"Қозоқ асл қозоқ эмас, асл қозоқ дўмбира" деган ибора бор. Ушбу иборадан халқимиз ўз миллий чолғусини қанчалик қадрлашини тушунишимиз мумкин. Улар ҳатто унинг кўплаб турларини музейларда сақлайдилар ва келажак авлодлар хотирасида сақланиб қолишини таъминлашга ҳаракат қиладилар. Санъат музейидаги ноёб дўмбира турларининг тарихини музейнинг бош куратори, профессионал мусиқачи Азамат Бақия сўзлаб берди.
Дўмбиранинг келиб чиқиши ҳақида турли афсоналар мавжуд. Бироқ, музей вакилининг сўзларига кўра, барча туркий халқларга хос бўлган ва ўхшаш шаклга эга бўлган чолғу асбобининг келиб чиқишини излаётган ҳар бир киши охир-оқибат битта афсонага дуч келади.
— Қозоқ торли чолғу асбоби иккига бўлинган. Бири торли, иккинчиси чертиладиган. Барча туркийзабон халқларнинг ўхшаш шаклга эга умумий чолғу асбоби бор, фақат номи ҳар бир жойда ҳар хил. Бизгача етиб келган ном — дўмбира. Овчи томонидан отилган ҳайвоннинг ичаги икки томонга чўзилади ва шамол эсганда, тор товуш чиқаради ва овчи ундан чолғу асбоби ясайди. Бундай афсоналар нафақат бизнинг мамлакатимизда, балки ҳар қандай мамлакатда ҳам мавжуд. Биринчи турдаги чолғу асбоби 5 минг йил олдин ихтиро қилинган, у топшур деб аталади — бу бугунги кунгача сақланиб қолган энг қадимги версия, — дейди Азамат Бақия.
Чолғу асбобининг излари тошда ҳам қолдирилган. Масалан, Билеути ва Буланти жанги бўлиб ўтган Улитау ҳудудида дўмбира чалаётган одамларнинг тасвирлари бугунги кунгача сақланиб қолган.
Бир киши томонидан тўпланган 1600 та чолғу асбоби
Азамат Бақиянинг айтишича, у тўрт йил давомида машҳур уста Муса Адилнинг устахонасида ишлаган. Унинг сўзларига кўра, дўмбиранинг турли шакллари ўша ҳудудда ўсадиган дарахтнинг ҳажмига боғлиқ эди.
— Ўша пайтда Олтой арчаларини Манғистауга олиб келиб экиш одат эмас эди, ҳозирги каби ҳамма уларни яқин атрофдаги дарахтлардан кесиб ясаган. Ёғоч кўп бўлган Қаратау, Жетису ва Орқада(шимолда) корпус кенг ва уни босганингизда овоз пианино педалини босгандек бўлади. Чертма куйи шундай туғилган. Қизилўрда, Орол ва Ақтўбе каби иссиқ ҳудудларда эса ёғоч паст бўлса, овоз узилиб қолади ва уни улаш учун узлуксиз чалиш керак бўлади. Бу тўкма куйи деб номланган. Ўтовнинг баландлиги ҳам ўша ҳудуднинг ёғочига боғлиқ бўлган, — дейди тадқиқотчи.
Азамат Бақия музейдаги барча чолғуларни ўз қўли билан тўплаган. Ҳар бирининг ортида бир инсон ва бир уруғнинг тарихи ётади.
— Мен тадқиқот сафарига борганимда ушбу музейдаги барча 1600 та чолғуни тўпладим. Экспедицияда бўлганимда, ҳар бирининг тарихини ёзиб қўяман. Баъзан дўмбира эгаси уни менга ишониб топширади ва: "Бу, эҳтимол, эгасиз қолади, шунинг учун уни ўзингизда сақланг, агар авлодларимдан бири қизиқса, уни ўзингиз қайтариб беришингиз мумкин", дейди. Мен Керей дўмбирасини Мўғулистондан олиб келдим ва ўзим ҳам ҳайрон бўлдим. Мен Керей пичоғи, Керей тумоғи сўзларини эшитган эдим ва Керей дўмбирасини биринчи марта эшитишим эди. У кичик, отда ушлаб туриш учун қулай қилиб ясалган эди, — дейди у.
