Дудуқ авлод: логопедия — бизнесми ёки ёрдам
ASTANА. Кazinform – Сўнгги пайтларда мутахассислар кўплаб болалар аниқ гапира олмаслигини ва ҳатто мактаб ёшига етганларида ҳам 2-3 ёшли бола каби тушунарсиз гапиришларини айтишмоқда. Натижада, фарзандининг тилини тушунмайдиган ота-оналар логопедлар хизматига оммавий равишда мурожаат қилмоқдалар. Энг ёмони, "талаб ошса, таклиф ҳам ошади" маркетинг қонуни бу соҳага ҳам етиб келди ва болалар "амалиёт воситаларига" айланмоқда. Бунинг сабаби, бу бозор сўнгги йилларда назоратсиз ва мустақил равишда ривожланиб бормоқда. Шу муносабат билан биз болаларнинг нутқи нима учун кеч ривожланаётганини ва нутқ логопед бўлиш шартларини ўрганиб чиқдик.
Муаммонинг тобора мураккаблашиб бораётгани болалар боғчаларидаги эрталабки тадбирларда яққол кўринади. Гуруҳ болалар билан тўла бўлса-да, фақат 2-3 бола шеърни дудуқланмасдан аниқ талаффуз қила олади. Ҳатто уларнинг бошқа 15-20 та бола нима деяётганини уларнинг ўз оналари ҳам тушунишмайди.
Логопед-дефектолог Зулфия Абдолдинованинг сўзларига кўра, бугунги кунда болаларнинг аниқ гапира олмаслигининг сабаби нафақат тиббиётда, балки биринчи навбатда оилавий тарбия ва ота-оналарнинг бепарволигидадир.
– Боланинг биринчи устози унинг ота-онаси. Аммо бугунги кунда фарзандларимизни ота-оналар эмас, балки интернет ва гаджетлар тарбиялаяпти. Жонли мулоқот, юзма-юз мулоқот йўқ. Натижада, 7 ёшга келиб тўлиқ шаклланиши керак бўлган товушлар умуман йўқ, — дейди З. Абдолдинова.
Мутахассиснинг сўзларига кўра, логопедга талаб сўнгги пайтларда жуда юқори бўлган. Январь ойидан бери, яъни атиги икки ой ичида унинг марказида 200 бола рўйхатга олинган. Бироқ, бу катта талаб соҳанинг бизнесга айланишига ва ота-оналарнинг масъулиятининг пасайишига олиб келди.
– Мен ҳамкасбларим ҳақида ёмон гапиришни истамайман, лекин баъзи марказларнинг жиҳозларини кўрганимда: "Бу ҳақиқатан ҳам ёрдамми ёки бизнесми?" деб ўйлайман. Лекин муаммонинг яна бир томони бор — биз ота-оналарнинг масъулиятсизлиги туфайли соғлом бола "касал" бола сифатида олиб келинаётганини кўрмоқдамиз. Бола билан муомала қилмаслик, у билан гаплашмаслик ва ҳамма нарсани логопедга қолдириш катта хатодир. Логопедия — фақат мутахассис қабулида ҳал қилинадиган муаммо эмас, балки мураккаб ишдир. Муолажадан сўнг сиз уйга боришингиз, бола билан вазифаларни такрорлашингиз ва қаттиқ ишлашингиз керак. Аммо бизнинг мамлакатимизда ота-оналар логопедга пул тўлаш кифоя ва бола дарҳол гапира бошлайди деб ўйлашади. Агар мутахассис билан 3-4 ой ишлагандан кейин натижа бўлмаса, мутахассисни кечиктирмасдан алмаштиришингиз керак. Лекин энг муҳими, уй вазифасини унутмаслик керак, — деди дефектолог.
