Болалар уйларида 3 минг нафардан ортиқ бола бор
Қозоғистонда 20 798 нафар етим ва ота-она қарамоғисиз қолган болалар бор. Уларнинг 17 110 нафардан ортиғи ёки 82 фоизи қозоғистонлик оилаларнинг қарамоғига берилган. Бу васийлик, ҳомийлик ва асраб олиш каби оилавий таълим шакллари орқали амалга оширилади. Бироқ, 3 минг нафардан ортиқ бола ҳали ҳам болалар уйлари ва интернатларда тарбияланмоқда.
Кўпинча ўсмирлар, махсус соғлиқ муаммолари бўлган болалар ва ака-ука ва опа-сингиллар бу ерда қолади. Ахир, қонунга кўра, ака-ука ва опа-сингиллар бир-биридан ажратилиши мумкин эмас. Бир вақтнинг ўзида бир нечта болани асраб олишга тайёр оилалар кам бўлгани учун, бундай болалар учун оилага йўл узоқроқ.
"Она уйи" жамоат фонди қошидаги Миллий фарзандликка олиш агентлиги мутахассисларининг фикрига кўра, бўлажак ота-оналарнинг аксарияти уч ёшгача бўлган соғлом, ёлғиз болани асраб олишни ният қилишади. Натижада, катта ёшдаги болалар ва ака-ука ва опа-сингиллар билан ўсган болалар кўпинча узоқ вақт давомида болалар уйларида қоладилар.
Яна бир долзарб масала — бу иккиламчи етимлик. Бу васийлик оиласига берилган бола кейинчалик болалар уйига қайтарилганда юзага келади. Мутахассислар кўпинча буни ота-оналарнинг психологик тайёр эмаслиги билан боғлашади.
Бундан ташқари, болалар уйидаги ҳар бир боланинг тақдири ҳар хил. Кўпгина ҳолларда уларнинг ота-оналари ёки яқин қариндошлари бор. Бироқ, баъзиларининг ота-оналари қамоққа олинган, руҳий касал, муомалага лаёқатсиз деб топилган ёки алкоголь ёки гиёҳванд моддаларга қарам бўлган бўлиши мумкин. Баъзи ҳолларда улар ота-оналик ҳуқуқидан тўлиқ маҳрум қилинмайди, балки фақат вақтинча чекланган. Шунинг учун бундай болаларни асраб олиш жараёни ҳуқуқий ва ижтимоий жиҳатдан мураккаб ва узоқ вақт талаб этади.
Фарзандликка олиш тизимида қандай ўзгаришлар мавжуд?
Бу йил, 12 март куни Ҳукумат бола асраб олишнинг мавжуд қоидаларига ўзгартириш киритиш тўғрисида қарор қабул қилди. Ушбу ўзгартиришлар, биринчи навбатда, боланинг манфаатларини ҳимоя қилишни кучайтиришга, шунингдек, фарзандликка олиш тартиб-қоидаларини аниқлаштиришга ва талабларни кучайтиришга қаратилган.
Таълим-маориф вазирлигининг маълумотларига кўра, ўзгартиришлар "Никоҳ ва оила тўғрисида"ги Кодекснинг 91-моддаси доирасида киритилган. Янги талабларга кўра, суд томонидан муомалага лаёқатсиз ёки муомалага лаёқати чекланган деб топилган шахслар, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум бўлганлар ва илгари болаларни тарбиялаш билан боғлиқ мажбуриятларини лозим даражада бажармаган фуқаролар болани фарзандликка ололмайдилар. Бундан ташқари, соғлиғи туфайли ота-оналик мажбуриятларини бажара олмайдиган шахсларга, доимий яшаш жойига эга бўлмаган фуқароларга ва судланган ёки жиноий жавобгарликка тортилган шахсларга чекловлар қўйилади.
– Қонунчиликдаги энг муҳим ўзгаришлардан бири болани фарзандликка олишда устуворлик ҳуқуқини аниқ белгилашдир. Энди, биринчи навбатда, боланинг яқин қариндошларига устуворлик берилади. Бундай имконият бўлмаган тақдирда, турмуш қурган жуфтликларнинг ҳуқуқлари кўриб чиқилади. Шундай қилиб, давлат боланинг қариндошлик ришталарини сақлаб қолиш ва унинг оилавий муҳитда тарбияланишини таъминлаш учун саъй-ҳаракатлар қилмоқда, — дейилади вазирлик жавобида.