Музейдаги ҳар бир дўмбира — бир давр нафаси.
Абайнинг дўмбираси учта торли эди ва Абай унга рус балалайкасининг баъзи элементларини қўшган.
Қурманғази дўмбираси шундай номланган бўлса-да, у унинг шогирдларининг чолғу асбоби бўлган бўлиши мумкин. Модел Астрахандан олинган.
Қаниш Сатпаев қарилик чоғида ушлаб турган дўмбира ҳам шу ерда. У Затаевичга ўттизга яқин анъанавий қўшиқ айтиб берган. Ҳатто тадқиқот билан шуғулланаётганда ҳам у дўмбирасини ташлаб қўймаган.
1802 йилда тайёрланган Қалақ дўмбира тадқиқотчи томонидан Мўғулистоннинг Қалақша қишлоғидан олиб келинган.
Бундан ташқари, эски услубда "қурама дўмбиралар" деб номланган ихчам, қурама дўмбиралар ҳам мавжуд эди. Энди қурама дўмбираларни мусиқачилар олиб юришлари янада қулайроқ.
Уч торли дўмбира асосан Шарқий Қозоғистонга хосдир. Учинчи тор энг қадимги ўраш бўлиб, бурдон деб аталади, бу товуш салоҳиятини оширади. Абайнинг дўмбираси ва Шокаримнинг дўмбирасида шундай учта тор бўлганлиги айтилади.
Оркестр дўмбирани қандай ўзгартирди?
Оркестр дўмбиранинг ҳозирги қиёфасини шакллантирди. Ўттизинчи йилларда Ахмет Жубанов биринчи халқ чолғулари оркестрини яратди ва дўмбира ва қўбиз товушини оркестрга мослаштириш учун махсус синов устахонаси ишлади. Жубанов янги модел яратишни ака-ука Эммануель ва Борис Романенко ҳамда Камбар Қосимовларга ишониб топширди.
Шундай қилиб, прима, альт, тенор ва бас дўмбиралари пайдо бўлди. Айнан шу даврда чолғу 48 ўлчамга стандартлаштирилди. Унинг 19 та пардаси бўлганлиги барча асарларни битта чолғу билан чалиш, яъни унинг имкониятларини кенгайтириш учун мўлжалланган эди. Илгари, пардалар сони ҳар бир ҳудуднинг мусиқасига қараб ўзгариб турарди. Биринчи стандартлаштирилган дўмбира Қарағанди яқинидаги Осакаровка қишлоғидаги завод томонидан ишлаб чиқарилган.
Музейга қамалган санъат ўлади
Ўша даврда дўмбира чалиш касб эмас, балки қизиқиш эди. На Қаниш Сатпаев, на Абай, на Биржан Сал уни касбга айлантирмасдан ҳам ташлаб кетишмаган. Азамат Бақиянинг айтишича, юбилей йилларида "Абай дўмбираси" ёки "Жамбил дўмбираси" деган нотўғри тушунча кенг тарқалган эди. Дўмбирага буюк инсоннинг сурати чизилганидан сўнг, одамлар уни чалкаштириб юборишди.
Бугунги кунда дўмбиранинг электр, пластмасса ва ҳатто корпуссиз версиялари мавжуд. Биринчи марта «Алдаспан» гуруҳи оғир рок товуши билан чолғу асбобини чалди ва қўшиқчи Ақтоти Болишева пластмассадан ясалган дўмбирани ижро этди. Бу музейда усталар дўмбиранинг гитара моделини ясашга ҳаракат қилишди. Тадқиқотчи буни хато деб билмайди.
