Ҳарбий-тарихий музей 2015 йил 1 декабрда Қозоғистон Республикаси Мудофаа вазирлиги ташаббуси билан Қозоғистон Республикаси Қуролли Кучлари Миллий ҳарбий-ватанпарварлик маркази таркибида ташкил этилган. Бугунги кунда музей коллекциясида 24 мингдан ортиқ экспонатлар мавжуд. Музей раҳбари Даулет Қадировнинг сўзларига кўра, 1938-1945 йиллардаги урушда қатнашган аскарлар маълумотларини рақамлаштириш бўйича ишлар якунланмоқда.
– Ҳар қандай фуқаро бобосининг фронтдаги йўли ҳақида тез орада ишга тушириладиган махсус веб-сайт орқали билиб олиши мумкин. Об-ҳаво исиши билан музейга ташриф буюрувчилар сони ортиб бормоқда ва ҳар куни ушбу маданий марказга тахминан 2,5 минг киши ташриф буюради, — дейди Даулет Қадиров.
Музей залига киришда ташриф буюрувчиларни биринчи навбатда даҳшатли урушнинг биринчи зарбасини олган Брест қалъасининг руҳи кутиб олади. Бу ердаги энг муҳим ёдгорликлардан бири афсонавий "Максим" пулемётидир. Музей ходими Айгерим Умирзақнинг сўзларига кўра, 1941 йил июнь ойида қалъа ҳимоячиларида бундан кучлироқ қурол йўқ эди.
Пулемёт узлуксиз ишлаши учун уни доимий равишда сув билан совутиш керак эди, аммо душман қуршовида бўлган аскарлар учун бир томчи сув ҳам бефойда эди. Сув каналлари ёрилган ва ариқлар гарнизон ташқарисида бўлганлиги сабабли, аскарлар фидойилик билан сув олиб юришган, тўпларнинг оловли нафасини тўхтатмасликка ҳаракат қилишган.
Брест қалъасининг даҳшатини бу ғиштлардан яхшироқ ҳеч нарса тасвирлай олмайди. Бу — қалъа подвалидан олинган ёдгорлик. Немис босқинчилари подвалда ўрнашиб қолган аскарларни чиқариш учун портловчи мосламалардан фойдаланганларида, ҳарорат шунчалик юқори эдики, қаттиқ қизил ғиштлар эриб, юқоридан пастга оқиб тушарди. Бугунги кунда тошга айланган бу буюм ўша даврнинг шафқатсизлиги ва унга қарши турган жасоратнинг унсиз гувоҳидир.
Брест қалъаси ҳимоячилари орасида 16 ёшли қозоқ боласи Нурали Нурмахановнинг қаҳрамонлиги ажралиб туради. У ўз қони билан "Ўлсам ҳам, чекинмайман" ("умру, но ни шагу назад") сўзларини ёзган партия билети музейга ташриф буюрувчиларни ҳаяжонга солмасдан қолмайди.
Кўргазманинг кейинги қисми Ленинград қамалига бағишланган. Бу ерда, 872 кун давомида очлик ва совуққа чидаган шаҳар аҳолисини илҳомлантирган Жамбил Жабаевнинг шеърлари ва фотосуратлари ёнида домбра турибди. Ўша оғир даврда шоирнинг шеърлари ва домбранинг оҳангдор садоси қамал қилинган одамларнинг руҳини кўтаришга, умидни йўқотмасликка хизмат қилган рамз бўлиб хизмат қилади.
Унинг ёнида ишчиларга бериладиган кундалик рационнинг макети — атиги икки бўлак қора нон. 1 миллион киши очликдан азият чеккан ўша даҳшатли даврда Қозоғистоннинг 310 ва 314-ўқотар дивизиялари шаҳарни озод қилишда иштирок этган.
Москва ҳимоясида қаҳрамонлик кўрсатган 316-Алмати дивизияси ва унинг қўмондони Иван Панфиловнинг шахсий буюмлари музейнинг фахри ҳисобланади. Қаҳрамоннинг набираси Алуа Байқадамова томонидан совға қилинган асл соат ва партия гувоҳномаси ўша ҳал қилувчи лаҳзанинг соати ҳали ҳам ишлаётгандек таассурот қолдиради.
Музейнинг энг қимматли экспонатларидан бири афсонавий Бауржан Момишулининг шахсий кундалигидир. Ушбу кундаликда жанг майдонидаги муҳим лаҳзалар, аскар психологияси ва қўмондоннинг фикрлари ҳақида ёзувлар мавжуд. Қаҳрамоннинг ўз қўлёзмаси билан ёзилган эрталабки режалари ва жанг тактикаси асл ҳолида сақланган.
Кундалик ёнида Бауржан Момишулининг чизган тактик харитаси намойиш этилган. 1941 йил ноябрь ойида у 1073-ўқчи полкининг батальон командири бўлган ва 316-дивизиядан узилган бўлса-да, Волоколамск шоссесида душманни уч кун ушлаб турди ва уларнинг Москвага етиб боришига тўсқинлик қилди.
1945 йил 30 апрелда Рейхстагга биринчи бўлиб байроқ ўрнатган лейтенант Раҳимжан Қошқарбаев ва Григорий Булатовнинг жасорати унутилмайди. Соат 14:30 да ҳилпираган Ғалаба байроғи миллионлаб аскарларнинг орзуси эди.
Музейда шунингдек, Стокгольмдан олиб келинган шишалар, дори-дармонлар, тиш чўткалари ва китоблар тўплами — жанг майдонидан олинган бошқа кундалик буюмлар ҳам мавжуд.
Музей экспозициясидаги энг қизиқарли ва ноёб артефактлардан бири 1945 йилдаги немис велосипедидир. Велосипед ўша пайтда немис аскарлари томонидан ишлатилган ва бугунги кунгача мукаммал ҳолатда сақланиб қолган. Ушбу артефакт музейга семейлик коллектор томонидан махсус совға қилинган. Иккинчи Жаҳон уруши пайтида бундай транспорт воситалари алоқа ёки шошилинч хабарлар учун кенг қўлланилган.
Бугунги кунда ушбу музей ёш авлод учун қаҳрамонликнинг маъносини тушуниш ва тарих билан мулоқот қилиш учун муҳим жойга айланди. Бу ердаги ҳар бир артефакт бутун бир давр ҳақиқатини етказувчи қимматли меросдир.