6 ой давомида логопед томонидан алданган онанинг гаплари
Ақтўбелик Айгерим исмли онанинг 4 ёшли фарзанди ҳатто алоҳида сўзларни ҳам айта олмасди ва тўлиқ жумлалар туза олмасди. Уни мутахассисларга олиб боришганда, унга нутқнинг кечикиши (ЗРР) ташхиси қўйилган. Шифокорлардан бундай ташхисни эшитиши билан, Айгерим жуда хавотирга тушди ва дарҳол ўғлини ҳамма жойда рекламаси бор энг қиммат логопедия марказига олиб борди.
– Марказга борганимизда, улар бизни очиқ чеҳра билан кутиб олишди ва боланинг тили 2-3 ой ичида тикланишига ваъда беришди. Ҳар бир дарс учун жуда кўп пул тўладик. Аввалига ҳар бир дарс учун 2500 тўладик, аммо кейинчалик нарх 10 000 га кўтарилди. Лекин мутахассис бола билан нима қилаётганини ёки қандай усуллардан фойдаланаётганини тушунтирмади. "Ҳаммаси жойида, натижа бўлади, кутинг" деган сўзларни эшитганимиздан бошлаб 6 ой ўтди. Энг ёмони, у бизга уй вазифасини бермади, "Ҳаммасини ўзимиз ҳал қиламиз" деди ва бизни кузатиб қўйди, — дейди Айгерим.
Олти ой ўтгач, Айгерим ўғлини бошқа тажрибали логопедга кўрсатганида, у бу вақтдаги камчиликлардан хабардор эди. Мутахассис боланинг олтин вақти беҳуда кетганини ва олдинги марказ фақат механик машқлар билан шуғулланганини айтди.
— Биз нафақат пулимизни, балки энг қимматли нарсамизни — вақтимизни ҳам йўқотдик. Логопедияни бизнесга айлантирганлар учун биз боланинг тақдири эмас, балки кассага келадиган пул муҳимлигини жуда кеч англадик. Энди биз янги мутахассис билан биргаликда ишлаяпмиз, уй вазифаларини биргаликда бажарамиз ва ҳар томонлама ишлаймиз. Натижа 2-3 ҳафта ичида кўрина бошлади, — дейди у.
Болалар боғчасидаги ҳақиқий манзара
Муаммонинг қанчалик мураккаблашиб бораётгани боғчаларда яққол кўринади. Кейинги қаҳрамонимизнинг сўзлари бунга далил. Биз 17 йиллик тажрибага эга, давлат боғчасида ишлайдиган тарбиячи билан суҳбатлашдик. У бизга муаммо ҳақида очиқчасига гапиришга рози бўлди, лекин исмини айтмасликни сўради. 2009 йилдан бери болаларни тарбиялаб келаётган тарбиячи ҳозирги вазиятни "нутқ инқирози" деб атади.
– Эрталабки тадбирлар (матринник) биз учун энг қийин синовдир. Илгари болалар шеър учун рақобатлашишарди, аммо ҳозир вазият бутунлай бошқача. Агар гуруҳда 30 та бола бўлса, улардан фақат 2-3 нафари шеърни аниқ айтиб, ролни ижро эта олади. Қолганлари ёки товушларни "ютиб юборишади", кейин улардан бири бутунлай жим бўлиб қолади. Бу шунчаки уятчанлик эмас, бу фикрни етказа олмаслик натижасидир. Биз болалар боғчасидаги шовқиндан эмас, балки болаларнинг бир-бири билан мулоқот қила олмаслигидан, тўғри мулоқот ўрната олмаслигидан қўрқардик, — дейди у.
Чунки ҳар бир сукунат ортида тажовуз бўлиши мумкин. Болалар бир-бири билан мулоқот қила олмаганларида, фикрни етказиш учун бир-бирларини итаришади, тишлашади ёки уришадилар. Бу тилнинг йўқлигидан келиб чиқадиган тажовуздир.
– Ота-оналарга бу муаммо ҳақида айтганимизда, уларнинг кўпчилиги: “Биз нутқ логопедга пул тўлаяпмиз, улар тузатсин”, дейишади ва масъулиятни мутахассисга юклашади. Аммо уйда бола билан ҳақиқий муносабатлар бўлмаса, ҳеч қандай логопед ёрдам бера олмайди, – дейди мутахассис.