— Менимча, агар санъат музейда фақат ёдгорлик сифатида сақланиб қолса, миллат ютқазади. Электр дўмбира пайдо бўлди, оғир рок чаладиганлар бор ва сиз унга танқидий қарай олмайсиз, чунки у ўз даврига мос келиши керак. Қозоғистонда 120 дан ортиқ чолғу асбоби бор эди, аммо бу даражага фақат биттаси етди — бу дўмбира. Қолган юздан ортиқ чолғу асбоблари ҳали ҳам эътибордан четда. Масалан, биз чанқовузни биламиз, лекин уни ясай оладиган устамиз йўқ, биз уни Қирғизистондан, Олтойдан сотиб оламиз. Агар биз миллат учун ишлашни истасак, унутилган чолғуларни қайта тиклашимиз керак, — дейди Азамат Бақия.
Бир вақтлар бутунлай йўқ бўлиб кетган жетиген ҳам шу тарзда қайтди. Тадқиқотчи Болат Сарибаев уни қайта тиклади, чолғу учун композиция ёзди ва уни саҳнага қайтарди. Ҳатто кўчманчи ҳаётга мослаштирилган ва букланадиган қилиб ясалган қурама дўмбира ҳам бор эди — уни отда олиб юришарди. Бундай қайта тикланишни кутаётган кўплаб чолғулар ҳали ҳам кўп.
Дўмбира чалиш шарт эмас, балки уни тушуниш керак
Моҳир куйчи Жанғали Жузбай учун дўмбира миллатнинг овозидир.
— Дўмбиранинг оҳангдор овози қозоқ овозини ўз ичига олади ва қўш маъно қозоқ қалбининг тебранишидир. Куйчилик, қўшиқчилик ва жировлик икки қисмдан иборат. Бири ижрочи, яъни қўшиқчи, куйчи, жиров, оқин, иккинчиси эса тингловчи. Абай бобомиз Биржан Салнинг қўшиғини эшитгач, ҳайрат билан хитоб қилди: "Ёпир-ай, энди Қозоғистонда сиз каби қўшиқчи туғиладими?" Шунда Биржан жавоб берди: "Абай оға, биз каби қўшиқчилар туғилади, лекин сиз каби тингловчилар туғилмайди". Худди шундай, ҳамма ҳам дўмбирани ушлаб туриши шарт эмас, лекин улар унинг оҳанги ва қийматини тушунишлари керак, — дейди у.
Куйчига кўра, дўмбиранинг бир неча турга бўлиниши қозоқ турмуш тарзини ва инсоннинг жамиятдаги ўрнини ҳам кўрсатади.
— Дўмбира халқнинг турмуш тарзи ва ижтимоий мавқеига қараб турли турларга бўлинади. Кўчманчи халқ қўлидаги чолғу - бу саёҳат қилиш учун қулай бўлган кичик, кигиз билан қопланган чолғу. Қизнинг дўмбираси бошқача, эркакнинг дўмбираси бутунлай бошқа, куйчининг дўмбираси эса ўз-ўзидан бир дунё. У қайин, заранг, баъзан ёнғоқ ёки резавор мевали ёғочдан, Ораа ҳудудида эса тоғ чўққисидан олинган чинор ва арча дарахтларидан ясалган. Болалар учун дўмбира ҳам мавжуд — у “балбырауын”, баъзан “шіңкілдек” деб аталади, — дейди куйчи.
Дўмбирага рақсга тушаётган тоғ такаси
Дўмбира санъатининг нафақат тинглаш, балки кўриш учун ҳам мос бўлган шакли мавжуд. “Ортеке" бунга ноёб мисолдир.
Бу ерда анъанавий икки торли дўмбира ва ёғочдан ясалган тоғ такаси ҳайкали биргаликда ишлатилади. "Ортеке" махсус стендга қўйилади ва дўмбирачининг бармоғига тор билан боғланади. Чалувчи чалишни бошлаганда, қўғирчоқ бармоқ ҳаракати билан рақсга туша бошлайди. Болалар ҳам, катталар ҳам уни қизиқиш билан томоша қилишади.
