Тарихий давомийликдан стратегик шерикликка
Икки мамлакат ўртасидаги муносабатларга назар ташласак, Мўғулистон Қозоғистоннинг муҳим шерикларидан биридир. Тўғридан-тўғри чегара йўқлигига қарамай, маънавий ва тарихий алоқалар чуқур илдиз отган ва икки томонлама муносабатларнинг асосини ташкил этади.
Икки мамлакат ўртасидаги дипломатик муносабатлар 1992 йилда ўрнатилган. Ўшандан бери сиёсий, иқтисодий ва маданий алоқалар аста-секин ривожланиб, тизимли тус олди. Қозоғистон 1997 йилда Улан-Баторда дипломатик ваколатхона очди ва 2007 йилда у тўлақонли элчихона даражасига кўтарилди. Бугунги кунда Мўғулистоннинг Қозоғистоннинг Астана шаҳрида элчихонаси ва Алмати шаҳрида консуллиги мавжуд. 1991 йилдан бери 60 дан ортиқ шартномалар имзоланган.
Сиёсатшунос Бўрихон Нурмуҳамедов икки мамлакат ўртасидаги сиёсий мулоқотни барқарор ва ишончга асосланган деб баҳолайди.
— Икки мамлакат ўртасида ҳеч қандай зиддиятлар йўқ. Аксинча, уларнинг ташқи сиёсат позициялари ўхшаш. Қозоғистон Марказий Осиё, Каспий минтақаси ва Европага чиқиш имконини беради, Мўғулистон эса Шарқий Осиё билан чамбарчас боғлиқ. Бу борада улар минтақалар ўртасидаги алоқаларни мустаҳкамлаши мумкин. Бироқ, юқори даражадаги алоқаларнинг частотаси ҳали ҳам етарли эмас. Аммо салоҳият мавжуд, — дейди эксперт.
Шуни таъкидлаш керакки, икки томонлама муносабатларда янги босқич 2024 йилда Қозоғистон Президенти Қасим-Жомарт Тоқаевнинг Улан-Баторга давлат ташрифи чоғида бошланган. Ташриф доирасида икки томонлама муносабатлар аниқ мазмун билан тўлдирилди.
Ташриф давомида стратегик шериклик тўғрисидаги қўшма декларация ва инвестиция, транспорт, логистика, қишлоқ хўжалиги, ўсимликлар карантини ва ахборот технологияларини қамраб олувчи 11 та ҳужжат имзоланди. Савдо-иқтисодий ҳамкорликни ривожлантириш, бизнесни қўллаб-қувватлаш, агросаноат комплексини мустаҳкамлаш бўйича келишувлар қабул қилинди ва юк ташишни осонлаштириш ва янги логистика йўналишларини ривожлантиришга устувор аҳамият берилди. Бу йил, февраль ойида Қозоғистон Мўғулистон билан Пенсия секторида ҳамкорлик тўғрисидаги қонунни ратификация қилди.
Ушбу жараённинг давоми сифатида 2025-2027 йилларга мўлжалланган Савдо-иқтисодий ҳамкорликни ривожлантириш бўйича Йўл харитаси келишиб олинди, унда ўзаро инвестицияларни ҳимоя қилиш ва рағбатлантириш чоралари тезлаштирилди. Натижада, Қозоғистон Марказий Осиёда Мўғулистон учун биринчи стратегик шерикка айланди.
Сиёсатшунос Ерсултан Жансейитовнинг сўзларига кўра, Қозоғистон — Мўғулистон муносабатларининг мустаҳкамлиги бир қанча фундаментал омилларга асосланган.
— Биринчидан, бу қулай сиёсий муҳит ва юқори даражадаги ишонч. Иккинчидан, кўчманчи цивилизациянинг умумий мероси ва Чингизхон даврига бориб тақаладиган алоқалар. Учинчидан, ташқи сиёсат ва иқтисодиётдаги ўхшаш манфаатлар. Иккала мамлакат ҳам бозорни диверсификация қилиш, транзит салоҳиятини ошириш, шунингдек, БМТ, Осиёда ўзаро ҳамкорлик ва ишонч чоралари бўйича кенгаш ва Шанхай ҳамкорлик ташкилоти каби халқаро форумларда уйғунликда ҳаракат қилишдан манфаатдор.
Савдо айланмасини 500 миллион долларга етказиш мумкинми?
Энди иқтисодий алоқаларга эътибор қаратайлик. Савдо ва интеграция вазирлиги маълумотларига кўра, 2026 йил январь-февраль ойларида Қозоғистон ва Мўғулистон ўртасидаги савдо айланмаси 20,1 миллион долларни ташкил этди. Бу кўрсаткич қисқа муддатли ўзгарувчанликни кўрсатса-да, икки томонлама савдо тузилмасида сифат жиҳатидан ўзгаришлар рўй бераётганидан далолат беради.
