Тарихга илдиз отган югурик зот
Қозоғистон жамиятида този итлари биринчи навбатда ов қобилияти учун қадрланган. Халқимиз унинг ҳушёрлиги, чаққонлиги ва чидамлилигига алоҳида аҳамият берган. Бир пайтлар югурик тозининг нархи бир нечта отларга тенг бўлган. Зотнинг биринчи стандарти 1925 йилда қабул қилинган ва 1932 йилда матбуотда нашр этилган.
Бироқ, XX асрда този тақдири янада мураккаблашди. Совет даврида зотлар сони камайди ва унинг табиий хусусиятлари заифлашди. Олим А. Слудский този итларини ҳимоя қилиш зарурлигини кўтарган бўлса-да, тизимли селекциянинг йўқлиги ва назоратсиз наслчилик бу зотнинг генетик базасига салбий таъсир кўрсатди.
Мустақиллик йилларида миллий зотни тизимли равишда сақлаб қолиш бўйича ишлар қайта тикланди. 2007 йилда Қозоғистон кинологлар иттифоқи Қозоғистон този итларининг замонавий стандартини қабул қилди ва кейинчалик уни такомиллаштирди. Вақт ўтиши билан бу иш халқаро талабларга мувофиқ зотнинг шаклланишига олиб келди.
Халқаро тан олингандан кейинги янги босқич
Този итларини сақлаб қолиш давлат даражасида янги туртки берди. 2022 йилдан бошлаб Давлат раҳбари Қасим-Жомарт Тоқаевнинг буйруғи билан миллий ит зотларини сақлаб қолиш ва халқаро миқёсда тан олиш бўйича ишлар кучайтирилди. Қонунчиликка ўзгартиришлар киритилди, този итлари стандарти тасдиқланди, соф зотли итларнинг илмий тадқиқотлари ва мусобақалари ташкил этилди.
Қозоғистон кинологлар иттифоқи 2023 йилда Халқаро кинология федерацияси (FCI)нинг тўлақонли аъзосига айланди.
2024 йилда FCI Бош қўмитаси қозоқ тозиси(«Kazakh Tazy»)ни мустақил зот сифатида олдиндан тан олди ва Қозоғистонни унинг зот стандарти эгаси сифатида тасдиқлади. Ушбу мақомга эришиш учун зотнинг тарихи ва генетик хусусиятлари ҳар томонлама ўрганилди.
— Биз Халқаро кинология федерацияси (FCI)нинг қозоқ тозисини мустақил ит зоти сифатида тан олиш бўйича барча талабларини бажардик. Хусусан, мамлакатнинг ҳар бир ҳудудида кенг кўламли наслдор итларни текшириш ўтказилди. Итлар кенг қамровли тиббий кўрикдан ўтказилди, жумладан, бизнинг зотимизнинг ноёблигини исботловчи муҳим генетик тадқиқот. Тарихий шарҳда тўрт минг йилдан ортиқ вақтни қамраб олувчи зотнинг келиб чиқиши ва ривожланиш тарихи тўлиқ ўрганилди ва ниҳоят “Қозоқ тозиси” номи тасдиқланди, — деди Қозоғистон кинологлар иттифоқи президенти Бауржан Серикқали.
Зотнинг стандартга мувофиқлигини баҳолаш учун махсус монозҳет кўргазмаси ўтказилди ва FCI мутахассислари 100 та този билан ишладилар. 2026 йилги World Dog Showда эса қозоқ тозиси учун махсус стенд ташкил этилди ва Болоньяда бўлиб ўтган FCI Жаҳон ҳакамлари конгрессида миллий зот ҳақида маъруза тақдим этилди.
Тозини дунёга таништиришдан ташқари, халқаро миқёсда тан олиниши уни сақлаб қолишнинг илмий асосларини ҳам мустаҳкамлади. 2021 йилда този генофондини ўрганиш бошланди. Мутахассислар ҳудудларга саёҳат қилишди, ит етиштирувчилар, овчилар ва чорвадорлардан маълумот тўплашди ва тозиларнинг ДНК банкини тузишди.
Илмий тадқиқотлар зотнинг келиб чиқишини аниқлаш имконини берган бўлса-да, уни кундалик ҳаётда сақлаб қолиш учун масъулиятли танлов зарур. Ахир, халқаро миқёсда тан олинганидан сўнг, тозига қизиқиш ҳам ошди.
— 2002 йилда рўйхатга олиш ўтказилган. Энди, агар таҳлил қилсак, тозиларнинг умумий сони 2000 тага кўпайган. Рўйхатда йўқолиб кетган ва қишлоқлардаги тозилар сони ҳам бор. Аммо този халқаро миқёсда тан олингандан сўнг, сифатга алоҳида эътибор қаратиш керак. Бизнинг тозиларимизнинг ўзига хос хусусиятлари бор. Уларни сақлаб қолиш керак. Ҳозирда биз бу йўналишда давлат билан яқиндан ҳамкорлик қилмоқдамиз, — деди Бауржан Серикқали.
Тоз итларининг насл-насаби қандай аниқланади?