Санъат музейидаги "Жўжи" ансамбли томонидан шунга ўхшаш “Ортеке" рақси ижро этилди.
Бу ерда архар шохидан ўйилган архар ҳайкали ҳам дўмбирага тор билан боғланган. Ушбу артефакт музейда “Ортеке" маданиятининг манбаи сифатида сақланади.
Дўмбира ўрганишнинг рақамли усули
Илгари дўмбира ўқитувчидан юзма-юз, фақат оғзаки анъаналар орқали ўрганилар эди. Бугунги кунда чолғу асбобини ўзлаштиришнинг рақамли усули ишлаб чиқилган. Ҳар бир парда ва торга рақам берилади ва талаба ноталарни билмасдан, қўшиқ ёки куйни ёдламасдан бир хил кетма-кетликни такрорлаши мумкин. Бу ҳаваскор мусиқачи учун ажралмас усул. Бундан ташқари, чолғу асбобини тўғри созлаш, машҳур қўшиқларнинг рақамли нота ёзуви ва ҳар бир композицияни босқичма-босқич тушунтирувчи видео дарслар мавжуд.
— Рақамли нота ёзуви Қозоғистонда фан доктори Жумагелди Нажимеденов томонидан жорий этилган, у ҳам дарсликни ёзган. Унинг тизими ҳозирда мусиқа тўгаракларида кенг ўргатилади. Афзаллиги шундаки, одам, айниқса профессионал бўлмаган, ҳаваскор мусиқачилар учун куйни тезда ўрганади. Албатта, мусиқанинг ритмини, имо-ишораларини ва ички мазмунини етказишга келганда, унинг камчиликлари бор, шунинг учун у профессионал доираларда кенг қўлланилмайди. Бироқ, бу мусиқани нота ёзуви учун ажойиб тизимлардан биридир, — дейди Жанғали Жузбай.
Азамат Бақиянинг сўзларига кўра, дўмбира овози ҳатто рақамлаштирилган бўлиб, уни ўзлаштирмаган одам ҳам клавиатурада бир хил куйни чала оладиган даражага етди. Анъана ва технология бир-бири билан чамбарчас боғлиқ бўлиб, муқаддас чолғу асбобини янги авлодга олиб келади.
Дунё миқёсида тан олинган қозоқ куйлари
Қозоқ куй санъати халқаро миқёсда ҳам юқори баҳоланади. Қозоғистон Ижтимоий ривожланиш институти маълумотларига кўра, 2014 йилда "қозоқ анъанавий дўмбира куйлари" мамлакатимиздан биринчи марта инсониятнинг номоддий маданий мероси рўйхатига киритилган. Номинация ҳужжатлари таниқли мусиқашунос Саида Елеманова томонидан ишлаб чиқилган бўлиб, у асрлар давомида мавжуд бўлган қозоқ куйчилик анъанасини дунё миқёсида тан олишга катта ҳисса қўшган.
Шунингдек, Ғарбдан Сирдарёга, Орқадан Жетису ва Олтойгача чўзилган бу мактаблар Қурманғази, Даулеткерей, Дина, Таттимбет, Сугир, Абил, Кетбуқа каби сиймолар ижоди билан чамбарчас боғлиқ. Бугунги кунда уларнинг анъаналари профессионал бадиий гуруҳлар, таълим муассасалари ва халқ ижодиёти марказлари орқали сақланиб келинмоқда ва ёш авлодга тарғиб қилинмоқда.
Эслатиб ўтамиз, 2024 йилда Павлодарда Бутунжаҳон кўчманчилар ўйинлари арафасида 100 нафар дўмбирачи бир вақтнинг ўзида "Ортеке" рақсини ижро этиб, Қозоғистонда рекорд ўрнатган эди. Иртиш қирғоқларини улуғвор садо билан тўлдирган ўша лаҳза минг йилдан кейин ҳам мавжуд бўлиб қоладиган дўмбиранинг ҳаётийлигидан далолат беради.