Вазирлик маълумотларига кўра, агар болани асраб олмоқчи бўлган шахснинг турмуш ўртоғи ёки бирга яшовчиси юқоридаги талабларга жавоб бермаса, бундай фуқароларга болани асраб олишга рухсат берилмайди, яъни бу талаб нафақат ариза берувчининг ўзига, балки у билан бирга яшовчи одамларга ҳам тегишли. Мутахассисларнинг фикрига кўра, бу ўзгаришлар асраб олиш жараёнини мураккаблаштириш учун эмас, балки боланинг ҳуқуқлари ва хавфсизлигини мустаҳкамлаш учун киритилган.
Жараён қандай ишлайди?
Болани асраб олиш ёки васийликка олиш жараёни энди тўлиқ рақамлаштирилди. Ариза eGov.kz портали орқали топширилади. Ҳужжатларни топширгандан сўнг, васийлик органлари уларни икки иш куни ичида кўриб чиқади. Агар эътирозлар бўлмаса, махсус комиссия кейинги уч иш куни ичида ариза берувчининг уйига ташриф буюради ва уларнинг яшаш шароитларини текширади.
Шундан сўнг, ўн календарь кун ичида ариза берувчига етим болаларнинг республика маълумотлар банкига кириш ҳуқуқини бериш ёки рад этиш тўғрисида қарор қабул қилинади. Агар рухсат берилса, ариза берувчи болаларнинг анкеталари билан танишиб, ўзига мос келадиган болани танлаши мумкин.
– Дастлабки танишувдан сўнг, томонларнинг бир-бирига мослашиши учун 14 кунлик иккинчи учрашув муддати берилади. Бу вақт ичида бола ва бўлажак ота-оналар ўртасидаги муносабатлар кузатилади. Агар иккала томон ҳам бир-бирига мослашса, васийлик ёки ҳомийлик бўйича тегишли органга ва асраб олиш учун судга ариза топширилади. Умуман олганда, бу жараён бир неча ой давом этиши мумкин, — дейилади вазирлик хабарида.
Бола янги оилага берилгандан кейин ҳам, давлат мониторингни тўхтатмайди. Қозоғистон фуқаролари асраб олган бола 18 ёшга тўлгунга қадар тегишли ҳисоботларни тақдим этишлари шарт. Васийлик ва ҳомийлик органлари болалар ва уларни тарбиялаётган оилаларнинг яшаш шароитларини мунтазам равишда текшириб туради.
Ушбу йўналишдаги ишларни кучайтириш учун 2026-2030 йилларга мўлжалланган "Қозоғистон болалари" концепцияси қабул қилинди. Ҳужжат доирасида болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилишга қаратилган янги механизмлар кўриб чиқилмоқда.
Бироқ, мутахассисларнинг таъкидлашича, соҳада ҳали ҳам ҳал қилинмаган муаммолар мавжуд. Адвокат Нурболат Ибраев баъзи ҳолларда ортиқча бюрократик процедуралар жараённи мураккаблаштиришини таъкидлади.
— Баъзи ҳолларда, қариндошлик аниқ бўлса ҳам, ДНК таҳлилини талаб қилиш амалиёти мавжуд. Бу қўшимча харажатларга олиб келиши ва асраб олиш жараёнини тахминан олти ойга узайтириши мумкин, — деди у.
Нима учун асраб олувчи ота-оналар учун мактаб керак?
Мутахассисларнинг фикрига кўра, ҳужжатли процедуралардан ташқари, бўлажак ота-оналарнинг психологик тайёргарлиги ҳам фарзанд асраб олиш жараёнида муҳим рол ўйнайди. Шу муносабат билан, 2020 йилдан бошлаб ариза берувчилар махсус тайёргарликдан ўтишлари шарт.
Энди болани асраб олиш ёки васийликка олишни ният қилган фуқаролар "Фарзандликка олувчи ота-оналар мактаби"да ўқишлари ва махсус сертификат олишлари керак. Дастур 14 та дарсдан ёки 48 соатлик курсдан иборат. Бу ерда уларга болалар психологияси, мослашиш даври ва оилавий муносабатларнинг ўзига хос хусусиятлари ўргатилади.
Клиник психолог Еркежан Муратқизининг айтишича, бу талаб барча ариза берувчиларга бир хил даражада тегишли.
— Бундай тренинг боланинг кейинчалик қайтиш ҳолатларини камайтириш учун жорий этилган. Ахир, болани оилага асраб олиш шунчаки қоғоз ишлари билан боғлиқ эмас, балки унинг ҳиссий травмасини тушуниш ва янги муҳитга мослашишга тайёр бўлиш билан боғлиқ, — деди у.