Йиллар давомида профессионаллар билан този итларини ўргатиб келган овчиларнинг тажрибаси ҳам зот сифатини сақлаб қолишда муҳим аҳамиятга эга. Ақмола вилоятининг Арайли қишлоғида яшовчи Аян Досиманов 15 йилдан бери този итларини боқиб келади.
Ҳозирда унинг ҳовлисида олтита този ити бор, уларнинг барчаси ов қилиш учун ишлатилади. Шунинг учун този итларини танлашнинг асосий мезони чопағонликдир.
— Биз кучукчани бошқа одамга берганимизда, ҳар куни унинг ҳолати ҳақида сўраймиз. Ўзимиз този итини танлаганимизда, аввал унинг югурирувчанлигига эътибор берамиз. Биз унинг кўкраги ва қулоқларига қараймиз. Кучукча 3-4 ойлигидан югуришга ўргатилади. Кейинчалик у тажрибали този итлари билан овга чиқади ва машқ қилади. Мен овчилик маҳоратини йўқотмаган този итларини ақлли този итлар деб биламан. Улар қуёнлар, қарсақлар, тулкиларни овлайдилар. Бўрсиқларни овлаш учун эса кечаси чиқиш керак, — деди у.
Югирувчанлик ва ов қилиш қобилияти ҳам този итларининг нархига таъсир қилади. Овчиликка ўргатилган ва юқори наслчилик хусусиятларига эга този итларининг нархи 4 миллион тенгегача етиши мумкин. Бироқ, юқори нарх итнинг насл-насабини исботламайди. Унинг келиб чиқиши ва стандартга мувофиқлиги муҳим аҳамиятга эга.
— Стандартга жавоб берадиган кўплаб този итлари мавжуд ва улар орасида наслчиликка оидлари ҳам анчагина. Айниқса, қишлоқ жойларда. Шунинг учун ҳужжатлаштириш ишларини тизимлаштириш ҳали ҳам зарур. Давлат ҳозирда този итларини тарғиб қилишга ҳисса қўшаётганидан миннатдормиз. Биз турли кўргазмаларда иштирок этамиз. Турли мамлакатлардан мутахассислар този итларини синаб кўриш ва баҳолаш учун келишади. Ҳам ов, ҳам кўргазмалар жуда қизиқарли, — деди този итлари ихлосманди.
Қозоқ тозисини сақлаб қолишнинг илмий асослари
Энди келинг, қозоқ тозисини сақлаб қолишнинг илмий асосларига тўхталиб ўтамиз. Жетису вилоятининг Кўксув туманида қурилаётган Миллий ит зотларини кўпайтириш маркази селекция ва методологик базага айланади. Бу ерда генетик тадқиқотлар ва амалий синовлар ягона тизимга бирлаштирилади, зотлар маълумотлар базаси яратилади ва селекция усуллари ишлаб чиқилади. Лойиҳа Қозоғистон ва МДҲ мамлакатларида ўхшаши бўлмаган объект сифатида тавсифланади.
Марказ зарур инфратузилмага эга. Бу зот вакилларини тизимли равишда кўпайтириш, уларнинг генетик хусусиятларини кузатиш ва тизимли кўпайтириш имконини беради.
Тадқиқот ва селекциядан ташқари, марказда итларни сайр қилдириш, ўргатиш, ўқитиш ва анъанавий миллий овни ўтказиш учун махсус жойлар мавжуд. Шундай қилиб, зотни баҳолаш ва ривожлантириш учун зарур бўлган илмий ва амалий ишлар битта жойда амалга оширилади.
Марказ қурилиши икки босқичда амалга оширилмоқда. Биринчи босқич доирасида маъмурий бино, овқатланиш хонаси бўлган ётоқхона, санитария иншоотлари, гараж, озуқа ошхонаси, генетик лабораторияга эга ветеринария клиникаси, изоляция бўлими, карантин зонаси, қўра ва 100 та ит учун павильон қурилди. Шунингдек, кучукчалар учун алоҳида хоналар ва урғочи итлар учун туғруқхона мавжуд. Миллий тозини кўпайтириш маркази раҳбари Жақип Есполаевнинг сўзларига кўра, биринчи босқич қурилиши ҳозирда якунланмоқда.
Марказ тўлиқ ишга туширилгач, унинг умумий сиғими 200 та итга етади.
— Иккинчи босқич амалга оширилгандан ва марказ тўлиқ ишга туширилгандан сўнг, унинг умумий сиғими 200 та итни ташкил қилади. Марказ мутахассислари итларнинг хулқ-атворини, уларни ўргатишнинг ўзига хос хусусиятларини ўрганадилар ва уларнинг генетик меросини сақлашга ҳисса қўшадилар. Қозоғистон Республикаси Президенти Администрацияси, Экология ва табиий ресурслар вазирлиги ва Жетису вилояти ҳокимлиги миллий марказни қуриш учун астойдил ҳаракат қилмоқда. Бу чиндан ҳам муҳим ва зарур ташаббус, — деди марказ раҳбари.
Қозоқ тозиларининг халқаро миқёсда тан олиниши кўп йиллик меҳнат натижасидир. Эндиги вазифа зотнинг сифатини унинг олинган мақомига мувофиқ сақлаб қолиш ва уни янада такомиллаштиришдир.