Бир бино тарихи: Павлодардаги қамоқхона бўлган объектлар
АSTANА. Kazinform – XX аср бошларида Павлодарда алоҳида тартиб бузган шахсларни станица уезди бошқармаси биносига қамаган. Бу бинонинг ертўласида бир неча йил давомида карцер фаолият кўрсатган.
Станица уезди бошқармаси биноси бугунги кунда меъморий ёдгорлик ҳисобланади. У Павлодарнинг тарихий марказида жойлашган ва маҳаллий аҳамиятга эга маданий ёдгорликлар рўйхатига киритилган.
Бино 1901 йилдаги йирик ёнғиндан кейин қурилган. Ўша ёнғин вақтида Павлодарнинг учдан бир қисми ёниб кетган. Ёнғиндан олдин биноларнинг асосий қисми ёғочдан қурилган бўлса, ундан кейин ғишт бинолар кўпайган. Станица уезди бошқармаси бу уйда 1920 йилгача жойлашган, ўша давргача ертўлада карцер бўлган.
– Инқилобгача Павлодарда ижроия ҳокимияти станица уезди бошқармаси қўлида бўлган. У станица йиғилишида сайланган, таркибига станица атамани, унинг ёрдамчиси, уч судья ва хазиначи кирган. Улар станицанинг бутун фуқаролик ва хўжалик ишларини бошқарган: тартибни назорат қилиб, аҳолининг мулкини ҳимоя қилишни таъминлаган, йўллар ва биноларни таъмирлаш билан шуғулланган. Станица суди ҳуқуқбузарликлар учун жазо қўллаган. Айбнинг оғирлигига қараб турли жазо белгиланган: жарима, етти кунга қамоқ ёки 20 дарра уриш, — дейди павлодарлик ўлкашунос Людмила Баюшева.
Карцерда алоҳида айбдор деб топилган аҳоли ва казаклар қамоқда ўтирган. 1918 йилда инқилоб бошланганда оқ гвардиячилар ертўлага большевиклар, инқилобчилар, Совдеп аъзоларини қамаган. Станица уезди бошқарма биносида аниқ нима бўлганини фақат тахмин қилиш мумкин.
Инқилобдан кейин, 1919 йилда бу бинода радиоалоқа пункти ва телефон станцияси очилган. Бу мақсадда бино ўн йил давомида фойдаланилган. Кейин бу ерда турли муассасалар жойлашган, ҳозирда эса бино давлат органлари қарамоғига олинган.
Шунингдек, Деров исмли тижоратчининг уйи ертўласига тушганлар учун ҳам осон бўлмагани ҳақида афсона бор. 1920 йилда бу бинода давлат хавфсизлик органлари ходимлари жойлашган. Афсоналарга кўра, «қизил» офицерлар у ерда эллик йил давомида қийноқ билан шуғулланган, уйдан Иртиш дарёсигача отилган одамларнинг жасадларини олиб чиқиш учун ер ости ўтказгичи бўлган дейишади.
Шаҳарнинг Астана ва Лермонтов кўчалари кесишмасида 1981 йилда қурилган кўп қаватли уй бор. Бироқ кўплаб қадимги аҳоли бу ерда аввал «Оқ» қамоқхона бўлганини ҳали ҳам эслашади. У тахминан 1880 йилда тижоратчи Деров маблағига қурилган, бу ерда жиноий ишлар бўйича маҳкумлар, кейинчалик сиёсий маҳбуслар жазосини ўтаган.
Машҳур шахслар орасида «Оқ» қамоқхонада «Алаш» ҳаракати раҳбари Алихан Бўкейханов, шунингдек ёзувчи Александр Солженицин бўлган. Сталин режимига қарши чиққанлар ҳам бу ерга юборилган, миш-мишларга кўра, баланд девор ортида одам ўлдириш ҳолатлари ҳам бўлган.
Эслатиб ўтамиз, савдогарнинг уйи қандай қилиб тарихий объектга айлангани ҳақида хабар берган эдик.