Бу даврда Қозоғистоннинг Мўғулистонга экспорти 16,1% га камайиб, 18,5 миллион долларни ташкил этди. Бу асосан тамаки маҳсулотлари, шоколад ва какао асосидаги озиқ-овқат маҳсулотлари, кофе ва чой концентратлари, шунингдек, ун маҳсулотлари етказиб беришнинг камайиши билан боғлиқ. Бироқ, дори-дармонлар, электр жиҳозлари, газланган ичимликлар ва макарон экспортида ўсиш сақланиб қолмоқда. Умуман олганда, экспорт таркибида қайта ишланган озиқ-овқат маҳсулотларининг улуши устунлик қилади.
Мўғулистондан импорт сезиларли даражада ўсиб, 1,56 миллион долларга етди. Бу гўшт маҳсулотлари, шарбатлар ва трикотаж маҳсулотлари етказиб беришнинг кўпайиши билан изоҳланади.
Ўрнатилган тенденциялар икки томонлама савдо салоҳияти тўлиқ очилмаганлигини, балки янги йўналишларда ҳаракатланаётганини кўрсатади. Шу муносабат билан томонлар иқтисодий ҳамкорликни кенгайтиришнинг аниқ механизмларига ўтмоқдалар. Улардан бири ўзаро савдо ваколатхоналарини очиш таклифидир.
Ушбу ташаббус жорий йилда Улан-Баторда бўлиб ўтган Қозоғистон — Мўғулистон савдо ва инвестиция кунида муҳокама қилинди. Мутахассисларнинг фикрига кўра, уни яратиш бизнес учун янги бозорларга чиқишнинг самарали механизмига айланади. Бу нафақат маҳсулотларни илгари суриш, балки барқарор бизнес алоқаларини ўрнатиш, тўсиқларни камайтириш ва шартномаларни тезлаштириш имконини беради.
— Яқинлашиб келаётган музокараларда савдо айланмасини уч баравар ошириш ва 500 миллион долларгача ошириш масаласи кўриб чиқилиши мумкин. Бундан ташқари, божхона имтиёзлари ва Евроосиё иқтисодий иттифоқи доирасида савдо йўлакларини ривожлантириш ҳам кун тартибида бўлиши мумкин, — деди иқтисодчи Айбар Олжаев.
Мўғулистон қишлоқ хўжалигининг самарали моделини намойиш этмоқда. Бу муваффақият асосан чорвачиликка асосланган. Мамлакатда 70,9 миллион бош чорва моллари бор, бу аҳоли жон бошига энг юқори кўрсаткичлардан биридир. Бу натижага фермерларни қўллаб-қувватлаш тизими, жумладан, солиқ имтиёзлари ва ветеринария назорати орқали эришилди.
Ўхшаш иқлим ва ҳудудга эга бўлган Қозоғистонда, аксинча, 1990 йилда 36 миллион бўлган қўй ва эчкилар сони сўнгги йилларда 21 миллионга камайди. Мўғулистонда эса, аксинча, бу кўрсаткич шу даврда ошди.
Шу нуқтаи назардан, экспертлар Мўғулистон тажрибасини Қозоғистон учун муҳим намуна сифатида баҳолайдилар.
— Мўғулистондан тирик чорва моллари импорт қилинади, аммо ветеринария назорати масалалари долзарбдир. Агар бу йўналиш тартибга солинса, бу ички бозор барқарорлигига ижобий таъсир кўрсатиши мумкин. Бундан ташқари, Қозоғистонда наслчилик захирасиини янгилаш масаласи ҳам долзарбдир. Мўғулистон ва Шимолий Қозоғистон иқлими ўхшаш бўлгани учун мўғул қорамоллари маҳаллий шароитга яхши мослашган ва маҳаллий деҳқончиликда самарали фойдаланиш мумкин, — деди спикер.
Логистика соҳасидаги ҳамкорлик: бу ерда иккала томон ҳам ютади
Қозоғистон ва Мўғулистон ўртасидаги ҳамкорликнинг асосий йўналишларидан бири транзит ва логистикадир. Мутахассисларнинг таъкидлашича, саноатнинг салоҳияти юқори бўлса-да, у ҳали тўлиқ амалга оширилмаган. Географик жойлашуви ва минтақавий хусусиятлари икки мамлакатни муқобил транспорт йўлакларини ривожлантиришга ундамоқда.