Дарҳақиқат, ота-оналарнинг “биз пул тўладик, логопед ҳамма нарсани тузатади” деган ишончи кўпинча алдамчи бўлиб чиқади. Ахир, бозорда фарзандингизнинг тилини эмас, балки сизнинг чўнтакдаги пулингизни тортиб олишни истаган кўплаб марказлар мавжуд. Чунки мижозлар учун кураш бу соҳада аллақачон бошланган. Шунинг учун логопедлар ва марказлар агрессив реклама олиб бормоқда ва ҳар хил маркетинг тактикаларидан фойдаланмоқда. Энг ёмони, логопед-дефектологлар ижтимоий тармоқларда ўзларини тобора кўпроқ мутахассис сифатида кўрсатмоқдалар, ўз брендларини яратмоқдалар ва логопед бўлишни ва бу орқали кўп пул ишлаш эл-юртни ўргатмоқдалар.
Сертификатларга ишониш мумкинми?
Логопедия соҳасининг “бизнес”га айланишининг асосий сабаби мутахассисларнинг етишмаслиги ва заиф назоратдир. Ҳозирги кунда қисқа муддатли курсни тугатгандан сўнг ўзини "логопед" деб атайдиган одамлар сони тобора кўпайиб бормоқда. Бироқ, қонун ва этика бу ҳақда нима дейди? Илгари, Қозоғистон Республикаси Таълим ва фан вазирлиги ва Соғлиқни сақлаш вазирлиги томонидан тасдиқланган буйруқларга кўра, фақат тегишли соҳада олий касбий маълумотга (дипломга) эга бўлган мутахассислар "логопед" ёки "дефектолог" хизматига қабул қилинар эди.
Бугунги кунда эса трендга айланган "интенсив курслар" асосий дипломнинг ўрнини боса олмайди. Қонунга кўра, сертификат фақат малака ошириш воситасидир. Дипломсиз шахсга логопедия хизматларини кўрсатиш профессионал қобилиятсизлик ва истеъмолчини алдашдир.
Бироқ, жамиятда қонунни четлаб ўтадиган одамлар кўп. Масалан, ушбу логопедия хизматига қўйиладиган талабда "фақат тегишли соҳада олий касбий маълумотга эга бўлган шахслар жалб қилиниши керак" деб белгиланган бўлса-да, кўп одамлар буни умумий маънода қабул қилишади. Айниқса, болалар билан ишлайдиган ўқитувчилар, психологлар ва ҳамширалар қонунда аниқлик йўқлиги сабабли, бу даромадли соҳани оммавий равишда ўзлаштиришга ҳаракат қилмоқдалар, офислар ёки марказлар очиб, мижозларни қабул қилмоқдалар.
Тадқиқотларимиз шуни кўрсатадики, бугунги кунда логопедия бозори катта имкониятлар ва хавфли тузоқлар учрашадиган жой. Бир томондан, фарзандининг келажаги учун сўнгги тийинларини санайдиган ота-оналар, иккинчи томондан, бу эҳтиёжни фойда манбаига айлантирган марказларнинг фаолияти. Бироқ, муаммонинг илдизи нафақат пулда. Болалар боғчаси ўқитувчиларининг "дудуқ авлод" ҳақидаги ғийбатлари ва мутахассисларнинг ноқонуний фаолиятини ҳисобга олсак, жамиятдаги бу муаммога алоҳида эътибор қаратиш кераклигини кўрамиз.
Боланинг нутқ бузилиши шунчаки нутқ нуқсони эмас, балки унинг келажакда жамиятдан яккаланиши, таълимнинг йўқлиги ва ўзига ишончнинг йўқлигидир.
Шунинг учун логопедни танлашда унинг офисининг гўзаллигига, рекламасига эмас, балки дипломига ва муассаса лицензиясига эътибор беринг. Ҳуқуқий ҳужжатни талаб қилиш қўполлик эмас, балки келажак авлод олдидаги масъулиятдир.
Жанель УМАРОВА