боғлиқ, — дея хулоса қилди профессор Айзекс.
Эслатиб ўтамиз, Қозоғистоннинг янги Конституцияси кучга кириши мамлакатда чуқур сиёсий янгиланиш босқичини бошлаб беради. Бу ҳақда Россия Ижтимоий тадқиқотлар эксперт институти департаменти директори Алексей Власов Kazinform агентлиги мухбирига берган интервьюсида маълум қилди.