Сиёсатшунос Бўрихон Нурмуҳамедовнинг сўзларига кўра, Мўғулистон денгизга тўғридан-тўғри чиқиш имкониятига эга бўлмаганлиги сабабли, унинг ташқи савдоси асосан Россия ва Хитой орқали амалга оширилади. Қозоғистон Евроосиёдаги муҳим транзит маркази сифатида Хитой, Россия, Каспий минтақаси ва Европа бозорларини боғлайди.
— Икки мамлакатнинг транзит имкониятларини бирлаштириш янги транспорт йўналишларини ривожлантиришга йўл очади. Бугунги глобал тенденцияларда ягона логистика каналига таянмасдан муқобил йўналишларни ривожлантириш алоҳида аҳамиятга эга. Қозоғистон ва Мўғулистон ўртасидаги ҳамкорлик ушбу кўп векторли тизимни шакллантиришга имкон беради. Бу, шунингдек, халқаро лойиҳалар билан биргаликда мультимодал транспортни ривожлантириш учун асос бўлиб хизмат қилиши мумкин. Бироқ, асосий чекловлар мавжуд. Булар умумий чегаранинг йўқлиги, учинчи давлатлар орқали ўтиш зарурати ва инфратузилманинг етарлича ривожланмаганлигидир. Шунинг учун, ушбу йўналишнинг натижалари дарҳол сезилмаслиги мумкин, аммо узоқ муддатда унинг стратегик аҳамияти ортади, — дейди у.
Логистик чекловларни ҳисобга олган ҳолда, Қозоғистон аввалроқ Мўғулистонга Шимол-Жануб транспорт йўлаги ва Транскаспий халқаро йўналишидан фойдаланиш имкониятини таклиф қилган эди. Эришилган келишувлар автомобиль ва ҳаво транспортини ривожлантириш орқали икки мамлакатнинг транзит салоҳиятини мустаҳкамлашга, Мўғулистоннинг асосий бозорларга киришини осонлаштиришга ва Қозоғистон орқали юк ташишни кўпайтиришга қаратилган.
Ушбу ташаббусларнинг давоми сифатида инфратузилма интеграциясини чуқурлаштиришга қаратилган асосий лойиҳа Қозоғистон — Россия — Мўғулистон автомагистрали ҳисобланади. Илгари томонлар бунга алоҳида эътибор қаратган эдилар.
— Агар Қозоғистон — Россия — Мўғулистон автомагистрали амалга оширилса, у савдо айланмасини 500 миллион долларгача оширишнинг муҳим механизмига айланиши мумкин. Бундан ташқари, Мўғулистоннинг Қозоғистон орқали Транскаспий халқаро транспорт йўлагига кириши ва ҳаво транспортини ривожлантириш, жумладан, Астана ва Улан-Батор ўртасидаги парвозларнинг кўпайиши катта имкониятлар очади. Бу ерда биз оддий алоқалар ҳақида эмас, балки аниқ ва тизимли транспорт ва логистика архитектурасини шакллантириш ҳақида гапирамиз, — дейди сиёсатшунос Ерсултан Жансейитов.
Ресурслардан рақамли ва космик ҳамкорликка
Бугунги кунда Мўғулистон экспортининг 96,5 фоизи тоғ-кон саноатига тегишли. Экспертларнинг башорат қилишича, ушбу саноат кейинги 30 йил давомида мамлакат иқтисодиётининг таянчи бўлиб қолади. Шунга қарамай, мамлакат ҳукумати иқтисодиётни диверсификация қилишга қаратилган аниқ чораларни кўрмоқда. Ҳозирда Мўғулистонда фойдали қазилмаларни қидириш ва қазиб олиш учун лицензияга эга 4,5 мингдан ортиқ компаниялар фаолият юритмоқда.
Ушбу жараён доирасида Қозоғистон бизнес вакиллари кончилик соҳасида қўшма тадқиқот ва ишланма лойиҳаларини амалга оширишдан манфаатдор. Қозоғистон томони Ovic Construction, ICT Group, Steppe Copper Group каби Мўғулистон компаниялари билан ҳамкорлик ўрнатишга тайёрлигини билдирди.
Икки мамлакат хавфсизлик ва мудофаа соҳасида ҳам ҳамкорлик имкониятларини кўриб чиқмоқда. Қозоғистон Мўғулистонга Европа стандартларига мувофиқ замонавий ҳарбий техника етказиб беришга тайёр. Бундан ташқари, у "Электрон ҳукумат" тизимини жорий этиш ва космик соҳада мутахассисларни тайёрлаш бўйича тажриба алмашиш соҳаларида ҳамкорликни кенгайтиришга тайёр.