Мутахассиснинг сўзларига кўра, бола янги оилага кўчиб ўтгандан кейин ҳам қўллаб-қувватлаш тизими узилмаслиги керак. Шунинг учун ота-оналар учун психологик ёрдам, ижтимоий қўллаб-қувватлаш ва мунтазам маслаҳат хизматларини кучайтириш муҳимдир.
Қандай тўлов тақдим этилади?
Қозоғистонда болани жойлаштиришнинг бир нечта шакллари мавжуд: асраб олиш, васийлик ёки ҳомийлик, патронат, қабул қилувчи оила ва меҳмон оила. Уларнинг ҳар бири боланинг эҳтиёжларига қараб қўлланилади.
Давлатдан тўловлар ҳам оилани жойлаштириш турига қараб ўзгаради. Фарзандликка олинган фуқароларга 75 БҲМ миқдорида бир марталик нафақа берилади. Васийликда ҳар бир болага ойига 10 БҲМ тўланади.
Патронатда, болани молиявий қўллаб-қувватлашдан ташқари, тарбиячига маош берилади. Қабул қилувчи оила форматида ҳар бир ота-онага бола учун тўлов билан бирга 35 БҲМ миқдорида қўшимча ёрдам кўрсатилади.
Шу билан бирга, адвокат Нурболат Ибраевнинг айтишича, махсус эҳтиёжли болаларни оилаларга жойлаштириш учун қўшимча рағбатлантириш зарур.
– Агар моддий рағбатлантириш ва доимий қўллаб-қувватлаш кучайтирилса, бундай болаларнинг оила топиш имконияти ошади, – деди маърузачи.
24 нафар болани асраб олган оила
Болаларни асраб олиш тажрибасини ҳаёт миссиясига айлантирган оилалардан бири ақтўбелик Умирхан ва Амангул Жетесовлардир. Бугунги кунда уларнинг уйида 28 нафар бола тарбияланмоқда, улардан 24 нафари болалар уйларидан асраб олинган.
Умирхан Жетесовнинг ҳаёт йўли ҳам қийинчилик билан чамбарчас боғлиқ. У олти ёшида онасини йўқотди ва болалигини интернат мактабида ўтказди. Кейинчалик санъат йўли уни умр йўлдоши Амангул билан бирга болалар уйига олиб келди. Шу сафарлардан бирида кичкина бола уни қучоқлаб, "дада" деб чақиргани эр-хотиннинг ҳаётида туб ўзгариш ясади.
— Бизнинг ниятимиз яхши эди. Биз қийинчиликларни эътиборсиз қолдирдик. Биз болани асраб олдик, — дейди жетесовлар оиласи.
Бу воқеадан сўнг, оила ўзини битта бола билан чеклаб қўймади, балки вақт ўтиши билан яна бир нечта болани асраб олди. Кейинчалик, маҳоратини ошириш учун улар "Шашу" ансамблини ташкил қилдилар. Бугунги кунда санъат жамоаси турли танловларда совринли ўринларни эгаллаб келмоқда.
Кўп болали ота Умирхан асосий даромадини такси ҳайдовчиси сифатида олади, баъзан эса сартарош бўлиб ишлайди. Амангул эса кўп йиллар давомида ижодий соҳада ишлайди.
Бола асраб олишни истаган чет элликлар камаймоқда
Фарзандликка олиш тизимидаги яна бир муҳим ўзгариш — сўнгги йилларда қозоғистонлик болаларни хорижий фуқаролар томонидан асраб олиш ҳолатлари сонининг сезиларли даражада камайиши. Таълим вазирлиги буни қонунчилик талабларининг кучайиши ва маҳаллий оилаларнинг болаларни асраб олишдаги фаоллигининг ортиши билан боғлайди.
Вазирлик маълумотларига кўра, хорижий фуқаролар томонидан асраб олишга фақат боланинг манфаатлари тўлиқ ҳисобга олинган тақдирдагина рухсат берилади.
— Болани Қозоғистон фуқароларининг қариндошлари ёки оилаларига жойлаштириш имконияти аввал кўриб чиқилади ва фақат улар рад этган тақдирдагина уни хорижий фуқароларга бериш масаласи кўриб чиқилади, — дейилади вазирлик жавобида.
Вазирликнинг таъкидлашича, ҳозирда Қозоғистонда иккита нотижорат агентлик аккредитациядан ўтган. Бироқ, маҳаллий асраб олишга талабнинг ортиши сабабли уларнинг фаолияти вақтинча тўхтатилган.