Унинг сўзларига кўра, агар Эль-Ниньо ҳодисасининг таъсири йил давомида қўшилса, янги ҳарорат рекордлари ўрнатилиши мумкин. Бундан ташқари, денгизда биологик стресс кучаяди, қирғоқбўйи сув тошқинлари ва бўронлар хавфини оширади.
«Коперник» иқлим ўзгариши хизмати маълумотларига кўра, ўтган ойда қайд этилган ўртача глобал ҳаво ҳарорати 14,89 даражани ташкил этди, бу кўп йиллик ўртача кўрсаткичдан 0,52 даражага юқори. Шундай қилиб, апрель ойи рекорд даражадаги учинчи энг иссиқ ой бўлди.
Қутб минтақаларидан ташқаридаги океанларда денгиз юзаси ҳарорати 21 даражага етди, бу рекорд даражадаги иккинчи энг юқори кўрсаткич.
Ўтган ойда Арктика денгиз музининг ўртача даражаси меъёрдан тахминан 5% паст бўлди, бу апрель ойидаги иккинчи энг паст кўрсаткичдир.
Газиоғлу Аnadolu агентлигига глобал иқлим тизимини энди фақат атмосфера ҳарорати орқали баҳолаб бўлмаслигини айтди.
Профессорнинг сўзларига кўра, иқлим тизими океанларда иссиқлик тўпланиши, денгиздаги иссиқлик тўлқинлари, гидрологик экстремал ҳолатлар, криосферанинг эриши ва атмосфера айланишидаги тебранишлар каби ўзаро боғлиқ жараёнлар билан биргаликда кўриб чиқилиши керак бўлган мураккаб тузилишга айланди.
— Атмосфера ва океан ўртасидаги ўзаро таъсирнинг кучайиши ўрта кенгликларда экстремал об-ҳаво ҳодисаларининг частотаси ва интенсивлигини оширади. Бу глобал ва минтақавий даражада янги хавф зоналарини яратади, — деди у.
Унинг сўзларига кўра, глобал денгиз юзаси ҳароратининг тарихий рекордларга яқинлашиши океаннинг юқори қатламларида иссиқлик миқдорини оширади ва энергия алмашинуви механизмларини кучайтиради. Натижада, атмосфера кўпроқ намликни олиб юради ва тропик ва субтропик циклонларнинг энергия салоҳияти ошади, бу эса экстремал ёғингарчилик, узоқ муддатли иссиқлик тўлқинлари ва гидрологик қурғоқчиликка олиб келади.
— Агар Эль-Ниньо авж олса, 2026 йилда денгиз юзаси ҳароратининг янги рекордлари ўрнатилиши мумкин. Бу денгизда биологик стресс ҳодисаларининг кўпайишига ва қирғоқбўйи сув тошқинлари ва бўронлар хавфининг ошишига олиб келади, — деди у.
Тадқиқотлар юқори аниқликдаги иқлим маълумотларига асосланиши керак
Газиоғлу ҳозирги шароитда денгиз фани ва иқлимни бошқариш учун фанлараро маълумотларни тўплаш жараёнлари жуда муҳимлигини таъкидлади. Унинг фикрича, қирғоқбўйи заифликларини таҳлил қилиш, денгиз сатҳининг кўтарилишини прогноз қилиш, кўк иқтисодиётни режалаштириш, денгиз экотизимларини бошқариш, офатлар хавфини моделлаштириш ва операцион океанография юқори аниқликдаги иқлим маълумотларига таяниши керак.
Рақамли эгизакларга асосланган иқлим симуляциялари, реал вақт режимида атроф-муҳит маълумотларини интеграциялаш ва сунъий интеллектга асосланган эрта огоҳлантириш тизимлари қирғоқбўйи ва денгизни бошқариш бўйича келажакдаги стратегиялар учун асосий воситаларга айланди.
Олим глобал иқлим ва океанографик ўзгаришлар Туркияда тобора кўпроқ намоён бўлаётганини ва даврий денгиз мониторингига анъанавий ёндашув энди етарли эмаслигини таъкидлади. У маълум вақт оралиғида ўтказиладиган анъанавий денгиз экспедицияларидан узлуксиз маълумотларни тақдим этадиган учувчисиз кузатув тизимларига ўтиш зарурлигини таъкидлади.
— Бундай ёндашув музлик қотиши, кислород миқдорининг кескин ўзгариши, қирғоқбўйи сув тошқини ёки экстремал метеорологик жараёнлар каби юқори динамик ҳодисаларни тушунтирувчи маълумотларни тақдим эта олмайди. Шунинг учун операцион океанографияга асосланган доимий мониторинг инфратузилмаси стратегик заруратга айланди, — деди олим.
Туркиядаги юқори ҳароратларнинг оқибатлари
Газиоғлунинг айтишича, Эгей ва Ўрта ер денгизи қирғоқлари бўйлаб узоқ муддатли аномал денгиз сатҳи ҳарорати туфайли турларнинг тарқалиши ўзгарган, инвазив турлар кўпайган ва биологик унумдорлик режимлари ўзгарган.
Сўнгги йилларда Қора денгиз ҳавзасида кучли сув тошқинлари ва тез-тез содир бўладиган кўчкилар атмосфера намлигининг минтақавий гидрологик тизимларга таъсирини яққол кўрсатиб турибди.
Мармара денгизида шилимшиқнинг пайдо бўлиши денгиз суви ҳарорати аномалиялари, барқарор гидроокеанографик шароитлар ва озуқавий тузларнинг кўпайиши билан ҳам боғлиқ.
Олимнинг таъкидлашича, кучли ёғингарчилик туфайли Қора денгизда қирғоқ эрозияси тезлашган. Бундан ташқари, қисқа муддатли, аммо жуда кучли конвектив ёғингарчилик туфайли Истанбул ва унинг атрофида шаҳар сув тошқинлари тез-тез учраб туради.
Унинг сўзларига кўра, Марказий ва Жануби-Шарқий Анатолия минтақаларида метеорологик ва гидрологик қурғоқчилик тенденциялари кучайиб бормоқда ва Туркия бир вақтнинг ўзида бир нечта иқлим таҳдидларига дуч келмоқда.
Шарқий Ўрта ер денгизи иқлим ўзгариши учун "қайноқ нуқта"
Газиоғлунинг айтишича, Шарқий Ўрта ер денгизи глобал миқёсда иқлим ўзгариши учун "қайноқ нуқта" сифатида тан олинган. Унинг сўзларига кўра, Туркия яқинидаги денгиз ва атмосфера жараёнлари келажакда юқори интенсивликдаги экстремал ҳодисаларга олиб келиши мумкин.
Профессор денгиз юзаси ҳароратининг ошиши термодинамик энергиянинг муҳим манбаи бўлиб, "медикан" деб номланган Ўрта ер денгизи циклонлари, кучли конвектив тизимлар ва қирғоқбўйи фалокатларининг пайдо бўлиш эҳтимолини оширади.
— Уч томондан денгиз билан ўралган ва турли атмосфера циркуляция тизимлари туташган Туркия каби мамлакатларда юқори аниқликдаги иқлим кузатув тармоқларини ривожлантириш зарур, — деб хулоса қилди Газиоғлу.
Эслатиб ўтамиз, Глобал исиш 2050 йилга бориб юз минглаб қўшимча инсон ўлимига олиб келиши мумкин.