— Қозоғистон электрон ҳукумат, пенсия тизимлари ва рақамли маъмурий ечимларни жорий этишда аниқ тажрибага эга. Уни Мўғулистонга, шу жумладан тижорат асосида таклиф қилиш мумкин. IТ соҳасида ҳам шунга ўхшаш салоҳият мавжуд. Мамлакатимиз IТ ечимларини ҳам давлатга, ҳам бизнесга экспорт қилиши мумкин, — дейди иқтисодчи Айбар Олжаев.
Бундан ташқари, Қозоғистон Мўғулистон билан қўшма космик лойиҳаларни ишлаб чиқиш ниятида. Хусусан, иккала мамлакат учун умумий сунъий йўлдош туркумини яратиш режалаштирилган. Бу ҳар бир томонга мустақил равишда бошқариш имкониятини сақлаб қолиш, шу билан бирга табиий ресурсларни мониторинг қилиш ва қишлоқ хўжалигини ривожлантириш учун зарур маълумотларни тақдим этиш имконини беради.
Ҳамкорликнинг янги босқичи
Мўғулистон аҳолиси 3,5 миллиондан ошади. Кўп миллатли мамлакатда 28 миллат ва элат вакиллари яшайди, уларнинг тахминан 4 фоизи қозоқлардир. Қозоқлар икки мамлакат ўртасидаги тарихий ва маънавий алоқаларни мустаҳкамлайди ва мустаҳкам дўстлик кўпригига айланади.
Сўнгги йилларда таълим ва фан соҳасидаги ҳамкорлик ҳам тизимли тус олди. Қозоғистон Евроосиёдаги етакчи таълим марказига айланди, ҳозирда 30 мингдан ортиқ хорижий талабаларни қабул қилмоқда. Улардан мингга яқини Мўғулистондан келган ёшлар Қозоғистонда таҳсил олмоқда. Келгуси даврда бу кўрсаткични, айниқса муҳандислик ва техник мутахассисликларга устувор аҳамият бериб, ошириш режалаштирилган. Бундан ташқари, Қозоғистон Мўғулистонда етакчи маҳаллий университетлардан бирининг филиалини очишни режалаштирмоқда.
Туризм соҳаси ҳам маданий ва гуманитар ҳамкорликда муҳим рол ўйнайди. Олтой сайёҳлик кластерининг ривожланиши ва қўшма йўналишларнинг яратилиши халқлар ўртасидаги алоқаларни янги босқичга кўтариш имконини беради. Туркистондаги Хожа Аҳмад Яссавий мақбараси ва Улитаудаги Жўжи хон мақбараси мўғул саёҳатчилари учун алоҳида қизиқиш уйғотади. Шунга кўра, икки мамлакат туроператорлари янги қўшма йўналишларни ишлаб чиқишга тайёр.
Маданий алоқаларнинг ёрқин намунаси 2025 йилда Астанада бўлиб ўтадиган Silk Way Star халқаро мусиқа танловидир. 12 мамлакатдан санъаткорларни бирлаштирган кенг кўламли лойиҳа Осиёдаги биринчи йирик вокал мега-шоу сифатида ажралиб турди. Танлов ғолиби Мўғулистон вакили Мишель Жозеф бўлди ва финалда уни таниқли қозоқ хонандаси Димаш Қудайберген тақдирлади. Кенг кўламли лойиҳа Қозоғистон Республикаси Президенти Телерадиокомпанияси ва Хитойнинг China Media Group (CMG) медиа корпорацияси ўртасидаги келишув доирасида амалга оширилди.
Кўп ўтмай хонанда ўзининг янги қозоқча асари - БАĞАЛА қўшиғини тақдим этди. Шу тариқа у танловнинг гранд-финалидаги ғалабасидан сўнг қозоқ мухлисларига берган ваъдасини бажарди. Мишель Жозеф, айниқса, қозоқ маданияти ва тилнинг гўзаллигига қизиқишини таъкидлади.
— Мен Silk Way Star лойиҳаси давомида Қозоғистонни чин қалбдан севиб қолдим. Қозоқ тили жуда бой ва гўзал. Танлов давомида кўрсатилган катта қўллаб-қувватлаш учун тингловчиларимга миннатдорчилик сифатида қозоқ тилидаги қўшиқни тақдим этиш мен учун муҳим эди, — деди хонанда.
Шундай қилиб, Қозоғистон ва Мўғулистон ўртасидаги муносабатлар таълим, маданият ва туризм соҳаларида янги мазмун билан бойитилмоқда, стратегик шериклик уфқларини кенгайтирмоқда.