Тарих ва тадқиқот
Тарихчилар 1928 йилни қозоқ ерида биринчи кенг кўламли қатағонлар бошланган йил сифатида кўрсатадилар. Бунинг сабаби, 1925 йилда Ф. И. Голошчекин Қозоғистон ўлкаси партия қўмитасининг 1-котиби этиб тайинланди, бу эса энг қоронғу даврлардан бирининг бошланишига сабаб бўлди. Маълумки, у "Кичик октябрь" инқилобини яратиш баҳонасида халқнинг турмуш шароитини заифлаштирди ва зиёлиларни йўқ қилди. Шундай қилиб, 1930 йилларда 103 минг киши қатағонга учраган, 25 минг киши эса отиб ўлдириш жазосига ҳукм қилинган. Уларнинг аксарияти сиёсат, фан ва санъат намояндалари эди.
Қонли даврда Алихан Бўкейханов, Ахмет Байтурсинов, Мағжан Жумабаев, Турар Рисқулов, Бейимбет Маилин, Илёс Жансугуров, Сакен Сейфуллин, Санжар Асфендияров ва Халел Досмуханбетов каби шахслар отиб ташланган.
Бироқ, бу жараённи фақат бизнинг мамлакатимизда содир бўлган фожиа деб аташ мумкин эмас. 1930-1953 йилларда, яъни чорак аср ичида 40 миллиондан ортиқ совет фуқаролари қатағонга учраган. Ҳар бир миллатнинг илғор, эркин руҳли зиёлилари нишонга олинган. Баъзилари Қозоғистондаги махсус лагерларда жазосини ўтаган. Улар орасида Ватанга хоинларнинг хотинлари учун Ақмола лагери (АЛЖИР), Қарағанди меҳнат тузатиш лагери (КарЛаг), Дальний, Степной, Песчаний, Камишлаг, Ақтўбе, Жезқазған лагери, Петропавл лагери, Кенгир ва Ўскемен лагерлари бор эди. Қатағон йилларида бу лагерларга 5 миллиондан ортиқ одам қамалган.
Бундан ташқари, кўплаб Вольга немислари, Қрим татарлари ва Кавказ халқлари Қозоғистон ерларига мажбуран кўчирилди. 1930 ва 1940 йилларда миллионлаб одамлар Қозоғистонга депортация қилинди. Маълумки, фақат 1937 йилда мамлакатда минглаб турклар, озарбайжонлар, корейслар ва курдлар жойлашдилар. Бу қатағон усули уруш йилларида ҳам давом этди ва 1 миллиондан ортиқ одам кўчирилди. Бугунги кунда Қозоғистонда яшовчи немис, грек, чечен, ингуш, қорачой ва болқор этник гуруҳларининг аксарияти ушбу қатағон қилинганларнинг авлодлари.
311 минг киши оқланди
Бироқ, ноҳақ азоб чекканларнинг оқланиши, туҳмат ва зулм доғларини ювиш узоққа чўзилмади. Зулмат бошида турган Сталин вафот этиши билан Н. Хрушчев сиёсий қатағон қурбонларини оқлаш жараёнини бошлади. Шундай қилиб, қатағон қилинган шахслар Совет тизими қулагунга қадар бирин-кетин ўзларининг адолатли баҳоларини олдилар.
Мустақиллик йилларида бундай иш суръати тўхтаб қолмади. 1993 йил 14 апрелда махсус ҳужжат — "Оммавий сиёсий қатағон қурбонларини оқлаш тўғрисида"ги қонун қабул қилинди ва 2020 йилга келиб 340 минг киши оқланди. Шуни эсда тутиш керакки, 1997 йилда Президент фармони билан 31 май Сиёсий қатағон қурбонларини хотирлаш куни деб эълон қилинди.
Шуни таъкидлаш керакки, оқлаш жараёнидаги энг муҳим қадам кейинги йилларда содир бўлди. 2020 йилда Давлат раҳбари Қасим-Жомарт Тоқаев "Сиёсий қатағон қурбонларини тўлиқ оқлаш бўйича Давлат комиссияси тўғрисида"ги Фармонни имзолади. Натижада, 2020-2023 йилларда ишлаган Давлат комиссияси 311 минг кишини оқлашга муваффақ бўлди. Шундай қилиб, Мустақиллик йилларида оқланган фуқаролар сони 650 мингдан ошди.
Айтиш мумкинки, ўша пайтда Давлат комиссияси ишида 425 нафар олим ва мутахассис иштирок этган, улардан 260 дан ортиғи ҳудудларда ўрганиш ишларини ўтказган. Вилоятлардаги 60 дан ортиқ давлат ва идоравий архив фондлари текширилди ва натижада 2,6 миллиондан ортиқ ҳужжат ва материаллар махфийлигини йўқотди.
Ушбу кенг кўламли ишнинг энг муҳим ғалабаси 311 мингдан ортиқ бегуноҳ қатағон қилинган фуқароларнинг тўлиқ оқланиши бўлди. Кейинчалик Давлат комиссияси томонидан олинган маълумотлар 72 жилдда нашр этилди ва XX асрнинг 20-50 йилларидаги қатағон қурбонларининг ягона давлат жамғармаси ҳам яратилди. Бундай ёзма манбаларда барча тегишли ҳужжатларни қурбонларнинг исмлари бўйича топиш мумкин.
Биз "Умумий оммавий сиёсий қатағон қурбонларини оқлаш тўғрисида"ги қонун биринчи марта 1993 йил 14 апрелда қабул қилинганини айтдик. Сўнгги 30 йил ичида ҳужжат 7 марта янгиланди. Охирги янгиланиш 2023 йил 19 апрелда амалга оширилди. Қонунда оқланиши керак бўлган ва оқланиши керак бўлмаган шахслар тоифалари 30 йил аввалгидек ўзгаришсиз қолмоқда.
Албатта, тарихга ўтмиш мезони билан қараб бўлмайди ва ўтмиш даҳшатлари мамлакатимиз тараққиётига тўсқинлик қилмаслиги керак. Бироқ, Президент айтганидек, "миллионлаб одамлар тоталитаризм қурбонига айланганини ёдда тутиш бизнинг бурчимиздир".